Prakarana 3
राम-राज्य के आदर्श द्वारा ‘भक्ति-परिणति’ (bhakti’s fruition) का सोपान: साधक के अंतःकरण में शांति, धर्म-स्थैर्य, और लोक-कल्याण का समन्वय। यहाँ मुक्ति-मार्ग केवल वैराग्य नहीं, बल्कि ‘धर्म-समाज’ में प्रेम, न्याय, और राम-नाम-स्मरण की सतत धारा बनकर प्रकट होता है—यही उत्तरकाण्ड का सोपान-स्वरूप है।
ഈ അംശത്തിൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രധാനരസം ‘ശാന്ത’മാണ്; അതിനുള്ളിൽ ‘ഹർഷ’ (ആനന്ദം)യും ‘കരുണ-കൃപ’യും എന്ന ലഘുതരംഗങ്ങൾ ഒഴുകുന്നു. നിഷാദനോടുള്ള കൃപാലു രാമന്റെ സ്നേഹം (സഖാഭാവം) സാമൂഹ്യസമത്വത്തെ ധർമ്മാധിഷ്ഠിതമാക്കുന്നു; തുടർന്ന് രാമരാജ്യവർണ്ണനയിൽ ശോക-ഭയ-രോഗങ്ങളുടെ ലയം, പരസ്പരപ്രീതി, സ്വധർമ്മപാലനം, പ്രകൃതിയുടെ സൗമ്യാനുകൂലനം—ഇവ എല്ലാം ചേർന്ന് ‘ധർമ്മത്തിന്റെ നാലു ചരണങ്ങൾ’ പൂർണ്ണമാക്കുന്നു. ഇവിടെ തുളസിയുടെ ധർമ്മം വെറും വിധിനിയമമല്ല; ‘രാമഭക്തിരത’മായ ജീവിതരീതിയാണ്: നര-നാരികൾ സമമായി പരമഗതിക്ക് അർഹരാണ്. നഗരവൈഭവം, ഘാട്ടുകൾ, ഉപവനങ്ങൾ, മണിദീപങ്ങൾ, ചിത്രശാലകൾ മുതലായ വർണ്ണനം ഭോഗപ്രദർശനം അല്ല; ‘രാമപ്രതാപം’ കൊണ്ട് ശുദ്ധമായ സൃഷ്ടിയുടെ സൂചനയാണ്—അവിടെ ഐശ്വര്യവും വിനയത്തിലും സേവയിലും ലയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉത്തരകാണ്ഡം साधകനെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്: മുക്തിസീഢിയുടെ അവസാന പടി ലോകക്രമത്തിൽ ഭഗവദ്ഭാവത്തിന്റെ സ്ഥിരാവതരണം തന്നെയാണെന്ന്.
Verses
ചൗപായി 20.1-4
पुनि कृपाल लियो बोलि निषादा।दीन्हे भूषन बसन प्रसादा।।
जाहु भवन मम सुमिरन करेहू।मन क्रम बचन धर्म अनुसरेहू।।
तुम्ह मम सखा भरत सम भ्राता।सदा रहेहु पुर आवत जाता।।
बचन सुनत उपजा सुख भारी।परेउ चरन भरि लोचन बारी।।
चरन नलिन उर धरि गृह आवा।प्रभु सुभाउ परिजनन्हि सुनावा।।
रघुपति चरित देखि पुरबासी।पुनि पुनि कहहिं धन्य सुखरासी।।
राम राज बैंठें त्रेलोका।हरषित भए गए सब सोका।।
बयरु न कर काहू सन कोई।राम प्रताप बिषमता खोई।।
puni kṛpāla liyo boli niṣādā |dīnhe bhūṣana basana prasādā ||
jāhu bhavana mama sumirana karehū |mana krama bacana dharma anusarehū ||
tumha mama sakhā bharata-sama bhrātā |sadā rahehu pura āvata jātā ||
bacana sunata upajā sukha bhārī |pareu carana bhari locana bārī ||
carana nalina ura dhari gṛha āvā |prabhu subhāu parijananhĩ sunāvā ||
raghupati carita dekhi purabāsī |puni-puni kahahĩ dhanya sukha-rāsī ||
rāma-rāja baĩṭhẽ trelokā |haraṣita bhae gae saba sokā ||
bayaru na kara kāhū sana koī |rāma pratāpa biṣamatā khoī ||
പിന്നീട് കൃപാലുവായ പ്രഭു നിഷാദനെ വിളിച്ച്, അവന് ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും പ്രസാദമായി നൽകി. "നിന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോകുക, എന്നെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുക; മനസ്സ്, വാക്ക്, പ്രവൃത്തി എന്നിവയാൽ ധർമ്മത്തെ പിന്തുടരുക." "നീ എന്റെ സുഹൃത്ത്, ഭരതനെപ്പോലെ എനിക്ക് സഹോദരൻ; എപ്പോഴും നഗരത്തിലേക്ക് വന്നു പോയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുക." ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവനിൽ വലിയ സന്തോഷം ഉണ്ടായി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞ് പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. താമരപ്പൂവ് പോലുള്ള പാദങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ച് വീട്ടിലെത്തി, പ്രഭുവിന്റെ ഗുണം തന്റെ കുടുംബത്തിന് പറഞ്ഞു. രഘുപതിയുടെ ചരിത്രം കണ്ട നഗരവാസികൾ, വീണ്ടും വീണ്ടും "രാമൻ ധന്യൻ, ആനന്ദത്തിന്റെ ഭണ്ഡാരം" എന്ന് പറഞ്ഞു. രാമൻ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്നപ്പോൾ, മൂന്ന് ലോകങ്ങളും സന്തോഷിച്ചു, എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും മാറി. ആർക്കും ആരോടും ശത്രുത്വമില്ല; രാമന്റെ പ്രതാപത്താൽ എല്ലാ വിരോധങ്ങളും നശിച്ചു.
ദോഹ 20
बरनाश्रम निज निज धरम बनिरत बेद पथ लोग।चलहिं सदा पावहिं सुखहि नहिं भय सोक न रोग।।20।।
baranāśrama nija-nija dharama bani-rata beda patha loga |calahĩ sadā pāvahĩ sukhahi nahĩ bhaya soka na roga ||20||
വർണ്ണാശ്രമക്കാർ ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം ധർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട്, വേദമാർഗ്ഗത്തിൽ എപ്പോഴും നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അവർ എപ്പോഴും സുഖം പ്രാപിക്കുന്നു; അവർക്ക് ഭയമോ, ശോകമോ, രോഗമോ ഇല്ല.
ചൗപായി 21.1-4
दैहिक दैविक भौतिक तापा।राम राज नहिं काहुहि ब्यापा।।
सब नर करहिं परस्पर प्रीती।चलहिं स्वधर्म निरत श्रुति नीती।।
चारिउ चरन धर्म जग माहीं।पूरि रहा सपनेहुँ अघ नाहीं।।
राम भगति रत नर अरु नारी।सकल परम गति के अधिकारी।।
अल्पमृत्यु नहिं कवनिउ पीरा।सब सुंदर सब बिरुज सरीरा।।
नहिं दरिद्र कोउ दुखी न दीना।नहिं कोउ अबुध न लच्छन हीना।।
सब निर्दंभ धर्मरत पुनी।नर अरु नारि चतुर सब गुनी।।
सब गुनग्य पंडित सब ग्यानी।सब कृतग्य नहिं कपट सयानी।।
daihika daivika bhautika tāpā |rāma rāja nahĩ kāhuhi byāpā ||
saba nara karahĩ paraspara prītī |calahĩ svadharma nirata śruti nītī ||
cāriu carana dharma jaga māhī̃ |pūri rahā sapanehũ agha nāhī̃ ||
rāma bhagati rata nara aru nārī |sakala parama gati ke adhikārī ||
alpa-mṛtyu nahĩ kavanīu pīrā |saba suṃdara saba biruja sarīrā ||
nahĩ daridra kou dukhī na dīnā |nahĩ kou abudha na lacchana hīnā ||
saba nirdaṃbha dharmarata punī |nara aru nāri catura saba gunī ||
saba gunagya paṇḍita saba gyānī |saba kṛtagya nahĩ kapaṭa sayānī ||
ശാരീരിക, ദൈവിക, ഭൗതിക ദുഃഖങ്ങൾ രാമന്റെ ഭരണത്തിൽ ആരെയും ബാധിച്ചില്ല. എല്ലാ മനുഷ്യരും പരസ്പരം സ്നേഹിച്ചു, ഓരോരുത്തരും സ്വധർമ്മത്തിൽ മുഴുകി, വേദങ്ങളുടെ ഉപദേശത്തിലും നീതിയിലും നിലനിന്നു. നാലു പാദങ്ങളിൽ നിന്ന ധർമ്മം ലോകത്താകെ നിറഞ്ഞിരുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ പോലും പാപമുണ്ടായിരുന്നില്ല. രാമന്റെ ഭക്തിയിൽ മുഴുകിയ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എല്ലാവരും പരമഗതിക്ക് അർഹരായിരുന്നു. അകാല മരണമില്ല, യാതൊരു വേദനയുമില്ല; എല്ലാവരും സുന്ദരന്മാരായിരുന്നു, എല്ലാവരുടെയും ശരീരം രോഗരഹിതമായിരുന്നു. ദരിദ്രനാരുമില്ല, ദുഃഖിതനാരുമില്ല, ദീനനാരുമില്ല; അജ്ഞാനിയാരുമില്ല, ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവരുമാരുമില്ല. എല്ലാവരും കപടരഹിതരായി ധർമ്മത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നു; പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എല്ലാവരും ചതുരന്മാരും ഗുണവാന്മാരുമായിരുന്നു. എല്ലാവരും ഗുണജ്ഞാനികൾ, എല്ലാവരും പണ്ഡിതർ, എല്ലാവരും ജ്ഞാനികൾ; എല്ലാവരും കൃതജ്ഞർ, കപടചാതുര്യമുള്ളവരാരുമില്ല.
ദോഹ 21
राम राज नभगेस सुनु सचराचर जग माहिं।काल कर्म सुभाव गुन कृत दुख काहुहि नाहिं।।21।।
rāma-rāja nabhageśa sunu sacarācara jaga māhiṃ |kāla karma subhāva guna kṛta dukha kāhuhi nāhiṃ ||21||
കേൾക്കുക, പക്ഷികളുടെ നാഥനായ ഗരുഡാ, രാമന്റെ ഭരണത്തിൽ, ചരാചര ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികൾക്കും, കാലം, കർമ്മം, സ്വഭാവം, ഗുണം എന്നിവയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദുഃഖം ആർക്കുമില്ല.
ചൗപായി 22.1-4
भूमि सप्त सागर मेखला।एक भूप रघुपति कोसला।।
भुअन अनेक रोम प्रति जासू।यह प्रभुता कछु बहुत न तासू।।
सो महिमा समुझत प्रभु केरी।यह बरनत हीनता घनेरी।।
सोउ महिमा खगेस जिन्ह जानी।फिरी एहिं चरित तिन्हहुँ रति मानी।।
सोउ जाने कर फल यह लीला।कहहिं महा मुनिबर दमसीला।।
राम राज कर सुख संपदा।बरनि न सकइ फनीस सारदा।।
सब उदार सब पर उपकारी।बिप्र चरन सेवक नर नारी।।
एकनारि ब्रत रत सब झारी।ते मन बच क्रम पति हितकारी।।
bhūmi sapta sāgara mekhalā |eka bhūpa raghupati kosalā ||
bhuana aneka roma prati jāsu |yaha prabhutā kachu bahuta na tāsu ||
so mahimā samujhata prabhu kerī |yaha baranata hīnatā ghanerī ||
sou mahimā khageśa jinha jānī |phirī ehiṃ carita tinhahuṃ rati mānī ||
sou jāne kara phala yaha līlā |kaha-hiṃ mahā munibara damasīlā ||
rāma rāja kara sukha saṃpadā |barani na sakai phanīsa sārādā ||
saba udāra saba para upakārī |bipra carana sevaka nara nārī ||
eka-nāri vrata rata saba jhārī |te mana baca krama pati hitakārī ||
ഏഴു സമുദ്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ട ഭൂമിക്ക് ഒരേ രാജാവ്, രഘുപതി, കോസലയുടെ ഭരണാധികാരി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിലെ ഓരോ രോമകൂപത്തിലും അസംഖ്യം ലോകങ്ങളുണ്ട്; അതിനാൽ ഈ ഭൂമിയുടെ ഭരണം അദ്ദേഹത്തിന് വലിയ കാര്യമല്ല. പ്രഭുവിന്റെ യഥാർത്ഥ മഹിമ മനസ്സിലാക്കുന്നവന്, ഇങ്ങനെ വർണ്ണിക്കുന്നത് വലിയ അപമാനമാണ്. എങ്കിലും, ഗരുഡാ, ആ മഹിമ അറിഞ്ഞവർ പോലും തിരികെ വന്ന് ഈ ചരിത്രത്തിൽ ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു. ദമശീലത്തിൽ വിദഗ്ദ്ധരായ മഹാമുനിമാർ, ഈ ലീലയാണ് ആ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഫലമെന്ന് പറയുന്നു. രാമന്റെ ഭരണത്തിലെ സുഖസമ്പത്ത് നാഗരാജനോ ശാരദയോ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. എല്ലാവരും ഉദാരമതികൾ, എല്ലാവരും മറ്റുള്ളവർക്ക് ഉപകാരം ചെയ്യുന്നവർ, പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എല്ലാവരും ബ്രാഹ്മണരുടെ പാദങ്ങളിൽ സേവകർ. ഓരോ പുരുഷനും ഏകപത്നീ വ്രതത്തിൽ പൂർണ്ണമായി മുഴുകിയിരുന്നു, ഭാര്യമാർ മനസ്സ്, വാക്ക്, പ്രവൃത്തി ഇവയാൽ ഭർത്താക്കന്മാരുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ചു.
ദോഹ 22
दंड जतिन्ह कर भेद जहँ नर्तक नृत्य समाज।जीतहु मनहि सुनिअ अस रामचंद्र कें राज।।22।।
daṃḍa jatinha kara bheda jahaṃ nartaka nṛtya samāja |jītahu manahi suni-a asa rāmacandra keṃ rāja ||22||
ശിക്ഷ എന്നത് തപസ്വികൾക്കിടയിൽ അവർ കൈയിൽ പിടിക്കുന്ന ദണ്ഡ് എന്ന് മാത്രം അറിയപ്പെട്ടു; ഭേദം എന്നത് നർത്തകരുടെ സംഘത്തിൽ നൃത്തച്ചുവടുകളുടെ വ്യത്യാസമായി മാത്രം കാണപ്പെട്ടു; ജയിക്കുക എന്ന വാക്ക് മനസ്സിനെ ജയിക്കുക എന്നതിനെക്കുറിച്ച് മാത്രം കേൾക്കപ്പെട്ടു. അങ്ങനെയായിരുന്നു രാമചന്ദ്രന്റെ ഭരണം.
ചൗപായി 23.1-5
फूलहिं फरहिं सदा तरु कानन।रहहि एक सँग गज पंचानन।।
खग मृग सहज बयरु बिसराई।सबन्हि परस्पर प्रीति बढ़ाई।।
कूजहिं खग मृग नाना बृंदा।अभय चरहिं बन करहिं अनंदा।।
सीतल सुरभि पवन बह मंदा।गूंजत अलि लै चलि मकरंदा।।
लता बिटप मागें मधु चवहीं।मनभावतो धेनु पय स्रवहीं।।
ससि संपन्न सदा रह धरनी।त्रेताँ भइ कृतजुग कै करनी।।
प्रगटीं गिरिन्ह बिबिध मनि खानी।जगदातमा भूप जग जानी।।
सरिता सकल बहहिं बर बारी।सीतल अमल स्वाद सुखकारी।।
सागर निज मरजादाँ रहहीं।डारहिं रत्न तटन्हि नर लहहीं।।
सरसिज संकुल सकल तड़ागा।अति प्रसन्न दस दिसा बिभागा।।
phūlahiṃ pharahiṃ sadā taru kānana |rahahi eka saṅga gaja pañcānana ||
khaga mṛga sahaja bayaru bisarāī |sabanhi paraspara prīti baṛhāī ||
kūjahiṃ khaga mṛga nānā bṛndā |abhaya carahiṃ bana karahiṃ anaṃdā ||
sītala surabhi pavana baha maṃdā |gūṃjata ali lai cali makaraṃdā ||
latā biṭapa māgeṃ madhu cavahīṃ |manabhāvato dhenu paya sravahīṃ ||
sasi saṃpanna sadā raha dharanī |tretāṃ bhi kṛta-juga kai karanī ||
pragaṭīṃ girinha bibidha mani khānī |jagadātamā bhūpa jaga jānī ||
saritā sakala bahahiṃ bara bārī |sītala amala svāda sukhakārī ||
sāgara nija marajādāṃ rahahīṃ |ḍārahiṃ ratna taṭanhi nara lahahīṃ ||
sarasija saṃkula sakala taṛāgā |ati prasanna dasa disā bibhāgā ||
കാട്ടിലെ മരങ്ങൾ എപ്പോഴും പൂക്കളും കനികളും നിറഞ്ഞിരുന്നു, ആനകളും സിംഹങ്ങളും ഒന്നിച്ചുചേർന്നു വസിച്ചു. പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും തങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക ശത്രുത മറന്നു, എല്ലാവർക്കും പരസ്പരം സ്നേഹം വർദ്ധിച്ചു. പക്ഷികൾ പല കൂട്ടങ്ങളായി കൂജിച്ചു, മൃഗങ്ങൾ ഭയമില്ലാതെ കാട്ടിൽ മേഞ്ഞു, എല്ലാം ആനന്ദിച്ചു. തണുത്ത സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റ് മെല്ലെ വീശി, വണ്ടുകൾ കുറുകുറെ മൊഴുതി പുഷ്പതേൻ എടുത്തുകൊണ്ടു പോയി. കൊടികളും മരങ്ങളും ചോദിച്ചാൽ തേൻ ഒഴിച്ചു, പശുക്കൾ മനസ്സിനിണങ്ങുംവിധം പാൽ സ്രവിച്ചു. ഭൂമി എപ്പോഴും വിളവിൽ സമൃദ്ധമായിരുന്നു, ത്രേതാ യുഗത്തിൽ കൃത യുഗത്തിന്റെ ധർമ്മങ്ങൾ നിലനിന്നു. പർവ്വതങ്ങളിൽ പലവക രത്നഖനികൾ പ്രകടമായി, ലോകം തന്റെ രാജാവിനെ ജഗദാത്മാവായി അറിഞ്ഞു. എല്ലാ നദികളും ഉത്തമ ജലത്തോടുകൂടി ഒഴുകി, തണുത്ത, ശുദ്ധ, രുചികരമായ, സുഖം നൽകുന്ന വെള്ളത്തോടുകൂടി. സമുദ്രം തന്റെ അതിരുകൾക്കുള്ളിൽ ഇരുന്നു, തീരങ്ങളിൽ രത്നങ്ങൾ എറിഞ്ഞു, ജനങ്ങൾ അവ എടുത്തു. എല്ലാ കുളങ്ങളും താമരകളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, പത്ത് ദിക്കുകളും അവയുടെ പ്രദേശങ്ങളും അത്യധികം ആനന്ദത്തോടുകൂടി ഇരുന്നു.
ദോഹ 23
बिधु महि पूर मयूखन्हि रबि तप जेतनेहि काज।मागें बारिद देहिं जल रामचंद्र के राज।।23।।
bidhu mahi pūra mayūkhanhi rabi tapa jetanehi kāja |māgeṃ bārida dehiṃ jala rāmacandra ke rāja ||23||
ചന്ദ്രൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭൂമിയെ നിറച്ചു, സൂര്യൻ ആവശ്യമുള്ളത്ര മാത്രം ചൂട് നൽകി. മേഘങ്ങൾ ചോദിച്ചാൽ മഴ പെയ്യിച്ചു, രാമചന്ദ്രന്റെ ഭരണത്തിൽ.
ചൗപായി 24.1-5
कोटिन्ह बाजिमेध प्रभु कीन्हे।दान अनेक द्विजन्ह कहँ दीन्हे।।
श्रुति पथ पालक धर्म धुरंधर।गुनातीत अरु भोग पुरंदर।।
पति अनुकूल सदा रह सीता।सोभा खानि सुसील बिनीता।।
जानति कृपासिंधु प्रभुताई।सेवति चरन कमल मन लाई।।
जद्यपि गृहँ सेवक सेवकिनी।बिपुल सदा सेवा बिधि गुनी।।
निज कर गृह परिचरजा करई।रामचंद्र आयसु अनुसरई।।
जेहि बिधि कृपासिंधु सुख मानइ।सोइ कर श्री सेवा बिधि जानइ।।
कौसल्यादि सासु गृह माहीं।सेवइ सबन्हि मान मद नाहीं।।
उमा रमा ब्रह्मादि बंदिता।जगदंबा संततमनिंदिता।।
koṭinh bājimedha prabhu kīnhe |dāna aneka dvijanha kahaṁ dīnhe ||
śruti-patha pālaka dharma dhuraṁdhara |guṇātīta aru bhoga puraṁdara ||
pati anukūla sadā raha sītā |sobhā khāni suśīla binītā ||
jānati kṛpāsiṁdhu prabhutāī |sevati carana kamala mana lāī ||
jadyapi gṛhaṁ sevaka sevakinī |bipula sadā sevā bidhi gunī ||
nija kara gṛha paricarajā karaī |rāmacandra āyasu anusaraī ||
jehi bidhi kṛpāsiṁdhu sukha mānai |soi kara śrī sevā bidhi jānai ||
kausalyādi sāsu gṛha māhīṁ |sevai sabanhi māna mada nāhīṁ ||
umā ramā brahmādi baṁditā |jagadambā saṁtata-maninditā ||
പ്രഭു കോടിക്കണക്കിന് അശ്വമേധ യാഗങ്ങൾ ചെയ്തു, ബ്രാഹ്മണർക്ക് അനേക ദാനങ്ങൾ നൽകി. വേദമാർഗ്ഗത്തിന്റെ കാവൽക്കാരൻ, ധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്നവരിൽ അഗ്രഗണ്യൻ, ഗുണാതീതൻ, ഭോഗത്തിൽ പുരന്ദരനെപ്പോലെ. സീത എപ്പോഴും ഭർത്താവിന് അനുകൂലമായിരുന്നു, ശോഭയുടെ ഖനി, സുശീല, വിനീത. കൃപാസിന്ധുവിന്റെ പ്രഭുത്വം അറിഞ്ഞ്, മനസ്സ് ലഗ്നമാക്കി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദ്മചരണങ്ങളെ സേവിച്ചു. വീട്ടിൽ സേവകരും സേവികളും ധാരാളമായിരുന്നിട്ടും, എപ്പോഴും സേവാവിധിയിൽ നിപുണർ. സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് വീട്ടുജോലികൾ ചെയ്തു, രാമചന്ദ്രന്റെ കല്പന പിന്തുടർന്ന്. കൃപാസിന്ധുവിന് എവ്വിധം സുഖം ഉണ്ടാകുന്നോ, ആ വിധത്തിലുള്ള സേവാവിധി ശ്രീ സീത അറിഞ്ഞ് അങ്ങനെ ചെയ്തു. കൗസല്യാദിയായ മാറാശ്ശിമാരെല്ലാവരെയും വീട്ടിൽ സേവിച്ചു, ഗർവ്വമോ അഹങ്കാരമോ ഇല്ലാതെ. ഉമാ, അവൾ തന്നെ രമാ, ബ്രഹ്മാദികളാൽ വന്ദിക്കപ്പെട്ടവൾ, ജഗദംബ, എപ്പോഴും നിന്ദയ്ക്കതീത.
ദോഹ 24
जासु कृपा कटाच्छु सुर चाहत चितव न सोइ।राम पदारबिंद रति करति सुभावहि खोइ।।24।।
jāsu kṛpā kaṭācchu sur cāhata citava na soi |rāma padārabiṁda rati karati subhāvahi khoi ||24||
ആരുടെ കൃപാകടാക്ഷത്തിനായി ദേവന്മാർ പോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവൾ അവരെ ഒരിക്കലും നോക്കുന്നില്ല; അവൾ തന്റെ സ്വാഭാവിക ഭക്തിയിൽ ലയിച്ച് രാമന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ തന്റെ പ്രേമം ചൊരിഞ്ഞ് തന്നെത്തന്നെ മറക്കുന്നു.
ചൗപായി 25.1-4
सेवहिं सानकूल सब भाई।राम चरन रति अति अधिकाई।।
प्रभु मुख कमल बिलोकत रहहीं।कबहुँ कृपाल हमहि कछु कहहीं।राम करहिं भ्रातन्ह पर प्रीती।नाना भाँति सिखावहिं नीती।।
हरषित रहहिं नगर के लोगा।करहिं सकल सुर दुर्लभ भोगा।।
अहनिसि बिधिहि मनावत रहहीं।श्रीरघुबीर चरन रति चहहीं।।
दुइ सुत सुन्दर सीताँ जाए।लव कुस बेद पुरानन्ह गाए।।
दोउ बिजई बिनई गुन मंदिर।हरि प्रतिबिंब मनहुँ अति सुंदर।।
दुइ दुइ सुत सब भ्रातन्ह केरे।भए रूप गुन सील घनेरे।।
sevahiṁ sānakūla saba bhāī |rāma carana rati ati adhikāī ||
prabhu mukha kamala bilokata rahahīṁ |kabahuṁ kṛpāla hamahi kachu kahahīṁ ||
rāma karahiṁ bhrātanha para prītī |nānā bhāṁti sikhāvahiṁ nītī ||
haraṣita rahahiṁ nagara ke logā |karahiṁ sakala sur durlabha bhogā ||
ahanisi bidhihi manāvata rahahīṁ |śrīraghubīra carana rati cahahīṁ ||
dui suta sundara sītāṁ jāe |lava kusa beda purānanha gāe ||
dou bijaī binaī guna maṁdira |hari pratibiṁba manahuṁ ati suṁdara ||
dui dui suta saba bhrātanha kere |bhae rūpa guṇa sīla ghanere ||
എല്ലാ സഹോദരന്മാരും പൂർണ്ണ സാമരസ്യത്തോടെ അവന് സേവ ചെയ്തു, രാമന്റെ തിരുവടകളിൽ അവർക്ക് അത്യധികമായ പ്രേമം ഉണ്ടായിരുന്നു. പ്രഭുവിന്റെ താമര മുഖത്തെ തുടർച്ചയായി നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു, കൃപാലുവായ ആത നമ്മോട് എന്തെങ്കിലും പറയുമോ എന്ന് ചിന്തിച്ചു. രാമൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരോട് മഹത്തായ സ്നേഹം കാണിച്ചു, പലതരത്തിൽ അവർക്ക് സദാചാരം പഠിപ്പിച്ചു. നഗര ജനങ്ങൾ ആനന്ദത്തോടെ ജീവിച്ചു, ദേവന്മാർക്ക് പോലും ദുർലഭമായ എല്ലാ സുഖങ്ങളും അനുഭവിച്ചു. രാത്രിയും പകലും ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രാർത്ഥിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു, ശ്രീ രഘുവീരന്റെ തിരുവടകളിൽ ഭക്തി ആഗ്രഹിച്ചു. സീത രണ്ട് സുന്ദര പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു, ലവനും കുശനും, വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും പുകഴ്ത്തിയവർ. ഇരുവരും വിജയികളും വിനയമുള്ളവരും, ഗുണങ്ങളുടെ ആലയവും, ഹരിയുടെ പ്രതിബിംബം പോലെ അത്യന്തം സുന്ദരരും ആയിരുന്നു. മറ്റ് സഹോദരന്മാർക്കും ഓരോരുത്തർക്ക് രണ്ട് വീതം പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു, സൗന്ദര്യം, ഗുണം, നല്ല സ്വഭാവം എന്നിവയിൽ സമൃദ്ധമായി വളർന്നു.
ദോഹ 25
ग्यान गिरा गोतीत अज माया मन गुन पार।सोइ सच्चिदानंद घन कर नर चरित उदार।।25।।
gyāna girā gotīta aja māyā mana guna pāra |soi saccidānanda ghana kara nara carita udāra ||25||
ജ്ഞാനം, വാക്ക്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് അതീതനായവൻ, ജന്മരഹിതനായവൻ, മായ, മനസ്സ്, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് അതീതനായ ആ സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപി ഉദാരമായ മനുഷ്യചരിതങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു.
ചൗപായി 26.1-4
प्रातकाल सरऊ करि मज्जन।बैठहिं सभाँ संग द्विज सज्जन।।
बेद पुरान बसिष्ट बखानहिं।सुनहिं राम जद्यपि सब जानहिं।।
अनुजन्ह संजुत भोजन करहीं।देखि सकल जननीं सुख भरहीं।।
भरत सत्रुहन दोनउ भाई।सहित पवनसुत उपबन जाई।।
बूझहिं बैठि राम गुन गाहा।कह हनुमान सुमति अवगाहा।।
सुनत बिमल गुन अति सुख पावहिं।बहुरि बहुरि करि बिनय कहावहिं।।
सब कें गृह गृह होहिं पुराना।रामचरित पावन बिधि नाना।।
नर अरु नारि राम गुन गानहिं।करहिं दिवस निसि जात न जानहिं।।
prātakāla saraū kari majjana |baiṭhahiṁ sabhā̃ saṁga dvija sajjana ||
beda purāna basiṣṭha bakhānahiṁ |sunahiṁ rāma jadyapi saba jānahiṁ ||
anujanha saṁjuta bhojana karahīṁ |dekhi sakala jananīṁ sukha bharahīṁ ||
bharata satruhana donau bhāī |sahita pavanasuta upabana jāī ||
būjhahiṁ baiṭhi rāma guna gāhā |kaha hanumāna sumati avagāhā ||
sunata bimala guna ati sukha pāvahiṁ |bahuri bahuri kari binaya kahāvahiṁ ||
saba keṁ gṛha gṛha hohiṁ purānā |rāmacarita pāvana bidhi nānā ||
nara aru nāri rāma guna gānahiṁ |karahiṁ divasa nisi jāta na jānahiṁ ||
പ്രാതഃകാലത്ത് സരയൂ നദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ബ്രാഹ്മണരോടും സജ്ജനരോടും കൂടി സഭയിൽ ഇരിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ വേദങ്ങളെയും പുരാണങ്ങളെയും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; എല്ലാം അറിഞ്ഞിട്ടും രാമൻ കേൾക്കുന്നു. അനുജന്മാരോടൊപ്പം ഭോജനം ചെയ്യുന്നു; അവരെ കണ്ട് എല്ലാ മാതാക്കളും സന്തോഷത്താൽ നിറയുന്നു. ഭരതൻ ശത്രുഘ്നൻ എന്നീ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ, വായുപുത്രനായ ഹനുമാനോടൊപ്പം ഒരു ഉപവനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ഇരുന്ന് രാമന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ കഥകൾ ചോദിക്കുന്നു; ആഴമായ ബുദ്ധിയുള്ള ഹനുമാൻ അവ പറയുന്നു. നിർമ്മലമായ ഗുണങ്ങൾ കേട്ട് വലിയ സന്തോഷം നേടുന്നു; വീണ്ടും വീണ്ടും വിനയത്തോടെ പറയാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. എല്ലാ വീട്ടിലും പുരാണങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്യുന്നു; രാമന്റെ പവിത്ര ചരിത്രം പല വിധങ്ങളിൽ പറയുന്നു. പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെ പാടുന്നു; പാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ പകലും രാത്രിയും കടന്നുപോകുന്നത് അറിയുന്നില്ല.
ദോഹ 26
अवधपुरी बासिन्ह कर सुख संपदा समाज।सहस सेष नहिं कहि सकहिं जहँ नृप राम बिराज।।26।।
avadhapurī bāsinh kara sukha saṃpadā samāja |sahasa seṣa nahiṃ kahi sakahiṃ jahã nr̥pa rāma birāja ||26||
അയോദ്ധ്യാ നഗര ജനങ്ങളുടെ സുഖം, സമ്പത്ത്, വൈഭവം - നൃപ രാമൻ വീരാജിക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്ത് - ആയിരം ശേഷന്മാർക്കും വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ചൗപായി 27.1-4
नारदादि सनकादि मुनीसा।दरसन लागि कोसलाधीसा।।
दिन प्रति सकल अजोध्या आवहिं।देखि नगरु बिरागु बिसरावहिं।।
जातरूप मनि रचित अटारीं।नाना रंग रुचिर गच ढारीं।।
पुर चहुँ पास कोट अति सुंदर।रचे कँगूरा रंग रंग बर।।
नव ग्रह निकर अनीक बनाई।जनु घेरी अमरावति आई।।
महि बहु रंग रचित गच काँचा।जो बिलोकि मुनिबर मन नाचा।।
धवल धाम ऊपर नभ चुंबत।कलस मनहुँ रबि ससि दुति निंदत।।
बहु मनि रचित झरोखा भ्राजहिं।गृह गृह प्रति मनि दीप बिराजहिं।।
nārada-ādi sanakādi munīsā |darasana lāgi kosalādhīsā ||
dina prati sakala ajodhyā āvahiṃ |dekhi nagaru birāgu bisarāvahiṃ ||
jāta-rūpa mani racita aṭārīṃ |nānā raṅga rucira gaca ḍhārīṃ ||
pura cahũ pāsa koṭ ati suṃdara |race kaṅgūrā raṅga raṅga bara ||
nava graha nikara anīka banāī |janu gherī amarāvatī āī ||
mahi bahu raṅga racita gaca kā̃cā |jo biloki munibara mana nācā ||
dhavala dhāma ūpara nabha cuṃbata |kalasa manahũ rabi sasi duti niṃdata ||
bahu mani racita jharokhā bhrājahĩ |gṛha gṛha prati mani dīpa birājahĩ ||
നാരദാദിമാരും, സനകാദിമാരായ തപസ്വിശ്രേഷ്ഠർ, കോസലാധീശനെ ദർശിക്കാൻ വന്നു. ദിവസേന അവർ എല്ലാവരും അയോധ്യയിൽ വരുന്നു, നഗരം കണ്ട് വൈരാഗ്യം മറക്കുന്നു. സ്വർണ്ണവും രത്നങ്ങളും കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച മന്ദിരങ്ങൾ, പല വർണ്ണങ്ങളിലുള്ള സുന്ദരമായ തറകളോടുകൂടി. നഗരത്തിന്റെ നാലു ഭാഗത്തും വളരെ സുന്ദരമായ കോട്ടകൾ, പല വർണ്ണങ്ങളിൽ രചിച്ച കങ്ങൂരങ്ങളോടുകൂടി. നവഗ്രഹങ്ങളുടെ സമൂഹം ഒരു സൈന്യമായി രചിക്കപ്പെട്ട്, അമരാവതിയെ വലയം ചെയ്തു വന്നതുപോലെ. പല വർണ്ണങ്ങളിൽ പതിച്ച സ്ഫടിക തറകൾ, അവ കണ്ട് മുനിവരന്മാരുടെ മനസ്സ് ആനന്ദത്താൽ നർത്തിക്കുന്നു. വെളുത്ത മന്ദിരങ്ങൾ ആകാശത്തെ സ്പർശിച്ചുകൊണ്ട്, അവയുടെ കലശങ്ങൾ സൂര്യചന്ദ്രന്മാരുടെ പ്രഭയെ മറികട്ടുന്നതുപോലെ. പല രത്നങ്ങൾ പതിച്ച ജനാലകൾ പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ട്, ഓരോ ഗൃഹത്തിലും രത്നദീപങ്ങൾ തിളങ്ങുന്നു.
ഛന്ദ് 27
मनि दीप राजहिं भवन भ्राजहिं देहरीं बिद्रुम रची।मनि खंभ भीति बिरंचि बिरची कनक मनि मरकत खची।।
सुंदर मनोहर मंदिरायत अजिर रुचिर फटिक रचे।प्रति द्वार द्वार कपाट पुरट बनाइ बहु बज्रन्हि खचे।।
mani dīpa rājahiṃ bhavana bhrājahiṃ deharīṃ bidruma racī |mani khaṃbha bhīti birañci biracī kanaka mani marakata khacī ||
suṃdara manohara mandirāyata ajira rucira phaṭika race |prati dvāra dvāra kapāṭa puraṭ banāi bahu bajranhi khace ||
മാണിക്യങ്ങൾ പതിച്ച വിളക്കുകൾ കെട്ടിടങ്ങളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു, വാതിൽപ്പടികൾ പവിഴം കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച് തിളങ്ങുന്നു. തൂണുകൾ മാണിക്യങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ളവ, മതിലുകൾ ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ, പൊന്ന് കൊണ്ട് ആക്കപ്പെട്ട്, മരതകം മുതലായ മാണിക്യങ്ങൾ പതിച്ചവ. സുന്ദര മനോഹര കൊട്ടാരങ്ങൾ, വിശാലമായ മുറ്റങ്ങൾ സ്ഫടികം കൊണ്ട് സുന്ദരമായി നിർമ്മിച്ചവ. ഓരോ വാതിലിലും പൊന്ന് കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച വാതിലുകൾ, പല വജ്രങ്ങൾ പതിച്ചവ.
ദോഹ 27
चारु चित्रसाला गृह गृह प्रति लिखे बनाइ।राम चरित जे निरख मुनि ते मन लेहिं चोराइ।।27।।
cāru citrasālā gṛha gṛha prati likhe banāi |rāma carita je nirakha muni te mana lehiṃ corāi ||27||
ഓരോ വീട്ടിലും സുന്ദരമായ ചിത്രശാല ഉണ്ടായിരുന്നു, അതിന്റെ ഭിത്തികളിൽ നൈപുണ്യത്തോടെ ചിത്രങ്ങൾ വരച്ചിരുന്നു. അവ രാമന്റെ ചരിത്രം കാണിച്ചു, അവ കണ്ട മുനിമാരുടെ മനസ്സും പോലും മോഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 28.1-4
सुमन बाटिका सबहिं लगाई।बिबिध भाँति करि जतन बनाई।।
लता ललित बहु जाति सुहाई।फूलहिं सदा बंसत कि नाई।।
गुंजत मधुकर मुखर मनोहर।मारुत त्रिबिध सदा बह सुंदर।।
नाना खग बालकन्हि जिआए।बोलत मधुर उड़ात सुहाए।।
मोर हंस सारस पारावत।भवननि पर सोभा अति पावत।।
जहँ तहँ देखहिं निज परिछाहीं।बहु बिधि कूजहिं नृत्य कराहीं।।
सुक सारिका पढ़ावहिं बालक।कहहु राम रघुपति जनपालक।।
राज दुआर सकल बिधि चारू।बीथीं चौहट रूचिर बजारू।।
sumana bāṭikā sabahiṃ lagāī |bibidha bhā̃ti kari jatana banāī ||
latā lalita bahu jāti suhāī |phūlahiṃ sadā basaṃta ki nāī ||
guṃjata madhukara mukhara manohara |māruta tri-bidha sadā baha suṃdara ||
nānā khaga bālakanhi jiāe |bolata madhura uṛāta suhāe ||
mora haṃsa sāras pārāvata |bhavanani para sobhā ati pāvata ||
jahã tahã dekhahiṃ nija parichāhīṃ |bahu bidhi kūjahiṃ nr̥tya karāhīṃ ||
suka sārikā paṛhāvahiṃ bālaka |kahahu rāma raghupati jana-pālaka ||
rāja duāra sakala bidhi cāru |bīthīṃ cauhaṭ rucira bajārū ||
എല്ലാവരും പുഷ്പോദ്യാനങ്ങൾ നട്ടിരുന്നു; പലതരത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ സുന്ദരമായി നിർമ്മിച്ചിരുന്നു. പലതരം സുന്ദരമായ വള്ളികൾ അവയെ അലങ്കരിച്ചു; അവ എപ്പോഴും വിരിഞ്ഞിരുന്നു, ശാശ്വത വസന്തം പോലെ. തേനീചകൾ മനോഹരമായ മർമ്മരത്തോടെ പാടി; തണുപ്പുള്ള, മൃദുവായ, സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റ് എപ്പോഴും സുന്ദരമായി വീശി. കുട്ടികൾ പലതരം പക്ഷികളെ വളർത്തി; അവ മധുരമായി പാടി, പറക്കുമ്പോൾ സുന്ദരമായി കാണപ്പെട്ടു. മയിലുകൾ, അരയന്നങ്ങൾ, കൊക്കുകൾ, പ്രാവുകൾ ഭവനങ്ങളുടെ മേൽ വളരെ സുന്ദരമായി കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ അവിടെ തങ്ങളുടെ പ്രതിബിംബങ്ങൾ കണ്ടു; പലവിധത്തിൽ കൂവി, നൃത്തം ചെയ്തു. കുട്ടികൾ തത്തകൾക്കും മൈനകൾക്കും പഠിപ്പിച്ചു: രാമ, രഘുപതി, ജനങ്ങളുടെ രക്ഷകൻ എന്ന് പറ എന്ന്. രാജഭവന കവാടം എല്ലാ വിധത്തിലും സുന്ദരമായിരുന്നു; തെരുവുകൾ, ചതുരങ്ങൾ, ചന്ത എന്നിവ രമണീയമായിരുന്നു.
ഛന്ദ് 28
बाजार रुचिर न बनइ बरनत बस्तु बिनु गथ पाइए।जहँ भूप रमानिवास तहँ की संपदा किमि गाइए।।
बैठे बजाज सराफ बनिक अनेक मनहुँ कुबेर ते।सब सुखी सब सच्चरित सुंदर नारि नर सिसु जरठ जे।।
bājāra rucira na banai baranata bastu binu gatha pāiye |jahã bhūpa ramā-nivāsa tahã kī saṁpadā kimi gāiye ||
baiṭhe bajāja sarāpha banika aneka manahũ kubera te |saba sukhī saba saccarita sundara nāri nara sisu jaraṭha je ||
സുന്ദരമായ വിപണി വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാത്തതാണ്; എല്ലാത്തരം വസ്തുക്കളും വിലയില്ലാതെ അവിടെ ലഭിക്കുന്നു. രാജാവ് ലക്ഷ്മിയുടെ വാസസ്ഥലമായ ഭഗവാനായിരിക്കെ, ആ സ്ഥലത്തിന്റെ സമ്പത്തിനെ എങ്ങനെ പാടാൻ കഴിയും? തുണി വ്യാപാരികൾ, നാണയവിനിമയക്കാർ, അനേക വ്യാപാരികൾ കുബേരന്മാരെപ്പോലെ തങ്ങളുടെ കടകളിൽ ഇരുന്നു. എല്ലാവരും സുഖികൾ, എല്ലാവരും നല്ല സ്വഭാവമുള്ളവരും സുന്ദരരുമായിരുന്നു: സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും, കുട്ടികളും വൃദ്ധരും ഒരുപോലെ.
ദോഹ 28
उत्तर दिसि सरजू बह निर्मल जल गंभीर।बाँधे घाट मनोहर स्वल्प पंक नहिं तीर।।28।।
uttara disi sarajū baha nirmala jala gambhīra.bā̃dhe ghāṭa manohara svalpa paṅka nahĩ tīra ||28||
വടക്ക് ദിശയിൽ സരയൂ നദി ഒഴുകുന്നു, അതിലെ വെള്ളം ശുദ്ധവും ആഴമേറിയതും. അതിന്റെ കരകളിൽ സുന്ദരമായ ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കരയിൽ ചേറ് വളരെ കുറവ്.
ചൗപായി 29.1-4
दूरि फराक रुचिर सो घाटा।जहँ जल पिअहिं बाजि गज ठाटा।।
पनिघट परम मनोहर नाना।तहाँ न पुरुष करहिं अस्नाना।।
राजघाट सब बिधि सुंदर बर।मज्जहिं तहाँ बरन चारिउ नर।।
तीर तीर देवन्ह के मंदिर।चहुँ दिसि तिन्ह के उपबन सुंदर।।
कहुँ कहुँ सरिता तीर उदासी।बसहिं ग्यान रत मुनि संन्यासी।।
तीर तीर तुलसिका सुहाई।बृंद बृंद बहु मुनिन्ह लगाई।।
पुर सोभा कछु बरनि न जाई।बाहेर नगर परम रुचिराई।।
देखत पुरी अखिल अघ भागा।बन उपबन बापिका तड़ागा।।
dūri pharāka rucira so ghāṭā |jahã jala piyahĩ bāji gaja ṭhāṭā ||
panighaṭa parama manohara nānā |tahā̃ na puruṣa karahĩ asnānā ||
rājaghāṭa saba bidhi sundara bara |majjahĩ tahā̃ barana cāriũ nara ||
tīra tīra devanha ke mandira |cahũ disi tinh ke upabana sundara ||
kahũ kahũ saritā tīra udāsī |basahĩ gyāna rata muni sannyāsī ||
tīra tīra tulasikā suhāī |bṛnda bṛnda bahu muninh lagāī ||
pura sobhā kachu barani na jāī |bāhera nagara parama rucirāī ||
dekhata purī akhila agha bhāgā |bana upabana bāpikā taṛāgā ||
അകലെ മാറി വിശാലമായ സുന്ദരമായ ഘാട്ട് ഉണ്ടായിരുന്നു, അവിടെ കുതിരകളുടെ സംഘങ്ങളും ആനകളും വെള്ളം കുടിച്ചു. വെള്ളം കോരുന്ന ഘാട്ടുകൾ പലതും മികവായി സുന്ദരമായിരുന്നു, അവിടെ ആരും സ്നാനം ചെയ്തിരുന്നില്ല. രാജ ഘാട്ട് എല്ലാ വിധത്തിലും ഉത്തമവും സുന്ദരവുമായിരുന്നു, അവിടെ നാല് വർണ്ണത്തിലുള്ള ആളുകൾ സ്നാനം ചെയ്തു. കരയോരത്തുടനീളം ദേവന്മാരുടെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു, എല്ലാ ദിശകളിലും അവയുടെ സുന്ദരമായ തോട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. നദിക്കരയിൽ ഇവിടെയും അവിടെയും താപസന്മാരും, ജ്ഞാനത്തിൽ മുഴുകിയ മുനിമാരും സന്യാസിമാരും വസിച്ചിരുന്നു. കരയോരത്തുടനീളം സുന്ദരമായ തുളസി ചെടികൾ വളർന്നു, പല മുനിമാരും കൂട്ടം കൂട്ടമായി നട്ടിരുന്നു. നഗരത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല, നഗരത്തിന് പുറത്ത് അത്യന്തം സൗന്ദര്യമുണ്ടായിരുന്നു. കാടുകൾ, തോട്ടങ്ങൾ, പടിക്കിണറുകൾ, തടാകങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടിയ നഗരം കാണുമ്പോൾ എല്ലാ പാപങ്ങളും ഓടിപ്പോയി.
ഛന്ദ് 29
बापीं तड़ाग अनूप कूप मनोहरायत सोहहीं।सोपान सुंदर नीर निर्मल देखि सुर मुनि मोहहीं।।
बहु रंग कंज अनेक खग कूजहिं मधुप गुंजारहीं।आराम रम्य पिकादि खग रव जनु पथिक हंकारहीं।।
bāpī̃ taṛāga anūpa kūpa manoharāyata sohahī̃ |sopāna sundara nīra nirmala dekhi sura muni mohahī̃ ||
bahu raṅga kañja aneka khaga kūjahī̃ madhupa gũjārahī̃ |ārāma ramya pikādi khaga rava janu pathika hãkārahī̃ ||
അതിന്റെ കുളങ്ങളും തടാകങ്ങളും അതുല്യമാണ്; കിണറുകൾ വിശാലമായി മനോഹരമായി കാണാൻ സുന്ദരമാണ്. പടികൾ സുന്ദരമാണ്, വെള്ളം നിർമ്മലമാണ്; കാണുന്ന ദേവന്മാരും മുനിമാരും മോഹിക്കുന്നു. പല നിറങ്ങളിൽ താമരകൾ വിരിഞ്ഞ്, പല പക്ഷികൾ കൂവി, വണ്ടുകൾ ഗുഞ്ജരിക്കുന്നു. രമണീയമായ ഉദ്യാനങ്ങളിൽ കുയിൽ മുതലായ പക്ഷികളുടെ ശബ്ദങ്ങൾ യാത്രികരെ വിളിക്കുന്നതുപോലെയുണ്ട്.
ദോഹ 29
रमानाथ जहँ राजा सो पुर बरनि कि जाइ।अनिमादिक सुख संपदा रहीं अवध सब छाइ।।29।।
ramā-nātha jahã rājā so pura barani ki jāi.animādika sukha saṁpadā rahī̃ avadha saba chāi ||29||
ലക്ഷ്മിയുടെ ഭർത്താവായ രാമൻ രാജാവായിരുന്ന ആ നഗരത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയുമോ? അനിമ തുടങ്ങിയ ശക്തികളും എല്ലാ സുഖസമ്പത്തും അയോദ്ധ്യ മുഴുവൻ പരന്ന് അവിടെ വാസമുണ്ടായിരുന്നു.
Frequently Asked Questions
परंपरा में ‘रामराज्य-वर्णन’ का पाठ मन में भय-शोक-रोग की निवृत्ति, परस्पर-प्रीति, और स्वधर्म-स्थैर्य की प्रेरणा देता है; इसे सुनना/गाना ‘राम-भक्ति-रत’ वृत्ति को दृढ़ कर ‘परमगति’ की अभिलाषा जगाता है (दोहा 20–21 की भावना)।
प्रचलित रूप से ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-संपुट रामराज्य-वर्णन में जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट भी लिया जाता है (स्थानीय रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
