Prakarana 3

Verse 45 (चौपाई)

बरनि उमापति राम गुन हरषि गए कैलास। तब प्रभु कपिन्ह दिवाए सब बिधि सुखप्रद बास।।14(ख)।।

barani umāpati rāma guna harakhi gae kailāsa | taba prabhu kapinha divāe saba bidhi sukha-prada bāsa ||14(kha)||

രാമഗുണങ്ങൾ പാടി ഉമാപതി (ശിവൻ) ആനന്ദത്തോടെ കൈലാസത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; പിന്നെ പ്രഭു വാനരർക്കു സുഖം പകരുന്ന എല്ലാ വിധ വാസസ്ഥലങ്ങളും ഒരുക്കി. (14b)

Verse 46 (दोहा/सोरठा)

सुनु खगपति यह कथा पावनी। त्रिबिध ताप भव भय दावनी।। महाराज कर सुभ अभिषेका। सुनत लहहिं नर बिरति बिबेका।। जे सकाम नर सुनहिं जे गावहिं। सुख संपति नाना बिधि पावहिं।। सुर दुर्लभ सुख करि जग माहीं। अंतकाल रघुपति पुर जाहीं।। सुनहिं बिमुक्त बिरत अरु बिषई। लहहिं भगति गति संपति नई।। खगपति राम कथा मैं बरनी। स्वमति बिलास त्रास दुख हरनी।। बिरति बिबेक भगति दृढ़ करनी। मोह नदी कहँ सुंदर तरनी।। नित नव मंगल कौसलपुरी। हरषित रहहिं लोग सब कुरी।। नित नइ प्रीति राम पद पंकज। सबकें जिन्हहि नमत सिव मुनि अज।। मंगन बहु प्रकार पहिराए। द्विजन्ह दान नाना बिधि पाए।।

sunu khagapati yaha kathā pāvanī | tribidha tāpa bhava bhaya dāvanī || mahārāja kara subha abhiṣekā | sunata lahahiṁ nara birati bibekā || je sakāma nara sunahiṁ je gāvahiṁ | sukha saṁpati nānā bidhi pāvahiṁ || sura durlabha sukha kari jaga māhīṁ | aṁta-kāla raghupati pura jāhīṁ || sunahiṁ bimukta birata aru biṣayī | lahahiṁ bhagati gati saṁpati naī || khagapati rāma kathā maiṁ baranī | svamati bilāsa trāsa dukha haranī || birati bibeka bhagati dṛḍha karanī | moha nadī kahaṁ suṁdara taranī || nita nava maṅgala kausalapurī | harasita rahahiṁ loga saba kurī || nita naī prīti rāma pada paṅkaja | sabakeṁ jinhahi namata siva muni aja || maṅgana bahu prakāra pahirāe | dvijanha dāna nānā bidhi pāe ||

കേൾക്കുക, പക്ഷിരാജനേ: ഈ കഥ പവിത്രമാക്കുന്നതാണ്; ഭവഭയത്തിനും ത്രിതാപങ്ങൾക്കും വനാഗ്നിപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതാണ്. മഹാരാജന്റെ മംഗളാഭിഷേകവാർത്ത കേട്ടാൽ മനുഷ്യർക്കു ഉടൻ വൈരാഗ്യവും വിവേകവും ഉദിക്കുന്നു. ലൗകികലാഭം ലക്ഷ്യമാക്കി കേൾക്കുന്നവരും പാടുന്നവരും പോലും പലവിധ സുഖസമ്പത്തുകൾ നേടുന്നു; ഈ ലോകത്തിൽ ദേവന്മാർക്കും ദുഷ്കരമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, അവസാനം രഘുനാഥന്റെ നഗരത്തിലേക്കു പോകുന്നു. മുക്തരും, വൈരാഗികളുമെല്ലാം, ഇന്ദ്രിയബന്ധിതരും—ആരു കേട്ടാലും—പുതിയ ഭക്തിയും ഉന്നതഗതിയും ആത്മസമ്പത്തിന്റെ നവവൃദ്ധിയും പ്രാപിക്കുന്നു. ഗരുഡനേ, ഞാൻ രാമകഥ പറഞ്ഞു—എന്റെ ബുദ്ധിയുടെ ലീലപോലെ തോന്നിയാലും, ഭയവും ദുഃഖവും അകറ്റുന്നതാണ്. വൈരാഗ്യവും വിവേകവും ഭക്തിയും ദൃഢമാക്കുന്നു; മോഹനദി കടക്കാൻ മനോഹരമായ ഒരു നൗകയാണ്. കോസലനഗരിയിൽ നിത്യനവമംഗളം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഓരോ ഗൃഹത്തിലുമുള്ളവർ സന്തോഷത്തോടെ വസിക്കുന്നു. രാമന്റെ കമലപാദങ്ങളോടുള്ള അവരുടെ പ്രേമവും നിത്യനവമാണ്—ശിവനും ഋഷികളും ബ്രഹ്മാവും നമിക്കുന്ന പാദങ്ങൾ. ഉത്സവവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് അവർ ശോഭിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണർക്ക് പലവിധ ദാനങ്ങളും ലഭിക്കുന്നു.

Verse 47 (चौपाई)

ब्रह्मानंद मगन कपि सब कें प्रभु पद प्रीति। जात न जाने दिवस तिन्ह गए मास षट बीति।।15।।

brahmānanda magana kapi saba keṁ prabhu pada prīti | jāta na jāne divasa tinh gae māsa ṣaṭ bīti ||15||

ബ്രഹ്മാനന്ദസമമായ ആനന്ദത്തിൽ ലീനരായി, എല്ലാ വാനരരും പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ പ്രേമം നിറഞ്ഞവരായി; ദിവസങ്ങൾ എങ്ങനെ കടന്നുപോകുന്നു എന്നറിയാതെ—ആറ് മാസം ഒഴുകിപ്പോയി. (15)

Verse 48 (दोहा/सोरठा)

अब गृह जाहु सखा सब भजेहु मोहि दृढ़ नेम। सदा सर्बगत सर्बहित जानि करेहु अति प्रेम।।16।।

aba gṛha jāhu sakhā saba bhajēhu mōhi dṛḍha nēma | sadā sarbagata sarbahita jāni karēhu ati prēma ||16||

“ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ വീടുകളിലേക്കു മടങ്ങുവിൻ, സുഹൃത്തുക്കളേ; ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ എന്നെ ആരാധിക്കുവിൻ. എന്നെ സർവ്വവ്യാപിയും സർവ്വഹിതകാരിയും എന്നു സദാ അറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, അത്യന്തതീവ്രമായ ഭക്തിയോടെ എന്നെ സ്നേഹിക്കുവിൻ.”

Verse 49 (चौपाई)

सुनि प्रभु बचन मगन सब भए। को हम कहाँ बिसरि तन गए।। एकटक रहे जोरि कर आगे। सकहिं न कछु कहि अति अनुरागे।। परम प्रेम तिन्ह कर प्रभु देखा। कहा बिबिध बिधि ग्यान बिसेषा।। प्रभु सन्मुख कछु कहन न पारहिं। पुनि पुनि चरन सरोज निहारहिं।। तब प्रभु भूषन बसन मगाए। नाना रंग अनूप सुहाए।। सुग्रीवहि प्रथमहिं पहिराए। बसन भरत निज हाथ बनाए।। प्रभु प्रेरित लछिमन पहिराए। लंकापति रघुपति मन भाए।। अंगद बैठ रहा नहिं डोला। प्रीति देखि प्रभु ताहि न बोला।।

suni prabhu bacana magana saba bhae | ko hama kahā̃ bisari tana gae || ēkaṭaka rahē jōri kara āgē | sakahĩ na kachu kahi ati anurāgē || parama prēma tinh kara prabhu dēkhā | kahā bibidha bidhi gyāna biśēṣā || prabhu sanmukha kachu kahan na pārhĩ | puni puni carana sarōja nihārhĩ || taba prabhu bhūṣana basana magāē | nānā raṅga anūpa suhāē || sugrīvahi prathamahĩ pahirāē | basana bharata nija hātha banāē || prabhu prērita lachimana pahirāē | laṅkāpati raghupati mana bhāē || aṅgada baiṭha rahā nahĩ ḍōlā | prīti dēkhi prabhu tāhi na bōlā ||

പ്രഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ എല്ലാവരും പരമാനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി; തങ്ങൾ ആരെന്നും എവിടെയെന്നുമെല്ലാം മറന്നതുപോലെ. കൈകൂപ്പി അവന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു, കണ്ണടയ്ക്കാതെ നോക്കി; മഹാപ്രേമത്തിൽ ഒരു വാക്കും ഉച്ചരിക്കാനായില്ല. അവരുടെ ഭക്തിയുടെ പൂർണ്ണത പ്രഭു കണ്ടു—സൂക്ഷ്മജ്ഞാനങ്ങളുടെ കാര്യം പറയേണ്ടതെന്ത്? അവന്റെ സന്നിധിയിൽ ഒന്നും പറയാനാവാതെ, അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും അവന്റെ കമലപാദങ്ങളെ നോക്കി. പിന്നെ പ്രഭു അനേകരംഗങ്ങളിലുള്ള, അപൂർവവും മനോഹരവുമായ ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും വരുത്തിച്ചു. ആദ്യം സുഗ്രീവനെ അലങ്കരിച്ചു; ആ വസ്ത്രങ്ങൾ ഭരതൻ സ്വന്തം കൈകളാൽ തുന്നിയവയായിരുന്നു. പ്രഭുവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനെ അണിയിച്ചു—അത് രഘുപതിയുടെ ഹൃദയം പ്രസന്നമാക്കി. അംഗദൻ അനങ്ങാതെ ഇരുന്നു; അവന്റെ പ്രേമം കണ്ട പ്രഭു അവനോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.

Verse 50 (दोहा/सोरठा)

जामवंत नीलादि सब पहिराए रघुनाथ। हियँ धरि राम रूप सब चले नाइ पद माथ।।17(क)।। तब अंगद उठि नाइ सिरु सजल नयन कर जोरि। अति बिनीत बोलेउ बचन मनहुँ प्रेम रस बोरि।।17(ख)।।

jāmbavanta nīlādi saba pahirāē raghunātha | hiyã dhari rāma rūpa saba calē nāi pada mātha ||17(ka)|| taba aṅgada uṭhi nāi siru sajal nayana kara jōri | ati binīta bōlēu bacana manahũ prēma-rasa bōri ||17(kha)||

ജാംബവാൻ, നീലൻ മുതലായ എല്ലാവരും—രഘുനാഥൻ ഇങ്ങനെ അലങ്കരിച്ചതോടെ—ഹൃദയത്തിൽ രാമരൂപം ധരിച്ചു, അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ ശിരസ്സു നമിച്ച് യാത്ര തിരിച്ചു. അപ്പോൾ അംഗദൻ എഴുന്നേറ്റു; തലകുനിഞ്ഞും കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞും കൈകൂപ്പിയും, പ്രേമാമൃതത്തിൽ നനഞ്ഞതുപോലെ അത്യന്ത വിനയത്തോടെ സംസാരിച്ചു.

Verse 51 (चौपाई)

सुनु सर्बग्य कृपा सुख सिंधो। दीन दयाकर आरत बंधो।। मरती बेर नाथ मोहि बाली। गयउ तुम्हारेहि कोंछें घाली।। असरन सरन बिरदु संभारी। मोहि जनि तजहु भगत हितकारी।। मोरें तुम्ह प्रभु गुर पितु माता। जाउँ कहाँ तजि पद जलजाता।। तुम्हहि बिचारि कहहु नरनाहा। प्रभु तजि भवन काज मम काहा।। बालक ग्यान बुद्धि बल हीना। राखहु सरन नाथ जन दीना।। नीचि टहल गृह कै सब करिहउँ। पद पंकज बिलोकि भव तरिहउँ।। अस कहि चरन परेउ प्रभु पाही। अब जनि नाथ कहहु गृह जाही।।

sunu sarbagya kṛpā sukha sĩdhō | dīna dayākara ārata bãdhō || maratī bēra nātha mōhi bālī | gayau tumhārehi kō̃chē̃ ghālī || asaran saran biradu sãbhārī | mōhi jani tajahu bhagata hita-kārī || morē̃ tumha prabhu guru pitu mātā | jāũ kahā̃ taji pada jalajāta || tumhahi bicāri kahahu naranāhā | prabhu taji bhavana kāja mama kāhā || bālaka gyāna buddhi bala hīnā | rākhahu saran nātha jana dīnā || nīci ṭahala gṛha kai saba karihū̃ | pada paṅkaja bilōki bhava tarihū̃ || asa kahi carana parēu prabhu pāhī | aba jani nātha kahahu gṛha jāhī ||

“സർവ്വജ്ഞനേ, കൃപയും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞ സമുദ്രമേ, ദീനദയാലുവേ, ദുരിതാർത്തരുടെ സഹായിയേ—എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കണമേ. മരണസമയത്ത് എന്റെ അച്ഛൻ വാലി എന്നെ നിന്റെ മടിയിൽ ഏല്പിച്ചു; അവൻ പോയി, എന്നെ നിന്റെ ശരണത്തിൽ വിട്ടുപോയി. ശരണരഹിതർക്കു ശരണം ആകുമെന്ന നിന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഓർത്തു, ഭക്തജനങ്ങളുടെ ഉപകാരകനേ, എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കരുതേ. എനിക്ക് നീ തന്നെയാണ് പ്രഭുവും ഗുരുവും പിതാവും മാതാവും; നിന്റെ കമലപാദങ്ങൾ വിട്ട് ഞാൻ എവിടേക്കു പോകും? മനുഷ്യരാജാവേ, വിചാരിച്ചു പറയണമേ: നിന്നെ വിട്ട് വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങിയാൽ എനിക്ക് എന്തു കാര്യം? ഞാൻ അറിവും വിവേചനവും ബലവും ഇല്ലാത്ത ഒരു ബാലൻ മാത്രം—നിന്റെ അശരണദാസനെ രക്ഷിക്കണമേ. നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ഞാൻ എല്ലാത്തരം താഴ്മയുള്ള സേവനവും ചെയ്യും; നിന്റെ കമലപാദങ്ങൾ ദർശിച്ച് ഈ ഭവസമുദ്രം കടക്കും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു അവൻ പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു: “സ്വാമിനേ, ഇപ്പോൾ തന്നെ വീട്ടിലേക്കു പോകാൻ എന്നോട് പറയരുതേ.”

Verse 52 (दोहा/सोरठा)

अंगद बचन बिनीत सुनि रघुपति करुना सींव। प्रभु उठाइ उर लायउ सजल नयन राजीव।।18(क)।। निज उर माल बसन मनि बालितनय पहिराइ। बिदा कीन्हि भगवान तब बहु प्रकार समुझाइ।।18(ख)।।

aṅgada bacana binīta suni raghupati karunā sī̃va | prabhu uṭhāi ura lāyu sajal nayana rājīva ||18(ka)|| nija ura māla basana mani bāli-tanaya pahirāi | bidā kīnhi bhagavāna taba bahu prakāra samujhāi ||18(kha)||

അംഗദന്റെ വിനയവാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, കരുണയ്ക്ക് അതിരില്ലാത്ത രഘുപതി അവനെ ഉയർത്തി നെഞ്ചോടു ചേർത്തു; അവന്റെ കമലനേത്രങ്ങൾ കണ്ണുനീരാൽ നിറഞ്ഞു. പിന്നെ പ്രഭു വാലിപുത്രന്റെ മേൽ തന്റെ തന്നെ മാലയും വസ്ത്രങ്ങളും ഒരു രത്നവും അണിയിച്ചു; ഒടുവിൽ പലവിധ ഉപദേശങ്ങൾ നൽകി അവനോട് വിടപറഞ്ഞു.

Verse 53 (चौपाई)

भरत अनुज सौमित्र समेता। पठवन चले भगत कृत चेता।। अंगद हृदयँ प्रेम नहिं थोरा। फिरि फिरि चितव राम कीं ओरा।। बार बार कर दंड प्रनामा। मन अस रहन कहहिं मोहि रामा।। राम बिलोकनि बोलनि चलनी। सुमिरि सुमिरि सोचत हँसि मिलनी।। प्रभु रुख देखि बिनय बहु भाषी। चलेउ हृदयँ पद पंकज राखी।। अति आदर सब कपि पहुँचाए। भाइन्ह सहित भरत पुनि आए।। तब सुग्रीव चरन गहि नाना। भाँति बिनय कीन्हे हनुमाना।। दिन दस करि रघुपति पद सेवा। पुनि तव चरन देखिहउँ देवा।। पुन्य पुंज तुम्ह पवनकुमारा। सेवहु जाइ कृपा आगारा।। अस कहि कपि सब चले तुरंता। अंगद कहइ सुनहु हनुमंता।।

bharata anuj saumitra sametā | paṭhavan cale bhagat kṛta cetā || aṅgada hṛdayã prema nahĩ thorā | phiri-phiri citava rāma kī̃ orā || bāra-bāra kara daṇḍa pranāmā | mana asa rahana kahahĩ mohi rāmā || rāma bilokani bolani calanī | sumiri-sumiri socata hãsi milanī || prabhu rukha dekhi binaya bahu bhāṣī | caleu hṛdayã pada paṅkaja rākhī || ati ādara saba kapi pahũcāe | bhāinh sahita bharata puni āe || taba sugrīva carana gahi nānā | bhā̃ti binaya kīnhe hanumānā || dina dasa kari raghupati pada sevā | puni tava carana dekhihaũ devā || punya puñja tumha pavanakumārā | sevahu jāi kṛpā āgārā || asa kahi kapi saba cale turaṃtā | aṅgada kahai sunahu hanumaṃtā ||

ഭരതൻ, തന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം, യാത്ര തിരിച്ചു - അയച്ചയച്ചു്, അവരുടെ മനസ്സുകൾ ഭക്തിയിൽ ഉറച്ചു. അംഗദന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്നേഹം കുറവായിരുന്നില്ല; വീണ്ടും വീണ്ടും അദ്ദേഹം രാമന്റെ നേരെ നോക്കി. ആവർത്തിച്ചു് അദ്ദേഹം പൂർണ്ണ പ്രണാമം ചെയ്തു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സു് ഇതു് മാത്രം ആഗ്രഹിച്ചു: 'ഞാൻ എന്നും രാമനെ ഉള്ളിൽ വിളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കട്ടെ.' രാമനെ നോക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചു് സംസാരിക്കുമ്പോൾ, തന്റെ നടത്തത്തിൽ തന്നെ അദ്ദേഹം മുഴുകി; ഓർത്തും ഓർത്തും, ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടു്, അദ്ദേഹം പുഞ്ചിരിച്ചു് മറ്റുള്ളവരെ കണ്ടുമുട്ടി. ഭഗവാന്റെ ആന്തരികമായ ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കി, അദ്ദേഹം പല വിനീത അപേക്ഷകൾ പറഞ്ഞു പുറപ്പെട്ടു, താമരപ്പാദങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചു. വലിയ ആദരവോടെ എല്ലാ വാനരന്മാരും അവരെ അനുഗമിച്ചു; ഭരതൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം മടങ്ങി. അനന്തരം സുഗ്രീവൻ, പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു്, ഹനുമാനിലൂടെ വിവിധ അപേക്ഷകൾ നടത്തി: 'പത്തു് ദിവസം രഘുപതിയുടെ പാദങ്ങൾ സേവിക്കാൻ എന്നെ അനുവദിക്കൂ; അതിനുശേഷം, ദേവാ, ഞാൻ നിന്റെ പാദങ്ങൾ വീണ്ടും കാണും. വായുപുത്രാ, നീ പുണ്യത്തിന്റെ നിധിയാണു് - പോയി കരുണയുടെ ആസ്ഥാനം സേവിക്കൂ.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞു്, എല്ലാ വാനരന്മാരും ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു; അംഗദൻ പറഞ്ഞു, 'കേൾക്കൂ, ഹനുമാൻ...

Verse 54 (दोहा/सोरठा)

कहेहु दंडवत प्रभु सैं तुम्हहि कहउँ कर जोरि। बार बार रघुनायकहि सुरति कराएहु मोरि।।19(क)।। अस कहि चलेउ बालिसुत फिरि आयउ हनुमंत। तासु प्रीति प्रभु सन कहि मगन भए भगवंत।।!9(ख)।। कुलिसहु चाहि कठोर अति कोमल कुसुमहु चाहि। चित्त खगेस राम कर समुझि परइ कहु काहि।।19(ग)।।

kahehu daṇḍavat prabhu saĩ tumhahi kahaũ kara jori | bāra-bāra raghunāyakahi surati karāehu mori ||19(ka)|| asa kahi caleu bāli-suta phiri āyu hanumaṃta | tāsu prīti prabhu sana kahi magana bhae bhagavaṃta ||19(kha)|| kulisahu cāhi kaṭhora ati komala kusumahu cāhi | citta khagesa rāma kara samujhi parai kahu kāhi ||19(ga)||

'ഭഗവാനോടു് എന്റെ പ്രണാമം അറിയിക്കൂ,' അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു, 'ഞാൻ കൈകൾ കൂപ്പി നിന്നോടു് പറയുന്നു: വീണ്ടും വീണ്ടും, രഘുനാഥനെ എന്റെ ഓർമ്മയിൽ കൊണ്ടുവരൂ.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞു് ബാലിപുത്രൻ പുറപ്പെട്ടു; അനന്തരം ഹനുമാൻ മടങ്ങി. ഭഗവാനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്നേഹം പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭഗവാൻ ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു. ഒരാൾക്കു് ഇടിമിന്നൽ കഠിനമായിരിക്കണം, ഒരു പൂവു് അത്യന്തം മൃദുവായിരിക്കണം - എന്നാൽ പറയൂ, ഖഗേശാ, ഹൃദയത്തിനു് എങ്ങനെ രാമന്റെ കരം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും?

Verse 55 (चौपाई)

पुनि कृपाल लियो बोलि निषादा। दीन्हे भूषन बसन प्रसादा।। जाहु भवन मम सुमिरन करेहू। मन क्रम बचन धर्म अनुसरेहू।। तुम्ह मम सखा भरत सम भ्राता। सदा रहेहु पुर आवत जाता।। बचन सुनत उपजा सुख भारी। परेउ चरन भरि लोचन बारी।। चरन नलिन उर धरि गृह आवा। प्रभु सुभाउ परिजनन्हि सुनावा।। रघुपति चरित देखि पुरबासी। पुनि पुनि कहहिं धन्य सुखरासी।। राम राज बैंठें त्रेलोका। हरषित भए गए सब सोका।। बयरु न कर काहू सन कोई। राम प्रताप बिषमता खोई।।

puni kṛpāla liyo boli niṣādā | dīnhe bhūṣana basana prasādā || jāhu bhavana mama sumirana karehū | mana krama bacana dharma anusarehū || tumha mama sakhā bharata-sama bhrātā | sadā rahehu pura āvata jātā || bacana sunata upajā sukha bhārī | pareu carana bhari locana bārī || carana nalina ura dhari gṛha āvā | prabhu subhāu parijananhĩ sunāvā || raghupati carita dekhi purabāsī | puni-puni kahahĩ dhanya sukha-rāsī || rāma-rāja baĩṭhẽ trelokā | haraṣita bhae gae saba sokā || bayaru na kara kāhū sana koī | rāma pratāpa biṣamatā khoī ||

അനന്തരം കരുണാമൂർത്തിയായ ഭഗവാൻ നിഷാദനെ വിളിച്ചു് അദ്ദേഹത്തിനു് വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും പ്രസാദമായി നൽകി. 'ഭവനത്തിൽ പോയി എന്നെ ഓർത്തുകൊണ്ടിരിക്കൂ; മനസ്സിലും പ്രവൃത്തിയിലും വാക്കിലും ധർമ്മം പിന്തുടരൂ. നീ എന്റെ സഖാവാണു് - ഭരതനു് തുല്യനായ സഹോദരൻ; എന്നും നഗരത്തിൽ വരുന്നും പോകുന്നുമായിരിക്കൂ.' ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വലിയ സന്തോഷം ഉടലെടുത്തു; അദ്ദേഹം പാദങ്ങളിൽ വീണു, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിനാൽ നിറഞ്ഞു. താമരപ്പാദങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചു്, അദ്ദേഹം ഭവനത്തിൽ മടങ്ങി ഭഗവാന്റെ ഉദാത്തസ്വഭാവം കുടുംബത്തോടു് പറഞ്ഞു. രഘുപതിയുടെ കൃത്യങ്ങൾ കണ്ടു്, നഗരവാസികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഖ്യാപിച്ചു, 'ധന്യർ - സന്തോഷത്തിന്റെ സാഗരം!' രാമൻ രാജ്യാസനത്തിൽ ഇരുന്നപ്പോൾ, മൂന്നു് ലോകങ്ങളും സന്തോഷിച്ചു എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും മാഞ്ഞു. ആരും ആരോടും ശത്രുത പുലർത്തിയില്ല; രാമന്റെ പ്രതാപത്താൽ, വിഷമത ഇല്ലാതായി.

Verse 56 (दोहा/सोरठा)

बरनाश्रम निज निज धरम बनिरत बेद पथ लोग। चलहिं सदा पावहिं सुखहि नहिं भय सोक न रोग।।20।।

baranāśrama nija-nija dharama bani-rata beda patha loga | calahĩ sadā pāvahĩ sukhahi nahĩ bhaya soka na roga ||20||

ജനങ്ങൾ, വർണ്ണാശ്രമത്തിനുള്ളിൽ തങ്ങളുടെ സ്വന്തം കർത്തവ്യങ്ങളിൽ അർപ്പിതരായി, എപ്പോഴും വൈദികമാർഗ്ഗത്തിൽ ചരിച്ചു; അവർ സന്തോഷം പ്രാപിച്ചു - ഭയമില്ല, ദുഃഖമില്ല, രോഗവുമില്ലായിരുന്നു.

Verse 57 (चौपाई)

दैहिक दैविक भौतिक तापा। राम राज नहिं काहुहि ब्यापा।। सब नर करहिं परस्पर प्रीती। चलहिं स्वधर्म निरत श्रुति नीती।। चारिउ चरन धर्म जग माहीं। पूरि रहा सपनेहुँ अघ नाहीं।। राम भगति रत नर अरु नारी। सकल परम गति के अधिकारी।। अल्पमृत्यु नहिं कवनिउ पीरा। सब सुंदर सब बिरुज सरीरा।। नहिं दरिद्र कोउ दुखी न दीना। नहिं कोउ अबुध न लच्छन हीना।। सब निर्दंभ धर्मरत पुनी। नर अरु नारि चतुर सब गुनी।। सब गुनग्य पंडित सब ग्यानी। सब कृतग्य नहिं कपट सयानी।।

daihika daivika bhautika tāpā | rāma rāja nahĩ kāhuhi byāpā || saba nara karahĩ paraspara prītī | calahĩ svadharma nirata śruti nītī || cāriu carana dharma jaga māhī̃ | pūri rahā sapanehũ agha nāhī̃ || rāma bhagati rata nara aru nārī | sakala parama gati ke adhikārī || alpa-mṛtyu nahĩ kavanīu pīrā | saba suṃdara saba biruja sarīrā || nahĩ daridra kou dukhī na dīnā | nahĩ kou abudha na lacchana hīnā || saba nirdaṃbha dharmarata punī | nara aru nāri catura saba gunī || saba gunagya paṇḍita saba gyānī | saba kṛtagya nahĩ kapaṭa sayānī ||

രാമരാജ്യത്തിൽ ദേഹജന്യവും ദൈവജന്യവും ഭൗതികജന്യവും ആയ താപങ്ങൾ ആരെയും ബാധിച്ചില്ല. എല്ലാവരും പരസ്പരസ്നേഹം പോറ്റി; ശ്രുതിപ്രതിപാദിതമായ നീതിയിൽ നിഷ്ഠയോടെ, തത്തത്ത്വധർമ്മങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ടു നടന്നു. ലോകധർമ്മം നാലുകാലിലും ഉറച്ചു നിന്നു; സ്വപ്നത്തിൽപോലും പാപം പ്രത്യക്ഷമായില്ല. സ്ത്രീപുരുഷന്മാർ എല്ലാവരും രാമഭക്തിയിൽ ലീനരായി; പരമപുരുഷാർത്ഥത്തിന് എല്ലാവർക്കും അർഹത ഉണ്ടായിരുന്നു. അകാലമരണം ഇല്ല; ദുഃഖം ഇല്ല; എല്ലാവരും സുന്ദരർ; ശരീരങ്ങൾ രോഗരഹിതം. ദരിദ്രൻ ആരുമില്ല; ദീനനും ദുഃഖിതനും ഇല്ല; മൂഢൻ ഇല്ല; സദ്ഗുണരഹിതൻ ഇല്ല. കപടമില്ലാതെ എല്ലാവരും ശുദ്ധരും ധർമനിഷ്ഠരുമായിരുന്നു; സ്ത്രീപുരുഷന്മാർ ഒരുപോലെ ജ്ഞാനികളും സദാചാരികളും. പുണ്യപാപവിവേകം ഉള്ളവർ; പണ്ഡിതർ; ജ്ഞാനികൾ; കൃതജ്ഞർ—വഞ്ചനയുടെ ചാതുര്യം അവിടെ ശേഷിച്ചില്ല.

Verse 58 (दोहा/सोरठा)

राम राज नभगेस सुनु सचराचर जग माहिं।। काल कर्म सुभाव गुन कृत दुख काहुहि नाहिं।।21।।

rāma-rāja nabhageśa sunu sacarācara jaga māhiṃ | kāla karma subhāva guna kṛta dukha kāhuhi nāhiṃ ||21||

കേൾക്കുക, ആകാശാധിപനേ: രാമരാജ്യത്തിൽ ചരാചരസകലലോകത്തും കാലം, കർമ്മം, സ്വഭാവം, ഗുണങ്ങളുടെ കളി—ഇവയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദന ആരെയും സ്പർശിച്ചില്ല.

Verse 59 (चौपाई)

भूमि सप्त सागर मेखला। एक भूप रघुपति कोसला।। भुअन अनेक रोम प्रति जासू। यह प्रभुता कछु बहुत न तासू।। सो महिमा समुझत प्रभु केरी। यह बरनत हीनता घनेरी।। सोउ महिमा खगेस जिन्ह जानी। फिरी एहिं चरित तिन्हहुँ रति मानी।। सोउ जाने कर फल यह लीला। कहहिं महा मुनिबर दमसीला।। राम राज कर सुख संपदा। बरनि न सकइ फनीस सारदा।। सब उदार सब पर उपकारी। बिप्र चरन सेवक नर नारी।। एकनारि ब्रत रत सब झारी। ते मन बच क्रम पति हितकारी।।

bhūmi sapta sāgara mekhalā | eka bhūpa raghupati kosalā || bhuana aneka roma prati jāsu | yaha prabhutā kachu bahuta na tāsu || so mahimā samujhata prabhu kerī | yaha baranata hīnatā ghanerī || sou mahimā khageśa jinha jānī | phirī ehiṃ carita tinhahuṃ rati mānī || sou jāne kara phala yaha līlā | kaha-hiṃ mahā munibara damasīlā || rāma rāja kara sukha saṃpadā | barani na sakai phanīsa sārādā || saba udāra saba para upakārī | bipra carana sevaka nara nārī || eka-nāri vrata rata saba jhārī | te mana baca krama pati hitakārī ||

ഭൂമി, ഏഴു് സമുദ്രങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതു് - അതിനു് മേലെ ഒരു രാജാവു് ഭരിച്ചു: രഘുവിന്റെ കോസലാധിപൻ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓരോ രോമഛിദ്രത്തിലും അസംഖ്യം ലോകങ്ങൾ വസിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അത്തരം പരമാധികാരം അദ്ദേഹത്തിനു് വലിയ കാര്യമല്ല. ഭഗവാന്റെ മഹത്വം മനസ്സിലാക്കി അതു് വിവരിക്കുക എന്നതു് ഗഹനമായ അപര്യാപ്തതയാണു്. ആ മഹത്വം അറിഞ്ഞവർ, പക്ഷിരാജാ, വീണ്ടും വീണ്ടും ഈ പുണ്യകഥയിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്നു. ഈ ദിവ്യലീലയുടെ ഫലത്തെക്കുറിച്ചു് സ്വയം നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട മഹർഷിമാർ മാത്രമേ സംസാരിക്കുന്നുള്ളൂ. രാമരാജ്യത്തിന്റെ സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും ശേഷനു് സരസ്വതിക്കു് പോലും പൂർണ്ണമായി വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല. എല്ലാവരും ദാനശീലരായിരുന്നു, എല്ലാവരും മറ്റുള്ളവർക്കു് സഹായകരമായിരുന്നു; പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ബ്രാഹ്മണരുടെ പാദങ്ങൾ സേവിച്ചു. എല്ലാവരും ഏകപത്നീവ്രതത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്നു; ചിന്തയിലും വാക്കിലും പ്രവൃത്തിയിലും അവർ ഭർത്താക്കന്മാരുടെ നന്മയ്ക്കായി പ്രവർത്തിച്ചു.

Verse 60 (दोहा/सोरठा)

दंड जतिन्ह कर भेद जहँ नर्तक नृत्य समाज। जीतहु मनहि सुनिअ अस रामचंद्र कें राज।।22।।

daṃḍa jatinha kara bheda jahaṃ nartaka nṛtya samāja | jītahu manahi suni-a asa rāmacandra keṃ rāja ||22||

ശിക്ഷണം സന്ന്യാസികളിൽ വെറും ഭേദചിഹ്നമായി മാത്രം മാറിയിടത്തും, നർത്തകർ ക്രമബദ്ധസഭകളിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നിടത്തും—ഇതു കേൾക്കുക: അത്തരംതാണ് രാമചന്ദ്രന്റെ രാജ്യം. മനസ്സിനെ ജയിക്ക.

Verse 61 (चौपाई)

फूलहिं फरहिं सदा तरु कानन। रहहि एक सँग गज पंचानन।। खग मृग सहज बयरु बिसराई। सबन्हि परस्पर प्रीति बढ़ाई।। कूजहिं खग मृग नाना बृंदा। अभय चरहिं बन करहिं अनंदा।। सीतल सुरभि पवन बह मंदा। गूंजत अलि लै चलि मकरंदा।। लता बिटप मागें मधु चवहीं। मनभावतो धेनु पय स्त्रवहीं।। ससि संपन्न सदा रह धरनी। त्रेताँ भइ कृतजुग कै करनी।। प्रगटीं गिरिन्ह बिबिध मनि खानी। जगदातमा भूप जग जानी।। सरिता सकल बहहिं बर बारी। सीतल अमल स्वाद सुखकारी।। सागर निज मरजादाँ रहहीं। डारहिं रत्न तटन्हि नर लहहीं।। सरसिज संकुल सकल तड़ागा। अति प्रसन्न दस दिसा बिभागा।।

phūlahiṃ pharahiṃ sadā taru kānana | rahahi eka saṅga gaja pañcānana || khaga mṛga sahaja bayaru bisarāī | sabanhi paraspara prīti baṛhāī || kūjahiṃ khaga mṛga nānā bṛndā | abhaya carahiṃ bana karahiṃ anaṃdā || sītala surabhi pavana baha maṃdā | gūṃjata ali lai cali makaraṃdā || latā biṭapa māgeṃ madhu cavahīṃ | manabhāvato dhenu paya stravahīṃ || sasi saṃpanna sadā raha dharanī | tretāṃ bhi kṛta-juga kai karanī || pragaṭīṃ girinha bibidha mani khānī | jagadātamā bhūpa jaga jānī || saritā sakala bahahiṃ bara bārī | sītala amala svāda sukhakārī || sāgara nija marajādāṃ rahahīṃ | ḍārahiṃ ratna taṭanhi nara lahahīṃ || sarasija saṃkula sakala taṛāgā | ati prasanna dasa disā bibhāgā ||

വൃക്ഷങ്ങളും വനങ്ങളും എന്നും പൂത്തുലഞ്ഞു; ആനയും സിംഹവും ഒന്നിച്ചു വസിച്ചു. പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും സഹജമായ ശത്രുത മറന്നു; എല്ലാവരും പരസ്പരസ്നേഹം വർദ്ധിപ്പിച്ചു. പല കൂട്ടങ്ങളായി അവർ കൂജിപ്പാടി കളിച്ചു; ഭയരഹിതരായി വനത്തിൽ മേഞ്ഞു ആനന്ദിച്ചു. തണുത്ത സുഗന്ധവായു മന്ദം വീശി; തേനീച്ചകൾ മധുവുമായി പറന്നു മുഴങ്ങി. വള്ളികളും വൃക്ഷങ്ങളും ആവശ്യപ്പെടുമ്പോൾ തേൻ നൽകി; പശുക്കൾ ഇഷ്ടപ്രകാരം പാൽ ചൊരിഞ്ഞു. ഭൂമി എന്നും സമൃദ്ധയായിരുന്നു; ത്രേതായുഗത്തിൽ കൃതയുഗത്തിന്റെ കർമ്മങ്ങൾ തിരിച്ചുവന്നു. പർവ്വതങ്ങളിൽ പലവിധ രത്നഖനികൾ പ്രത്യക്ഷമായി, രാജാവിനെ ജഗദാത്മാവായി അറിഞ്ഞു. എല്ലാ നദികളും ഉത്തമജലത്താൽ ഒഴുകി - തണുത്തതും ശുദ്ധവും മധുരവും സുഖദായകവും. സമുദ്രങ്ങൾ തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അതിർത്തികൾക്കുള്ളിൽ നിന്നു, തീരങ്ങളിൽ രത്നങ്ങൾ അടർത്തി മനുഷ്യർക്ക് ശേഖരിക്കാൻ നൽകി. താമരകൾ നിറഞ്ഞ കുളങ്ങൾ എല്ലിടത്തും ഉണ്ടായിരുന്നു; ദശദിശകൾ അത്യന്തം പ്രസന്നമായിരുന്നു.

Verse 62 (दोहा/सोरठा)

बिधु महि पूर मयूखन्हि रबि तप जेतनेहि काज। मागें बारिद देहिं जल रामचंद्र के राज।।23।।

bidhu mahi pūra mayūkhanhi rabi tapa jetanehi kāja | māgeṃ bārida dehiṃ jala rāmacandra ke rāja ||23||

ചന്ദ്രൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ഭൂമിയെ നിറച്ചു; സൂര്യൻ ആവശ്യമായത്ര മാത്രം താപം നൽകി. മേഘങ്ങൾ ചോദിച്ചാൽ വെള്ളം പകർന്നു—ഇത്തരം ആയിരുന്നു രാമചന്ദ്രന്റെ രാജ്യം.

Verse 63 (चौपाई)

कोटिन्ह बाजिमेध प्रभु कीन्हे। दान अनेक द्विजन्ह कहँ दीन्हे।। श्रुति पथ पालक धर्म धुरंधर। गुनातीत अरु भोग पुरंदर।। पति अनुकूल सदा रह सीता। सोभा खानि सुसील बिनीता।। जानति कृपासिंधु प्रभुताई। सेवति चरन कमल मन लाई।। जद्यपि गृहँ सेवक सेवकिनी। बिपुल सदा सेवा बिधि गुनी।। निज कर गृह परिचरजा करई। रामचंद्र आयसु अनुसरई।। जेहि बिधि कृपासिंधु सुख मानइ। सोइ कर श्री सेवा बिधि जानइ।। कौसल्यादि सासु गृह माहीं। सेवइ सबन्हि मान मद नाहीं।। उमा रमा ब्रह्मादि बंदिता। जगदंबा संततमनिंदिता।।

koṭinh bājimedha prabhu kīnhe | dāna aneka dvijanha kahaṁ dīnhe || śruti-patha pālaka dharma dhuraṁdhara | guṇātīta aru bhoga puraṁdara || pati anukūla sadā raha sītā | sobhā khāni suśīla binītā || jānati kṛpāsiṁdhu prabhutāī | sevati carana kamala mana lāī || jadyapi gṛhaṁ sevaka sevakinī | bipula sadā sevā bidhi gunī || nija kara gṛha paricarajā karaī | rāmacandra āyasu anusaraī || jehi bidhi kṛpāsiṁdhu sukha mānai | soi kara śrī sevā bidhi jānai || kausalyādi sāsu gṛha māhīṁ | sevai sabanhi māna mada nāhīṁ || umā ramā brahmādi baṁditā | jagadambā saṁtata-maninditā ||

പ്രഭു കോടിക്കണക്കിന് അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്തി ദ്വിജന്മാർക്ക് അനേകം ദാനങ്ങൾ നൽകി. അദ്ദേഹം വൈദികമാർഗ്ഗം പാലിച്ചു, ധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്ന ധീരനായി - ഗുണങ്ങൾക്കപ്പുറത്ത്, എന്നിട്ടും സകല ഭോഗങ്ങളുടെയും ദാതാവ്. സീത എന്നും തന്റെ പതിക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവളായി തുടർന്നു, സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ഖനിയായി - സുശീലയും വിനയാന്വിതയും. കൃപാസിന്ധുവിന്റെ മഹത്വം അറിഞ്ഞ്, അവൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളെ മനസ്സ് ലയിപ്പിച്ചു സേവിച്ചു. കൊട്ടാരത്തിൽ സേവകരും ദാസീമാരും സമൃദ്ധമായിരുന്നിട്ടും, സേവാവിദ്യയിൽ സമൃദ്ധയായ അവൾ സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് ഗൃഹകാര്യങ്ങൾ നിർവ്വഹിച്ചു, രാമചന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞ എന്നും പിന്തുടർന്നു. കൃപാസിന്ധുവായ പ്രഭുവിന് ഏതു വിധത്തിലുള്ള സേവനം സന്തോഷം നൽകുന്നുവോ, അതേ സേവനമാണ് അവൾ ശരിയായ സേവാമാർഗ്ഗമായി കണക്കാക്കിയത്. കൊട്ടാരത്തിൽ കൗസല്യയെയും മറ്റ് മാതാക്കളെയും അഹങ്കാരമില്ലാതെ സേവിച്ചു. ഉമയും രമയും ബ്രഹ്മാവും മറ്റുള്ളവരും ആരാധിക്കുന്ന അവൾ, ജഗദംബയായി, എന്നും മനസ്സിൽ നിഷ്കളങ്കയായി തുടർന്നു.

Verse 64 (दोहा/सोरठा)

जासु कृपा कटाच्छु सुर चाहत चितव न सोइ। राम पदारबिंद रति करति सुभावहि खोइ।।24।।

jāsu kṛpā kaṭācchu sur cāhata citava na soi | rāma padārabiṁda rati karati subhāvahi khoi ||24||

ദേവന്മാർ പോലും കൃപാഭരിതമായ അവളുടെ ഒറ്റ വശനോട്ടം ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും ലഭിക്കാത്തവൾ—സ്വഭാവസഹജമായ തന്റെ തന്നെ നിലപാടും വിട്ടുവെച്ച്, രാമന്റെ കമലപാദങ്ങളിൽ പ്രേമം സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 65 (चौपाई)

सेवहिं सानकूल सब भाई। राम चरन रति अति अधिकाई।। प्रभु मुख कमल बिलोकत रहहीं। कबहुँ कृपाल हमहि कछु कहहीं। राम करहिं भ्रातन्ह पर प्रीती। नाना भाँति सिखावहिं नीती।। हरषित रहहिं नगर के लोगा। करहिं सकल सुर दुर्लभ भोगा।। अहनिसि बिधिहि मनावत रहहीं। श्रीरघुबीर चरन रति चहहीं।। दुइ सुत सुन्दर सीताँ जाए। लव कुस बेद पुरानन्ह गाए।। दोउ बिजई बिनई गुन मंदिर। हरि प्रतिबिंब मनहुँ अति सुंदर।। दुइ दुइ सुत सब भ्रातन्ह केरे। भए रूप गुन सील घनेरे।।

sevahiṁ sānakūla saba bhāī | rāma carana rati ati adhikāī || prabhu mukha kamala bilokata rahahīṁ | kabahuṁ kṛpāla hamahi kachu kahahīṁ || rāma karahiṁ bhrātanha para prītī | nānā bhāँti sikhāvahiṁ nītī || haraṣita rahahiṁ nagara ke logā | karahiṁ sakala sur durlabha bhogā || ahanisi bidhihi manāvata rahahīṁ | śrīraghubīra carana rati cahahīṁ || dui suta sundara sītāँ jāe | lava kusa beda purānanha gāe || doü bijaī binai guṇa maṁdira | hari pratibiṁba manahuँ ati suṁdara || dui dui suta saba bhrātanha kere | bhae rūpa guṇa sīla ghanere ||

എല്ലാ സഹോദരന്മാരും സന്തോഷഹൃദയരായി സേവിച്ചു, രാമന്റെ പാദങ്ങളിലുള്ള സ്നേഹം എന്നും വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അവർ പ്രഭുവിന്റെ താമരമുഖത്ത് നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു, പ്രതീക്ഷയോടെ: 'ഒരുപക്ഷേ കൃപാലുവായ പ്രഭു ഞങ്ങളോട് എന്തെങ്കിലും പറയും.' രാമൻ സഹോദരന്മാരോട് സ്നേഹം പുലർത്തി, പലവിധത്തിൽ അവർക്ക് നീതിയും നയവും ഉപദേശിച്ചു. നഗരവാസികൾ സന്തോഷത്തോടെ കഴിഞ്ഞു, ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർലഭമായ സമൃദ്ധി ആസ്വദിച്ചു; രാപ്പകൽ അവർ വിധിയെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിച്ചു, ശ്രീരഘുവീരന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഭക്തിക്കായി കൊതിച്ചു. സീത രണ്ട് സുന്ദരപുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു - ലവനും കുശനും - അവർ വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും പാടി. വിജയികളും വിനയാന്വിതരും ഗുണങ്ങളുടെ ആലയവുമായ അവർ, ഹരിയുടെ പ്രതിബിംബങ്ങൾ പോലെ തോന്നി. അതുപോലെ ഓരോ സഹോദരനും രണ്ട് പുത്രന്മാരുണ്ടായിരുന്നു, സൗന്ദര്യത്തിലും ഗുണത്തിലും സദാചരണത്തിലും സമൃദ്ധരായിരുന്നു.

Verse 66 (दोहा/सोरठा)

ग्यान गिरा गोतीत अज माया मन गुन पार। सोइ सच्चिदानंद घन कर नर चरित उदार।।25।।

gyāna girā gotīta aja māyā mana guna pāra | soi saccidānanda ghana kara nara carita udāra ||25||

ജ്ഞാനത്തിനും വാക്കിനും അതീതൻ; ഇന്ദ്രിയാതീതൻ; അജൻമൻ; മായ, മനസ്, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കപ്പുറം—സച്ചിദാനന്ദഘനമായ അവൻ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ മഹത്തായ ലീലകൾ നടത്തുന്നു.

Verse 67 (चौपाई)

प्रातकाल सरऊ करि मज्जन। बैठहिं सभाँ संग द्विज सज्जन।। बेद पुरान बसिष्ट बखानहिं। सुनहिं राम जद्यपि सब जानहिं।। अनुजन्ह संजुत भोजन करहीं। देखि सकल जननीं सुख भरहीं।। भरत सत्रुहन दोनउ भाई। सहित पवनसुत उपबन जाई।। बूझहिं बैठि राम गुन गाहा। कह हनुमान सुमति अवगाहा।। सुनत बिमल गुन अति सुख पावहिं। बहुरि बहुरि करि बिनय कहावहिं।। सब कें गृह गृह होहिं पुराना। रामचरित पावन बिधि नाना।। नर अरु नारि राम गुन गानहिं। करहिं दिवस निसि जात न जानहिं।।

prātakāla sarū kari majjana | baiṭhahiṁ sabhāँ saṅga dvija sajjana || beda purāna basiṣṭha bakhānahiṁ | sunahiṁ rāma jadyapi saba jānahiṁ || anujanha saṁjuta bhojana karahīṁ | dekhi sakala jananīṁ sukha bharahīṁ || bharata satruhana donau bhāī | sahita pavanasuta upabana jāī || būjhahiṁ baiṭhi rāma guna gāhā | kaha hanumāna sumati avagāhā || sunata bimala guna ati sukha pāvahiṁ | bahuri bahuri kari binaya kahāvahiṁ || saba keṁ gṛha gṛha hohiṁ purānā | rāmacarita pāvana bidhi nānā || nara aru nāri rāma guna gānahiṁ | karahiṁ divasa nisi jāta na jānahiṁ ||

പ്രഭാതത്തിൽ അവർ സരയൂനദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശീലവാന്മാരായ ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം സഭയിൽ ഇരുന്നു. വസിഷ്ഠൻ വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും വ്യാഖ്യാനിച്ചു; രാമൻ ശ്രദ്ധിച്ചു - എല്ലാം അറിഞ്ഞിട്ടും. അദ്ദേഹം ഇളയ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഭോജനം ചെയ്തു, ഇതു കണ്ട് എല്ലാ മാതാക്കളും സന്തോഷം കൊണ്ടു. ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും, വായുപുത്രനോടൊപ്പം, ഉപവനത്തിലേക്ക് പോയി; അവിടെ ഇരുന്ന് രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിച്ചു, ഹനുമാൻ - സന്മതിയിൽ മുഴുകി - സംസാരിച്ചു. ആ നിഷ്കളങ്കമായ ഗുണങ്ങൾ കേട്ട് അവർക്ക് മഹത്തായ ആനന്ദം ലഭിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും വിനയപൂർവ്വം പ്രാർത്ഥിച്ചു. എല്ലാ ഗൃഹങ്ങളിലും പുരാണങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്തു - രാമന്റെ പുണ്യകൃത്യങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ; പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പാടി, അത്രമാത്രം ലയിച്ചു പോയി പകൽ രാത്രി കടന്നുപോകുന്നത് അറിഞ്ഞില്ല.