Prakarana 1

Verse 1 (श्लोक)

वर्णानामर्थसंघानां रसानां छन्दसामपि। मङ्गलानां च कर्त्तारौ वन्दे वाणीविनायकौ।।1।। भवानीशङ्करौ वन्दे श्रद्धाविश्वासरूपिणौ। याभ्यां विना न पश्यन्ति सिद्धाःस्वान्तःस्थमीश्वरम्।।2।। वन्दे बोधमयं नित्यं गुरुं शङ्कररूपिणम्। यमाश्रितो हि वक्रोऽपि चन्द्रः सर्वत्र वन्द्यते।।3।। सीतारामगुणग्रामपुण्यारण्यविहारिणौ। वन्दे विशुद्धविज्ञानौ कबीश्वरकपीश्वरौ।।4।। उद्भवस्थितिसंहारकारिणीं क्लेशहारिणीम्। सर्वश्रेयस्करीं सीतां नतोऽहं रामवल्लभाम्।।5।। यन्मायावशवर्तिं विश्वमखिलं ब्रह्मादिदेवासुरा यत्सत्वादमृषैव भाति सकलं रज्जौ यथाहेर्भ्रमः। यत्पादप्लवमेकमेव हि भवाम्भोधेस्तितीर्षावतां वन्देऽहं तमशेषकारणपरं रामाख्यमीशं हरिम्।।6।। नानापुराणनिगमागमसम्मतं यद् रामायणे निगदितं क्वचिदन्यतोऽपि। स्वान्तःसुखाय तुलसी रघुनाथगाथा- भाषानिबन्धमतिमञ्जुलमातनोति।।7।।

varṇānām arthasaṅghānāṁ rasānāṁ chandasām api | maṅgalānāṁ ca karttārau vande vāṇī-vināyakau ||1|| bhavānī-śaṅkarau vande śraddhā-viśvāsa-rūpiṇau | yābhyāṁ vinā na paśyanti siddhāḥ svāntaḥstham īśvaram ||2|| vande bodhamayaṁ nityaṁ guruṁ śaṅkara-rūpiṇam | yam āśrito hi vakro 'pi candraḥ sarvatra vandyate ||3|| sītā-rāma-guṇa-grāma puṇyāraṇya-vihāriṇau | vande viśuddha-vijñānau kabīśvara-kapīśvarau ||4|| udbhava-sthiti-saṁhāra-kāriṇīṁ kleśa-hāriṇīm | sarva-śreyas-karīṁ sītāṁ nato 'haṁ rāma-vallabhām ||5|| yan-māyā-vaśavartiṁ viśvam akhilaṁ brahmādi-deva-asurā yat-sattvād amṛṣaiva bhāti sakalaṁ rajjau yathāher-bhramaḥ | yat-pāda-plavam ekam eva hi bhavāmbhodhes titīrṣāvatāṁ vande 'haṁ tam aśeṣa-kāraṇa-paraṁ rāmākhyam īśaṁ harim ||6|| nānā-purāṇa-nigamāgama-sammataṁ yad rāmāyaṇe nigaditaṁ kvacid anyato 'pi | svāntaḥ-sukhāya tulasī raghunātha-gāthā- bhāṣā-nibandham ati-mañjulam ātanoti ||7||

1) വാണിയെയും (സരസ്വതിയെ) വിനായകനെയും (ഗണേശനെ) ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു - അക്ഷരങ്ങളുടെയും അവയുടെ അർത്ഥസമുച്ചയങ്ങളുടെയും, രസങ്ങളുടെയും ഛന്ദസ്സുകളുടെയും സ്രഷ്ടാക്കളും മംഗളാരംഭങ്ങളുടെ കർത്താക്കളുമായ അവരെ. 2) ഭവാനിയെയും ശങ്കരനെയും ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു - ശ്രദ്ധയുടെയും വിശ്വാസത്തിന്റെയും രൂപത്തിൽ വിരാജിക്കുന്ന അവരെ; ഈ ഇരുവരില്ലാതെ സിദ്ധന്മാർക്കുപോലും ഹൃദയത്തിൽ വാസമുള്ള ഈശ്വരനെ ദർശിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. 3) എന്നും ബോധമയമായ ഗുരുവിനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു - ശങ്കരരൂപനായ അദ്ദേഹത്തെ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ വക്രനായ ചന്ദ്രനുപോലും സർവ്വത്ര വന്ദനീയത ലഭിക്കുന്നു. 4) സീതാരാമന്മാരുടെ ഗുണസമുച്ചയമാകുന്ന പുണ്യവനത്തിൽ വിഹരിക്കുന്ന വിശുദ്ധവിജ്ഞാനികളായ ഇരുവരെയും ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു - കവിശ്വരനായ വാൽമീകിയെയും കപീശ്വരനായ ഹനുമാനെയും. 5) സൃഷ്ടിസ്ഥിതിസംഹാരങ്ങൾക്ക് കാരണഭൂതയും ക്ലേശഹാരിണിയും സർവ്വശ്രേയസ്കരിയുമായ രാമവല്ലഭയായ സീതയെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. 6) എല്ലാ കാരണങ്ങൾക്കും അതീതനായ രാമനാമധേയനായ ഹരിയെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു: അദ്ദേഹത്തിന്റെ മായയാൽ ബ്രഹ്മാവു തൊട്ടുള്ള ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും അടങ്ങുന്ന സമസ്ത പ്രപഞ്ചം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സത്തയാൽ സകലവും സത്യമെന്നോണം തോന്നുന്നു, കയറിനെ പാമ്പായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതുപോലെ; ഭവസാഗരം തരണം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ മാത്രമേ നൗകയായുള്ളൂ. 7) അനേകം പുരാണങ്ങൾ, വേദങ്ങൾ, ആഗമങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുകയും രാമായണത്തിലും മറ്റിടങ്ങളിലും പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തത് - തുളസീദാസ് സ്വന്തം ഹൃദയത്തിന്റെ സന്തോഷത്തിനായി ഭാഷയിൽ അത്യന്തം മനോഹരമായ ഒരു കൃതിയായി രചിക്കുന്നു.

Verse 2 (दोहा/सोरठा)

जो सुमिरत सिधि होइ गन नायक करिबर बदन॥ करउ अनुग्रह सोइ बुद्धि रासि सुभ गुन सदन॥1॥ मूक होइ बाचाल पंगु चढइ गिरिबर गहन॥ जासु कृपाँ सो दयाल द्रवउ सकल कलि मल दहन॥2॥ नील सरोरुह स्याम तरुन अरुन बारिज नयन॥ करउ सो मम उर धाम सदा छीरसागर सयन॥3॥ कुंद इंदु सम देह उमा रमन करुना अयन॥ जाहि दीन पर नेह करउ कृपा मर्दन मयन॥4॥ बंदउ गुरु पद कंज कृपा सिंधु नररूप हरि॥ महामोह तम पुंज जासु बचन रबि कर निकर॥5॥

jo sumirata sidhi hoi gaṇa-nāyaka karibara badana | karau anugraha soi buddhi-rāsi subha guna sadana ||1|| mūka hoi bācāla paṅgu caṛhai giribara gahana | jāsu kṛpā̃ so dayāla dravau sakala kali-mala dahana ||2|| nīla saroruh(a) syāma taruna aruna bārīja nayana | karau so mama ura dhāma sadā chīra-sāgara sayana ||3|| kuṁda iṁdu sama deha umā-ramana karuṇā ayana | jāhi dīna para neha karau kṛpā mardana mayana ||4|| baṁdau guru pada kaṁja kṛpā-siṁdhu nara-rūpa hari | mahā-moha tama puṁja jāsu bacana rabi kara nikara ||5||

1) ആരുടെ സ്മരണകൊണ്ട് സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നുവോ - ഗണനായകനായ, ഗജവദനനായ ഗണേശനെ - ആ ബുദ്ധിരാശിയും ശുഭഗുണങ്ങളുടെ ആലയവുമായ അദ്ദേഹം എന്നോട് അനുഗ്രഹം ചെയ്യട്ടെ. 2) ആരുടെ കൃപയാൽ മൂകർ വാചാലരാകുന്നുവോ, പങ്കുക്കൾ ഗിരിശൃംഗങ്ങൾ കയറുന്നുവോ - ആ ദയാലുവായ, കലിമലങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനായ അദ്ദേഹം എന്നോട് ദയ കാണിക്കണമേ. 3) നീലത്താമരപോലെ ശ്യാമനും, താമരപോലെ ചുവന്ന നേത്രങ്ങളുള്ള തരുണനുമായ - ക്ഷീരസാഗരത്തിൽ ശയിക്കുന്ന അദ്ദേഹം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ എന്നും വാസം ചെയ്യട്ടെ. 4) കുന്ദപുഷ്പത്തെയും ചന്ദ്രനെയും പോലെ ശരീരമുള്ള - ഉമാരമണനും, കരുണാകടാക്ഷനുമായ, ദീനരിൽ പ്രേമയുള്ള മദനമർദ്ദനനായ ശിവൻ എന്നോട് കൃപ കാണിക്കണമേ. 5) ഗുരുവിന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു - കൃപാസിന്ധുവും നരരൂപിയായ ഹരിയുമായ അദ്ദേഹത്തെ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ മഹാമോഹത്തിന്റെ ഘനീഭൂതമായ ഇരുളിനെ നീക്കം ചെയ്യുന്നു.

Verse 3 (चौपाई)

बंदउ गुरु पद पदुम परागा। सुरुचि सुबास सरस अनुरागा।। अमिय मूरिमय चूरन चारू। समन सकल भव रुज परिवारू।। सुकृति संभु तन बिमल बिभूती। मंजुल मंगल मोद प्रसूती।। जन मन मंजु मुकुर मल हरनी। किएँ तिलक गुन गन बस करनी।। श्रीगुर पद नख मनि गन जोती। सुमिरत दिब्य द्रृष्टि हियँ होती।। दलन मोह तम सो सप्रकासू। बड़े भाग उर आवइ जासू।। उघरहिं बिमल बिलोचन ही के। मिटहिं दोष दुख भव रजनी के।। सूझहिं राम चरित मनि मानिक। गुपुत प्रगट जहँ जो जेहि खानिक।।

bandau guru pada paduma parāgā | suruci subāsa sarasa anurāgā || amiya mūrimaya cūrana cārū | samana sakala bhava ruja parivārū || sukṛti saṁbhu tana bimala bibhūtī | maṁjula maṁgala moda prasūtī || jana mana maṁju mukura mala haranī | kieṁ tilaka guna gana basa karanī || śrīgura pada nakha mani gana jotī | sumirata dibya dṛṣṭi hiyaṁ hotī || dalana moha tama so saprakāsū | baṛe bhāga ura āvai jāsū || ugharahiṁ bimala bilocana hī ke | miṭahiṁ doṣa dukha bhava rajanī ke || sūjhahiṁ rāma carita mani mānika | guputa pragata jahaṁ jo jehi khānika ||

ഗുരുവിന്റെ പാദപദ്മത്തിലെ പരാഗരേണുക്കളെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു - ശുദ്ധമായ സുഗന്ധമുള്ള, മധുരത നിറഞ്ഞ, പ്രേമയിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്ന ആ പരാഗത്തെ. അമൃതിനെയും മുത്തുപൊടിയെയും പോലെ മനോഹരമായ ആ പരാഗം ഭൌതികമായ സകല രോഗങ്ങളുടെയും സമൂഹത്തെ ശാന്തമാക്കുന്നു. ഇത് ശംഭുവിന്റെ ശരീരത്തിലെ നിഷ്കളങ്കമായ വിഭൂതിയാണ് - പുണ്യത്തിൽ നിന്നുത്ഭവിച്ചത് - മധുരമായ മംഗളവും ആനന്ദവും പ്രദാനം ചെയ്യുന്നത്. ഇത് ഭക്തരുടെ മനസ്സുകളുടെ കണ്ണാടിയിൽ നിന്നും മാലിന്യം നീക്കം ചെയ്യുന്നു; ഇത് ഗുണങ്ങളുടെ സമൂഹത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന തിലകമാണ്. ശ്രീഗുരുവിന്റെ പാദനഖങ്ങളിലെ രത്നങ്ങളുടെ പ്രകാശം: അതിനെ സ്മരിക്കുമ്പോൾ ഹൃദയത്തിൽ ദിവ്യദൃഷ്ടി ഉണ്ടാകുന്നു. അത് മോഹത്തിന്റെ ഇരുളിനെ ഭേദിച്ച് സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നു; മഹാഭാഗ്യത്താൽ മാത്രമേ അത് ഹൃദയത്തിൽ വാസം ചെയ്യൂ. അപ്പോൾ നിഷ്കളങ്കമായ കണ്ണുകൾ തുറക്കുന്നു, ഭവരാത്രിയുടെ ദോഷങ്ങളും ദുഃഖങ്ങളും നീങ്ങുന്നു. രാമന്റെ ചരിതങ്ങളുടെ മാണിക്യരത്നങ്ങൾ ദൃശ്യമാകുന്നു - രഹസ്യമോ പ്രകടമോ ആയി - ഖനിജഞ്ഞനായ ഖനികന് അനുസരിച്ച്.

Verse 4 (दोहा/सोरठा)

जथा सुअंजन अंजि दृग साधक सिद्ध सुजान॥ कौतुक देखत सैल बन भूतल भूरि निधान॥1॥

jathā su-añjana añji dṛga sādhaka siddha sujāna | kautuka dekhata saila bana bhūtala bhūri nidhāna ||1||

സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയുള്ള സാധകൻ നല്ല അഞ്ജനം കണ്ണിൽ അണിഞ്ഞാൽ ദർശനം തെളിഞ്ഞു വിജയമെത്തുന്നതുപോലെ; ഭൂമിയിലെ പർവ്വതങ്ങളും വനങ്ങളും അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കുമ്പോൾ, ജാഗ്രതയുള്ള ദൃഷ്ടിക്കു മറഞ്ഞിരുന്ന ധനസമ്പത്ത് വെളിവാകുന്നു—അപരിമിത നിധികൾ കൈവരുന്നു.

Verse 5 (चौपाई)

गुरु पद रज मृदु मंजुल अंजन। नयन अमिअ दृग दोष बिभंजन।। तेहिं करि बिमल बिबेक बिलोचन। बरनउँ राम चरित भव मोचन।। बंदउँ प्रथम महीसुर चरना। मोह जनित संसय सब हरना।। सुजन समाज सकल गुन खानी। करउँ प्रनाम सप्रेम सुबानी।। साधु चरित सुभ चरित कपासू। निरस बिसद गुनमय फल जासू।। जो सहि दुख परछिद्र दुरावा। बंदनीय जेहिं जग जस पावा।। मुद मंगलमय संत समाजू। जो जग जंगम तीरथराजू।। राम भक्ति जहँ सुरसरि धारा। सरसइ ब्रह्म बिचार प्रचारा।। बिधि निषेधमय कलि मल हरनी। करम कथा रबिनंदनि बरनी।। हरि हर कथा बिराजति बेनी। सुनत सकल मुद मंगल देनी।। बटु बिस्वास अचल निज धरमा। तीरथराज समाज सुकरमा।। सबहिं सुलभ सब दिन सब देसा। सेवत सादर समन कलेसा।। अकथ अलौकिक तीरथराऊ। देइ सद्य फल प्रगट प्रभाऊ।।

guru pada raja mṛdu mañjula añjana | nayana amia dṛga doṣa bibhañjana || tēhiṁ kari bimala bibēka bilōcana | baranauṁ rāma carita bhava mōcana || bandauṁ prathama mahīsura caranā | mōha janita saṁsaya saba haranā || sujana samāja sakala guna khānī | karauṁ pranāma saprēma subānī || sādhu carita subha carita kapāsū | nirasa bisada gunamaya phala jāsū || jō sahi dukha parachidra durāvā | bandanīya jēhiṁ jaga jasa pāvā || muda maṅgalamaya santa samājū | jō jaga jaṅgama tīratharājū || rāma bhakti jahaṁ surasari dhārā | sarasai brahma bicāra pracārā || bidhi niṣēdhamaya kali mala haranī | karama kathā rabinandani baranī || hari hara kathā birājati bēnī | sunata sakala muda maṅgala dēnī || baṭu bisvāsa acala nija dharamā | tīratharāja samāja sukaramā || sabahiṁ sulabha saba dina saba dēsā | sēvata sādara samana kalēsā || akatha alaukika tīratharāū | dēi sadya phala pragaṭa prabhāū ||

ഗുരുപാദധൂളിയുടെ മൃദുലവും മനോഹരവുമായ അഞ്ജനം—ദൃഷ്ടിദോഷങ്ങളെ തകർക്കുന്ന അമൃതം—ഞാൻ കണ്ണുകളിൽ അണിയുന്നു. ഇങ്ങനെ നിർമലവിവേകത്തിന്റെ തെളിഞ്ഞ ദൃഷ്ടിയോടെ, ഭവചക്രത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന രാമചരിതം പാടാൻ ഞാൻ പുറപ്പെടുന്നു. ആദ്യം, മോഹജന്യമായ എല്ലാ സംശയങ്ങളും നീക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെയും സദ്ഗുരുക്കന്മാരുടെയും പാദങ്ങളിൽ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. സകലഗുണങ്ങളുടെയും അക്ഷയഖനിയായ സജ്ജനസംഗത്തെ, സ്നേഹഭക്തിയുള്ള വചനങ്ങളാൽ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു. സന്തന്മാരുടെ ആചാരം പരുത്തിപോലെ: പുറമേ ലളിതവും രുചിയില്ലാത്തതുപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും, ഉള്ളിൽ നിർമലവും ഉത്തമഫലസമ്പന്നവുമാണ്. കഷ്ടം സഹിച്ച് മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷം മറച്ചു വച്ച് ലോകത്തിൽ സുകീർത്തി നേടുന്നവർ വന്ദനാർഹരാണ്. സന്തസംഗം ആനന്ദകരവും മംഗളകരവും ആകുന്നു—ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ‘തീർത്ഥരാജൻ’ തന്നേ. ഗംഗാപ്രവാഹംപോലെ രാമഭക്തി ഒഴുകുന്നിടത്ത്, ബ്രഹ്മവിദ്യയുടെ ഉപദേശം മധുരമായി വ്യാപകമായി പടരുന്നു. ശാസ്ത്രവിധിയും നിയന്ത്രണവും കൊണ്ട് ബന്ധിതമായ ഈ രഘുനാഥചരിതം—ധർമ്മകഥ—കലിയിലെ മലിനത കഴുകിമാറ്റുന്നു. അവിടെ ഹരികഥയും ഹരകഥയും പുണ്യസംഗമംപോലെ ഒന്നിക്കുന്നു; അത് കേൾക്കുന്നത് സർവ്വാനന്ദവും സൗഭാഗ്യവും നൽകുന്നു. അവരുടെ ശ്രദ്ധ വടവൃക്ഷംപോലെ ദൃഢം; സ്വന്തം ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരം—അവരുടെ സമൂഹം തന്നേ പുണ്യമായ ‘തീർത്ഥരാജൻ’. എല്ലാവർക്കും എളുപ്പം, എല്ലാകാലത്തും എല്ലാദേശത്തും, ഭക്തിപൂർവ്വം സേവിക്കാവുന്നത്; അത് ദുഃഖനിവൃത്തിയുണ്ടാക്കുന്നു. വാചാതീതവും ലോകാതീതവുമായ ഈ പരമതീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷശക്തി ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 6 (दोहा/सोरठा)

सुनि समुझहिं जन मुदित मन मज्जहिं अति अनुराग। लहहिं चारि फल अछत तनु साधु समाज प्रयाग।।2।।

suni samujhahiṁ jana mudita mana majjahiṁ ati anurāga | lahahiṁ cāri phala achata tanu sādhu samāja prayāga ||2||

കേട്ടും ശരിയായി ഗ്രഹിച്ചും ജനങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു; അത്യധികസ്നേഹത്തോടെ പൂർണ്ണമായി ലീനരാകുന്നു. ശരീരം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അവസ്ഥ അഖണ്ഡമായി നിലനിർത്തി അവർ ചതുര്വിധഫലം നേടുന്നു—ഇതാണ് സദ്സംഗമെന്ന പ്രയാഗം, സജ്ജനസമൂഹമെന്ന പുണ്യസംഗതി.

Verse 7 (चौपाई)

मज्जन फल पेखिअ ततकाला। काक होहिं पिक बकउ मराला।। सुनि आचरज करै जनि कोई। सतसंगति महिमा नहिं गोई।। बालमीक नारद घटजोनी। निज निज मुखनि कही निज होनी।। जलचर थलचर नभचर नाना। जे जड़ चेतन जीव जहाना।। मति कीरति गति भूति भलाई। जब जेहिं जतन जहाँ जेहिं पाई।। सो जानब सतसंग प्रभाऊ। लोकहुँ बेद न आन उपाऊ।। बिनु सतसंग बिबेक न होई। राम कृपा बिनु सुलभ न सोई।। सतसंगत मुद मंगल मूला। सोइ फल सिधि सब साधन फूला।। सठ सुधरहिं सतसंगति पाई। पारस परस कुधात सुहाई।। बिधि बस सुजन कुसंगत परहीं। फनि मनि सम निज गुन अनुसरहीं।। बिधि हरि हर कबि कोबिद बानी। कहत साधु महिमा सकुचानी।। सो मो सन कहि जात न कैसें। साक बनिक मनि गुन गन जैसें।।

majjan phala pekhi-a tatakālā | kāka hohiṃ pika bakau marālā || suni ācaraja karai jani koī | sat-saṅgati mahimā nahiṃ goī || bālmīka nārada ghaṭ-jonī | nija-nija mukhani kahī nija honī || jalacara thalacara nabhacara nānā | je jaṛa cetana jīva jahānā || mati kīrati gati bhūti bhalāī | jaba jehiṃ jatana jahāṃ jehiṃ pāī || so jānanba sat-saṅga prabhāū | lokahuṃ beda na āna upāū || binu sat-saṅga bibeka na hoī | rāma kṛpā binu sulabha na soī || sat-saṅgata muda maṅgala mūlā | soi phala sidhi saba sādhana phūlā || saṭha sudharahiṃ sat-saṅgati pāī | pāras parasa kudhāta suhāī || bidhi-basa sujana kusaṅgata parahīṃ | phani-mani sama nija guna anusarhīṃ || bidhi hari hara kabi kobida bānī | kahata sādhu mahimā sakucānī || so mo-sana kahi jāta na kaisēṃ | sāka-banik mani guna-gana jaisēṃ ||

പവിത്രസ്നാനത്തിന്റെ ഫലം ഉടൻ കാണാം: കാക്ക കുയിലാകുന്നു, ബകം അരയനാകുന്നു. ഇത് കേട്ട് ആരും അത്ഭുതപ്പെടരുത്; സത്സംഗത്തിന്റെ മഹിമ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നില്ല. വാൽമീകി, നാരദൻ, ഘടജന്മാവായ മുനി - ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം വാക്കുകളിലൂടെ സ്വന്തം കഥ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ജലചരങ്ങൾ, തലചരങ്ങൾ, നഭചരങ്ങൾ - ജഡമോ ചേതനമോ ആയ സകല ജീവികളും - ജ്ഞാനം, കീർത്തി, ഗതി, ഐശ്വര്യം, ക്ഷേമം എന്നിവ ഓരോരുത്തരും അവരവർക്ക് നിയോദിഷ്ടമായ പരിശ്രമത്താലും സ്ഥാനത്താലും നേടുന്നു. ഇത് സത്സംഗത്തിന്റെ ശക്തിയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുക; ലോകത്തിലും വേദങ്ങളിലും മറ്റൊരു പരിഹാരമില്ല. സത്സംഗമില്ലാതെ വിവേകം ഉണ്ടാകുന്നില്ല; രാമകൃപയില്ലാതെ അത് എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കുകയുമില്ല. സത്സംഗം ആനന്ദത്തിന്റെയും മംഗളത്തിന്റെയും മൂലമാണ്; അതിൽ നിന്ന് സിദ്ധിഫലം ലഭിക്കുന്നു, സകല സാധനകളും വികസിക്കുന്നു. സത്സംഗം പ്രാപിച്ചാൽ ദുർമന്തരും സുധാരിക്കപ്പെടുന്നു, പാറസ്സ് സ്പർശിച്ചാൽ ഇരുമ്പ് സ്വർണ്ണമാകുന്നതുപോലെ. വിധിവശാൽ സജ്ജനങ്ങൾ കുസംഗത്തിൽ വീഴാം, എന്നാൽ - സർപ്പത്തിന്റെ പല്ലിലെ മണിപോലെ - അവർ സ്വാഭാവികമായ ഗുണത്തെ പിന്തുടരുന്നു. ബ്രഹ്മാവ്, ഹരി, ഹരൻ, കവികൾ, പണ്ഡിതർ - അവരുടെ വാക്ക് സാധുക്കളുടെ മഹിമ പറയുമ്പോൾ ലജ്ജിക്കുന്നു. പിന്നെ എന്നെപ്പോലൊരാൾ എങ്ങനെ അത് പ്രഖ്യാപിക്കും - ഒരു പച്ചക്കറിക്കാരൻ രത്നത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണാൻ ശ്രമിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 8 (दोहा/सोरठा)

बंदउँ संत समान चित हित अनहित नहिं कोइ। अंजलि गत सुभ सुमन जिमि सम सुगंध कर दोइ।।3(क)।। संत सरल चित जगत हित जानि सुभाउ सनेहु। बालबिनय सुनि करि कृपा राम चरन रति देहु।।3(ख)।।

bandaũ santa samāna citta hita anhita nahĩ koi | añjali-gata subha sumana jimi sama sugandha kara doi ||3(ka)|| santa sarala citta jagata hita jāni subhāu sanehu | bāla-binaya suni kari kṛpā rāma carana rati dehu ||3(kha)||

സമബുദ്ധിയുള്ള സന്തന്മാരെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; അവർക്കു ആരും മിത്രമോ ശത്രുവോ അല്ല. ചേർത്ത കൈകളിൽ പിടിച്ച മനോഹരപുഷ്പങ്ങൾപോലെ, ഇരുകൈകളും ഒരേ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. (3ക) ലോകഹിതത്തിനായി സ്വഭാവത്താലും സ്നേഹത്താലും ലളിതഹൃദയരായ സാന്തന്മാരേ— ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ വിനീത അപേക്ഷ കേട്ട്, കരുണചെയ്ത്, രാമപാദങ്ങളിൽ പ്രേമഭക്തി എനിക്കു ദാനം ചെയ്യുക. (3ഖ)

Verse 9 (चौपाई)

बहुरि बंदि खल गन सतिभाएँ। जे बिनु काज दाहिनेहु बाएँ।। पर हित हानि लाभ जिन्ह केरें। उजरें हरष बिषाद बसेरें।। हरि हर जस राकेस राहु से। पर अकाज भट सहसबाहु से।। जे पर दोष लखहिं सहसाखी। पर हित घृत जिन्ह के मन माखी।। तेज कृसानु रोष महिषेसा। अघ अवगुन धन धनी धनेसा।। उदय केत सम हित सबही के। कुंभकरन सम सोवत नीके।। पर अकाजु लगि तनु परिहरहीं। जिमि हिम उपल कृषी दलि गरहीं।। बंदउँ खल जस सेष सरोषा। सहस बदन बरनइ पर दोषा।। पुनि प्रनवउँ पृथुराज समाना। पर अघ सुनइ सहस दस काना।। बहुरि सक्र सम बिनवउँ तेही। संतत सुरानीक हित जेही।। बचन बज्र जेहि सदा पिआरा। सहस नयन पर दोष निहारा।।

bahuri bandi khala gana satibhāẽ. je binu kāja dāhinehu bāẽ.. para hita hāni lābha jinha kerẽ. ujarẽ haraṣa biṣāda baserẽ.. hari hara jasa rākeśa rāhu se. para akāja bhaṭa sahasa-bāhu se.. je para doṣa lakhahiṁ sahasākhī. para hita ghṛta jinha ke mana mākhī.. teja kṛsānu roṣa mahiṣesā. agha avaguna dhana dhanī dhanesā.. udaya keta sama hita sabahī ke. kuṁbhakarana sama sovat nīke.. para akāju lagi tanu pariharahīṁ. jimi hima upala kṛṣī dali garahīṁ.. bandauṁ khala jasa śeṣa sa-roṣā. sahasa badana baranai para doṣā.. puni pranavauṁ pṛthu-rāja samānā. para agha sunai sahasa dasa kānā.. bahuri sakra sama binavauṁ tehī. santata sura-anīka hita jehī.. bacana bajra jehi sadā piārā. sahasa nayana para doṣa nihārā..

വീണ്ടും ഞാൻ നിഷ്കളങ്കമായ ഹൃദയത്തോടെ ദുർജ്ജനങ്ങളുടെ വർഗ്ഗത്തെ വന്ദിക്കുന്നു - യാതൊരു കാരണവുമില്ലാതെ ഇടത്തോട്ടും വലത്തോട്ടും തിരിഞ്ഞ് കലഹിക്കുന്നവരെ. അവർക്ക് മറ്റൊരാളുടെ ക്ഷേമം നഷ്ടമാണ്, മറ്റൊരാളുടെ നഷ്ടം ലാഭമാണ്; അവർ വക്രമായ സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും വസിക്കുന്നു. ഹരിയുടെയും ഹരന്റെയും കീർത്തിയോട് അവർ രാഹു ചന്ദ്രനോട് പോലെയാണ്; മറ്റുള്ളവർക്ക് ദോഷം ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തിയിൽ അവർ സഹസ്രബാഹുവിനെപ്പോലുള്ള യോദ്ധാക്കളാണ്. അവർ ആയിരം കണ്ണുകളുപയോഗിച്ച് മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ കാണുന്നു, എന്നാൽ മറ്റുള്ളവരുടെ നന്മയിൽ അവർ നെയ്യിൽ ഇരിക്കുന്ന ഈച്ചപോലെയാണ്. അവരുടെ തേജസ്സ് അഗ്നിയാണ്, അവരുടെ കോപം മഹാദേവന്റേതാണ്; അവർ പാപവും ദോഷവും കുബേരൻ സമ്പത്ത് സംഭരിക്കുന്നതുപോലെ സംഭരിക്കുന്നു. സാധാരണ നന്മയ്ക്ക് അവർ പ്രഭാതകേതുവിനെപ്പോലെ (രൂപത്തിൽ മാത്രം), എന്നാൽ ഉറക്കത്തിൽ അവർ കുംഭകർണ്ണനെപ്പോലെയാണ്. മറ്റൊരാളുടെ നാശത്തിന് അവർ സ്വന്തം ശരീരം പോലും ഉപേക്ഷിക്കും - നിന്നുനിൽക്കുന്ന വിളവിനെ പരത്തിനശിപ്പിക്കുന്ന ആലിപ്പഴങ്ങൾക്ക് സമാനം. ഞാൻ അത്തരം ദുർജ്ജനകീർത്തിയെ വന്ദിക്കുന്നു: ആയിരം വായ്ത്തലകളുള്ള കോപിഷ്ഠനായ ശേഷനെപ്പോലെ, എന്നും മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ വർണ്ണിക്കുന്നവർ. വീണ്ടും ഞാൻ പൃഥുരാജാവിനെപ്പോലെ പ്രണമിക്കുന്നു - ആയിരം കാതുകൾക്കൊണ്ട് മറ്റുള്ളവരുടെ പാപങ്ങൾ കേൾക്കുന്നവൻ. വീണ്ടും ഞാൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു - ദേവഗണങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിൽ എന്നും ശ്രദ്ധാലുവായവൻ: ആവനാഴികൾക്ക് സമാനമായ വാക്കുകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട വിനോദമാണ്, ആയിരം കണ്ണുകൾ മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങളിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 10 (दोहा/सोरठा)

उदासीन अरि मीत हित सुनत जरहिं खल रीति। जानि पानि जुग जोरि जन बिनती करइ सप्रीति।।4।।

udāsīna ari mīta hita sunata jarahiṁ khala rīti | jāni pāni juga jori jana binatī karai sa-prīti ||4||

ദുഷ്ടന്റെ നീചസ്വഭാവം ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരാളുടെ നന്മ കേട്ടാൽ—അവൻ നിർലിപ്തനായാലും ശത്രുവായാലും മിത്രമായാലും ഹിതൈഷിയായാലും—അവൻ ഉള്ളിൽ കത്തുന്നു. ഇതു അറിഞ്ഞ്, സജ്ജനൻ ഇരുകൈകളും ചേർത്ത്, സ്നേഹവിനയത്തോടെ തന്റെ അപേക്ഷ സമർപ്പിക്കുന്നു.

Verse 11 (चौपाई)

मैं अपनी दिसि कीन्ह निहोरा। तिन्ह निज ओर न लाउब भोरा।। बायस पलिअहिं अति अनुरागा। होहिं निरामिष कबहुँ कि कागा।। बंदउँ संत असज्जन चरना। दुखप्रद उभय बीच कछु बरना।। बिछुरत एक प्रान हरि लेहीं। मिलत एक दुख दारुन देहीं।। उपजहिं एक संग जग माहीं। जलज जोंक जिमि गुन बिलगाहीं।। सुधा सुरा सम साधू असाधू। जनक एक जग जलधि अगाधू।। भल अनभल निज निज करतूती। लहत सुजस अपलोक बिभूती।। सुधा सुधाकर सुरसरि साधू। गरल अनल कलिमल सरि ब्याधू।। गुन अवगुन जानत सब कोई। जो जेहि भाव नीक तेहि सोई।।

maiṁ āpanī disi kīnh nihorā | tinh nija or na lāuba bhorā || bāyasa pali-ahiṁ ati anurāgā | hohiṁ nirāmiṣ kabahuṁ ki kāgā || bandaũ santa asajjana caranā | dukha-prada ubhaya bīca kachu baranā || bichurata eka prāna hari lehīṁ | milata eka dukha dāruna dehīṁ || upajahiṁ eka saṅga jaga māhīṁ | jalaja joṅka jimi guna bilagāhīṁ || sudhā surā sama sādhū asādhū | janaka eka jaga jaladhi agādhū || bhala anabhala nija nija karatūtī | lahata sujasa apaloka bibhūtī || sudhā sudhākara surasari sādhū | garala anala kalimala sari byādhū || guna avaguna jānata saba koī | jo jehi bhāva nīka tehi soī ||

ഞാൻ എന്റെ വശത്തുനിന്ന് എന്റെ വിനയമായ അപേക്ഷ സമർപ്പിച്ചു; എന്നാൽ അവർ സ്വന്തം കടമയിലേക്ക് ഒട്ടും തിരിഞ്ഞില്ല. ഒരാൾ അത്യധികം സ്നേഹത്തോടെ കാക്കയെ വളർത്തിയാലും, അത് ഒരിക്കലും മാംസാഹാരത്തിൽ നിന്ന് മുക്തമാകുമോ - കാക്ക ഒരിക്കലും കാക്കയായി തുടരുന്നില്ലേ? ഞാൻ സാധുവിന്റെയും ദുർജ്ജനന്റെയും പാദങ്ങളെ വന്ദിക്കുന്നു - ഇരുവരും ദുഃഖദായകരാണ്; അവർക്കിടയിൽ പറയാനുള്ളതുണ്ട്. ഒരാളിൽ നിന്ന് വേർപിരിയൽ ജീവൻ അപഹരിക്കുന്നു; മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് സമാഗമം ഭീകരമായ ദുഃഖം നൽകുന്നു. അവർ ലോകത്തിൽ ഒന്നിച്ച് ജനിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവരുടെ ഗുണങ്ങൾ വേറിട്ടതാണ് - താമരയുടെയും അണ്ണാന്റെയും പോലെ. അമൃതും മദ്യവും, സാധുവും അസാധുവും: അവയുടെ ജനകൻ ഒന്നാണ് - ഈ ലോകം, ഒരു അഗാധമായ സമുദ്രം. ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം കർമ്മങ്ങളാൽ, നല്ലതോ ചീത്തയോ, നല്ല കീർത്തിയും പരലോകഫലങ്ങളും നേടുന്നു. അമൃത്, ചന്ദ്രൻ, ഗംഗ, സാധു; വിഷം, അഗ്നി, കലിമലം, വ്യാധൻ - എല്ലാവരും ഗുണവും ദോഷവും അറിയുന്നു; ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം ഹൃദയത്തിന്റെ ചായ്‌വനുസരിച്ച് നല്ലതായി കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 12 (दोहा/सोरठा)

भलो भलाइहि पै लहइ लहइ निचाइहि नीचु। सुधा सराहिअ अमरताँ गरल सराहिअ मीचु।।5।।

bhalo bhalāihi pai lahai lahai nicāihi nīcu | sudhā sarāhi'a amaratā̃ garala sarāhi'a mīcu ||5||

നന്മകൊണ്ടുതന്നെ നന്മവാൻ നന്മയെ പ്രാപിക്കുന്നു; നീചൻ തന്റെ നീചവൃത്തിയാൽ നീചത്വം മാത്രമേ നേടുകയുള്ളൂ. അമൃതം അമരത്വം നല്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്; വിഷം മരണകാരണമെന്ന നിലയിൽ മാത്രമാണ് പ്രസിദ്ധി നേടുന്നത്.

Verse 13 (चौपाई)

खल अघ अगुन साधू गुन गाहा। उभय अपार उदधि अवगाहा।। तेहि तें कछु गुन दोष बखाने। संग्रह त्याग न बिनु पहिचाने।। भलेउ पोच सब बिधि उपजाए। गनि गुन दोष बेद बिलगाए।। कहहिं बेद इतिहास पुराना। बिधि प्रपंचु गुन अवगुन साना।। दुख सुख पाप पुन्य दिन राती। साधु असाधु सुजाति कुजाती।। दानव देव ऊँच अरु नीचू। अमिअ सुजीवनु माहुरु मीचू।। माया ब्रह्म जीव जगदीसा। लच्छि अलच्छि रंक अवनीसा।। कासी मग सुरसरि क्रमनासा। मरु मारव महिदेव गवासा।। सरग नरक अनुराग बिरागा। निगमागम गुन दोष बिभागा।।

khala agha aguṇa sādhū guṇa gāhā | ubhaya apāra udadhi avagāhā || tēhi tēṁ kachu guṇa dōṣa bakhānē | saṅgraha tyāga na binu pahicānē || bhalēu pōca saba bidhi upajāē | gani guṇa dōṣa bēda bilagāē || kahahiṁ bēda itihāsa purānā | bidhi prapañcu guṇa avaguṇa sānā || dukha sukha pāpa punya dina rātī | sādhu asādhu sujāti kujātī || dānava dēva ū̃ca aru nīcū | amia sujīvanu māhuru mīcū || māyā brahma jīva jagadīsā | lacchi alacchi raṅka avanīsā || kāsī maga surasari kramanāsā | maru mārava mahidēva gavāsā || saraga naraka anurāga birāgā | nigamāgama guṇa dōṣa bibhāgā ||

ദുർജ്ജനർ പാപത്തെയും ദോഷത്തെയും പാടുന്നു; സാധുക്കൾ ഗുണത്തെ പാടുന്നു - ഇരുവരും അഗാധമായ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്നു. അതിനാൽ ചില ഗുണങ്ങളെയും ചില ദോഷങ്ങളെയും പറയേണ്ടതുണ്ട്: തിരിച്ചറിവില്ലാതെ, സ്വീകാരമോ ത്യാഗമോ സാധ്യമല്ല. സ്രഷ്ടാവ് എല്ലാ വിധത്തിലും നല്ലതും ചീത്തയും സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്; വേദങ്ങൾ തന്നെ ഗുണവും ദോഷവും വേർതിരിച്ച് എണ്ണുന്നു. വേദങ്ങൾ, ഇതിഹാസങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ ഇങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: ലോകത്തിന്റെ ബഹുവിധമായ ക്രമം ഗുണങ്ങളാലും അവയുടെ വിപരീതങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ദുഃഖവും സുഖവും, പാപവും പുണ്യവും, പകലും രാത്രിയും; സാധുക്കളും അസാധുക്കളും, ഉന്നതജാതിയും നീചജാതിയും; ദാനവരും ദേവന്മാരും, ഉയർന്നവരും താഴ്ന്നവരും; ജീവൻ നൽകുന്ന അമൃതും മരണം വരുത്തുന്ന വിഷവും; മായയും ബ്രഹ്മവും, ജീവാത്മാവും ജഗദീശ്വരനും; ഐശ്വര്യവും ദാരിദ്ര്യവും, പാവപ്പെട്ടവനും രാജാവും; കാശിയിലെ പാത, ഗംഗ, കർമ്മനാശ; മരുഭൂമികളും മഹാദേവന്റെ വാസസ്ഥലവും; സ്വർഗ്ഗവും നരകവും, ആസക്തിയും വിരക്തിയും - ശാസ്ത്രവും ആഗമവും ഗുണത്തിന്റെയും ദോഷത്തിന്റെയും വിഭാഗങ്ങൾ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 14 (दोहा/सोरठा)

जड़ चेतन गुन दोषमय बिस्व कीन्ह करतार। संत हंस गुन गहहिं पय परिहरि बारि बिकार।।6।।

jaṛa cetana guna doṣamaya bisva kīnha karatāra | santa haṃsa guna gahahiṃ paya parihari bāri bikāra ||6||

സ്രഷ്ടാവ് ഈ സർവ്വവിശ്വത്തെയും ജഡവും ചേതനവും, ഗുണവും ദോഷവും കലർന്നൊരു സമുച്ചയമായി സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഹംസങ്ങളെപ്പോലെ സന്മാർഗ്ഗികൾ ഗുണം മാത്രം—പാൽ—ഗ്രഹിച്ച്, മലിനമായ ദുഷ്പ്രവൃത്തിയുടെ വെള്ളം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 15 (चौपाई)

अस बिबेक जब देइ बिधाता। तब तजि दोष गुनहिं मनु राता।। काल सुभाउ करम बरिआई। भलेउ प्रकृति बस चुकइ भलाई।। सो सुधारि हरिजन जिमि लेहीं। दलि दुख दोष बिमल जसु देहीं।। खलउ करहिं भल पाइ सुसंगू। मिटइ न मलिन सुभाउ अभंगू।। लखि सुबेष जग बंचक जेऊ। बेष प्रताप पूजिअहिं तेऊ।। उधरहिं अंत न होइ निबाहू। कालनेमि जिमि रावन राहू।। किएहुँ कुबेष साधु सनमानू। जिमि जग जामवंत हनुमानू।। हानि कुसंग सुसंगति लाहू। लोकहुँ बेद बिदित सब काहू।। गगन चढ़इ रज पवन प्रसंगा। कीचहिं मिलइ नीच जल संगा।। साधु असाधु सदन सुक सारीं। सुमिरहिं राम देहिं गनि गारी।। धूम कुसंगति कारिख होई। लिखिअ पुरान मंजु मसि सोई।। सोइ जल अनल अनिल संघाता। होइ जलद जग जीवन दाता।।

asa bibeka jaba dei bidhātā | taba taji doṣa gunahiṃ manu rātā || kāla subhāu karama bariāī | bhaleu prakṛti basa cukai bhalāī || so sudhāri harijana jimi lehīṃ | dali dukha doṣa bimala jasu dehīṃ || khalau karahiṃ bhala pāi susaṅgū | miṭai na malina subhāu abhaṅgū || lakhi subeṣa jaga baṃcaka jeū | beṣa pratāpa pūji’ahiṃ teū || udharahiṃ anta na hoi nibāhū | kālanemi jimi rāvan rāhū || kiehuṃ kubeṣa sādhu sanamānū | jimi jaga jāmavaṃta hanumānū || hāni kusaṅga susaṅgati lāhū | lokahuṃ beda bidita saba kāhū || gagana caṛhai raja pavana prasaṅgā | kīcahiṃ milai nīca jala saṅgā || sādhu asādhu sadana suka sārīṃ | sumirahiṃ rāma dehiṃ gani gārī || dhūma kusaṅgati kārikha hoī | likhia purāna maṃju masi soī || soi jala anala anila saṅghātā | hoi jalada jaga jīvana dātā ||

സ്രഷ്ടാവ് അത്തരം വിവേകം പ്രദാനം ചെയ്യുമ്പോൾ, ദോഷങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് മനസ്സ് ഗുണങ്ങളിൽ ആകൃഷ്ടമാകുന്നു. എന്നാൽ കാലം, സ്വഭാവം, കർമ്മം, അവയുടെ പ്രബലമായ ശക്തി - പ്രകൃതിയുടെ ആധിപത്യത്തിൽ - നല്ലവനായ മനുഷ്യനുപോലും നന്മയിൽ നിന്ന് വഴുതാൻ കഴിയും. ആ ദോഷം ഭഗവദ്ഭക്തർ ശരിയാക്കുന്നു: അവർ ദുഃഖവും ദോഷവും ഇല്ലാതാക്കി, നിഷ്കളങ്കമായ കീർത്തി നൽകുന്നു. ദുർജ്ജനനും സത്സംഗം ലഭിച്ചാൽ നന്മ ചെയ്യാൻ കഴിയും; എന്നാൽ അവന്റെ ആന്തരികമായ മലിനമായ സ്വഭാവം എളുപ്പത്തിൽ ഭഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നില്ല. നല്ല വേഷം കണ്ട് ലോകം വഞ്ചകനെപ്പോലും ബഹുമാനിക്കുന്നു; അത്രമാത്രം ബാഹ്യവേഷത്തിന്റെ പ്രതാപമാണ്. എന്നാൽ അവസാനം യഥാർത്ഥ മോക്ഷമില്ല, നിലനിൽപ്പില്ല - കാലനേമിയെപ്പോലെ, രാവണനെപ്പോലെ, രാഹുവിനെപ്പോലെ. ചീത്ത വേഷത്തിലും ഒരാൾക്ക് സാധുവിന്റെ ബഹുമാനം ലഭിക്കാം, ലോകം ജാംബവാനോടും ഹനുമാനോടും ചെയ്തതുപോലെ. കുസംഗത്തിന്റെ ഹാനിയും സുസംഗത്തിന്റെ ലാഭവും - ലോകത്തിനും വേദത്തിനും അറിയാവുന്നതാണ്. വായുവിന്റെ സഹായത്താൽ പൊടി ആകാശത്തേക്ക് ഉയരുന്നു; ചെളിവെള്ളത്തോട് ചേർന്നാൽ അശുദ്ധജലം ചെളിയായി മാറുന്നു. സാധുക്കളുടെയോ അസാധുക്കളുടെയോ ഭവനങ്ങളിൽ, തത്തകളും മൈനകളും പോലും: ചിലർ രാമനെ സ്മരിക്കുന്നു, ചിലർ എണ്ണിയ ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ ഉച്ചരിക്കുന്നു. കുസംഗത്താൽ പുക കറുത്ത പുകഞ്ഞാണമായി മാറുന്നു; എന്നാൽ ആ പുകഞ്ഞാണം തന്നെ മനോഹരമായ മഷിയായി മാറുന്നു, അതിൽ പുരാണങ്ങൾ എഴുതപ്പെടുന്നു. ആ ജലം, അഗ്നി, വായു എന്നിവ സംയോജിച്ച് മേഘമായി മാറുന്നു - ലോകത്തിന് ജീവൻ നൽകുന്നവൻ.

Verse 16 (दोहा/सोरठा)

ग्रह भेषज जल पवन पट पाइ कुजोग सुजोग। होहि कुबस्तु सुबस्तु जग लखहिं सुलच्छन लोग।।7(क)।। सम प्रकास तम पाख दुहुँ नाम भेद बिधि कीन्ह। ससि सोषक पोषक समुझि जग जस अपजस दीन्ह।।7(ख)।। जड़ चेतन जग जीव जत सकल राममय जानि। बंदउँ सब के पद कमल सदा जोरि जुग पानि।।7(ग)।। देव दनुज नर नाग खग प्रेत पितर गंधर्ब। बंदउँ किंनर रजनिचर कृपा करहु अब सर्ब।।7(घ)।।

graha bheṣaja jala pavana paṭa pāi kujoga sujoga | hohi kubastu subastu jaga lakhahi sulacchana loga ||7(ka)|| sama prakāsa tama pākha duhũ nāma bheda bidhi kīnh | sasi soṣaka पोṣaka samujhi jaga jasa apajasa dīnh ||7(kha)|| jaṛa cetana jaga jīva jata sakala rāma-maya jāni | bandaũ saba ke pada kamala sadā jori juga pāni ||7(ga)|| deva danuja nara nāga khaga preta pitara gandharba | bandaũ kĩnara rajanicara kṛpā karahu aba sarba ||7(gha)||

ഗ്രഹങ്ങൾ, ഔഷധങ്ങൾ, ജലം, വായു, വസ്ത്രം—ഇവയ്ക്ക് അശുഭമോ ശുഭമോ ആയ സംഗതി വന്നാൽ ലോകത്തിൽ അവ ഹാനികരമോ ഹിതകരമോ ആകുന്നു; വിവേകികൾ അതിലെ വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയുന്നു. വെളിച്ചവും ഇരുട്ടും സ്വഭാവത്തിൽ ഒരുപോലെ തന്നെയെങ്കിലും, വിധാതാവ് ഇരുവശങ്ങൾക്കും വേറിട്ട പേരുകൾ നൽകി ഭേദം സ്ഥാപിച്ചു. അതുപോലെ, ചന്ദ്രനെ ഒരിക്കൽ ഉണക്കുന്നവനെന്നും മറ്റൊരിക്കൽ പോഷിപ്പിക്കുന്നവനെന്നും കരുതി ലോകം കീർത്തിയോ അപകീർത്തിയോ നൽകുന്നു. ജഡ-ചേതനങ്ങളായ എല്ലാം, ലോകത്തിലെ സകല ജീവജാലങ്ങളും, പൂർണ്ണമായി രാമനാൽ വ്യാപ്തമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ഞാൻ സദാ എല്ലാവരുടെയും പദ്മപാദങ്ങൾക്ക് കരം കൂട്ടി നമസ്കരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, മനുഷ്യർ, നാഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, ഭൂതഗണങ്ങൾ, പിതൃഗണങ്ങൾ, ഗന്ധർവ്വന്മാർ—കിന്നരന്മാർക്കും രാത്രിചരഗണങ്ങൾക്കും കൂടി ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; നിങ്ങളൊക്കെയും ഇപ്പോൾ കൃപാലുക്കളാകണമേ.

Verse 17 (चौपाई)

आकर चारि लाख चौरासी। जाति जीव जल थल नभ बासी।। सीय राममय सब जग जानी। करउँ प्रनाम जोरि जुग पानी।। जानि कृपाकर किंकर मोहू। सब मिलि करहु छाड़ि छल छोहू।। निज बुधि बल भरोस मोहि नाहीं। तातें बिनय करउँ सब पाही।। करन चहउँ रघुपति गुन गाहा। लघु मति मोरि चरित अवगाहा।। सूझ न एकउ अंग उपाऊ। मन मति रंक मनोरथ राऊ।। मति अति नीच ऊँचि रुचि आछी। चहिअ अमिअ जग जुरइ न छाछी।। छमिहहिं सज्जन मोरि ढिठाई। सुनिहहिं बालबचन मन लाई।। जौ बालक कह तोतरि बाता। सुनहिं मुदित मन पितु अरु माता।। हँसिहहि कूर कुटिल कुबिचारी। जे पर दूषन भूषनधारी।। निज कवित केहि लाग न नीका। सरस होउ अथवा अति फीका।। जे पर भनिति सुनत हरषाही। ते बर पुरुष बहुत जग नाहीं।। जग बहु नर सर सरि सम भाई। जे निज बाढ़ि बढ़हिं जल पाई।। सज्जन सकृत सिंधु सम कोई। देखि पूर बिधु बाढ़इ जोई।।

ākara cāri lākh caurāsī | jāti jīva jala thala nabha bāsī || sīya rāma-maya saba jaga jānī | karauṁ pranāma jori juga pānī || jāni kṛpākara kiṅkara mohū | saba mili karahu chāḍi chala chohū || nija budhi bala bharosa mohi nāhīṁ | tāteṁ binaya karauṁ saba pāhīṁ || karana cahauṁ raghupati guna gāhā | laghu mati mori carita avagāhā || sūjha na ekau aṅga upāū | mana-mati raṅka manoratha rāū || mati ati nīca ūṁci ruci āchī | cahi-a amia jaga jurai na chāchī || chamihahiṁ sajjana mori ḍhiṭhāī | sunihahiṁ bāla-bacana mana lāī || jau bālaka kaha totari bātā | sunahiṁ mudita mana pitu aru mātā || haṁsihahi kura kuṭila kubicārī | je para dūṣana bhūṣana-dhārī || nija kavita kehi lāga na nīkā | sarasa hou athavā ati phīkā || je para bhaniti sunata haraṣāhī | te bara puruṣa bahuta jaga nāhīṁ || jaga bahu nara sara sari sama bhāī | je nija bāṛhi baṛhahiṁ jala pāī || sajjana sakṛta siṅdhu sama koī | dekhi pūra bidhu bāṛhai joī ||

നാലും എൺപത്തിനാലും ലക്ഷം യോനികളിലൂടെ കടന്നുപോയി - ജലത്തിലും ഭൂമിയിലും ആകാശത്തും വസിക്കുന്ന ജീവികൾ - ഞാൻ സമസ്ത ലോകത്തെയും സീതാരാമമയമായി അറിയുന്നു; അതിനാൽ കൈകൾ കൂപ്പി ഞാൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു. എന്നെ തന്റെ ദാസനായി അറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, ഹേ കൃപാസിന്ധു, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ച് വഞ്ചനയും വൈരാഗ്യവും ഉപേക്ഷിക്കുക. എന്റെ സ്വന്തം ബുദ്ധിയിലും ബലത്തിലും എനിക്ക് വിശ്വാസമില്ല; അതിനാൽ ഞാൻ എല്ലാവരോടും വിനയപൂർവ്വം പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ഞാൻ രഘുപതിയുടെ ഗുണങ്ങൾ പാടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ എന്റെ ചെറിയ മനസ്സിന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഥയുടെ ആഴത്തിൽ മുങ്ങാൻ കഴിയില്ല. ഒരു ഉചിതമായ മാർഗ്ഗത്തിന്റെ ഒരു അംഗം പോലും എനിക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല: എന്റെ മനസ്സ് ദരിദ്രമാണ്, എന്നാൽ എന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ രാജകീയമാണ്. എന്റെ ബുദ്ധി വളരെ താഴ്ന്നതാണ്, എന്നാൽ എന്റെ രുചി ഉയർന്നതാണ്: ഞാൻ അമൃതിന് കൊതിക്കുന്നു, എന്നാൽ ലോകം മോരുകൊണ്ട് തണുപ്പിക്കപ്പെടുന്നില്ല. സജ്ജനങ്ങൾ എന്റെ ധൈര്യത്തെ ക്ഷമിക്കട്ടെ, മനസ്സുവെച്ച് ഈ ബാല്യഭാഷകൾ കേൾക്കട്ടെ. ഒരു കുട്ടി തട്ടിപ്പിച്ചും തടസ്സപ്പെട്ടും സംസാരിച്ചാൽ, അച്ഛനും അമ്മയും സന്തോഷമനസ്സോടെ കേൾക്കുന്നു. കഠിനഹൃദയരും വക്രബുദ്ധികളും ചിരിക്കും - മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷാരോപണം അലങ്കാരമായി ധരിക്കുന്നവർ. സ്വന്തം കവിത ആർക്കാണ് നല്ലതായി തോന്നാത്തത് - അത് മധുരമായാലും അത്യന്തം ഫീക്കായാലും. എന്നാൽ മറ്റൊരാളുടെ ഉച്ചാരണം കേട്ട് ആനന്ദിക്കുന്നവർ - അത്തരം ഉദാത്തരായ പുരുഷന്മാർ ലോകത്ത് അധികമില്ല. ലോകത്ത് പലരും കുളങ്ങളെയും അരുവികളെയും പോലെയാണ്, സഹോദരാ - സ്വന്തം ജലം വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ മാത്രം വീർക്കുന്നവർ. സാധുവായ മനുഷ്യൻ സമുദ്രത്തെപ്പോലെ അപൂർവ്വനാണ്, വേലിയേറ്റം കണ്ടാൽ വർദ്ധിക്കുന്നവൻ, ചന്ദ്രൻ വേലിയേറ്റത്തോടെ വർദ്ധിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 18 (दोहा/सोरठा)

भाग छोट अभिलाषु बड़ करउँ एक बिस्वास। पैहहिं सुख सुनि सुजन सब खल करहहिं उपहास।।8।।

bhāga choṭa abhilāṣu baṛa karauṁ eka bisvāsa | païhahiṁ sukha suni sujana saba khala karahahiṁ upahāsa ||8||

എന്റെ ഭാഗ്യം ചെറുതെങ്കിലും ആഗ്രഹം മഹത്താണ്; എങ്കിലും ഞാൻ ഒരേയൊരു വിശ്വാസം പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നു: ഇത് കേട്ടാൽ സജ്ജനർ ആനന്ദത്തോടെ ഹർഷിക്കും—ദുഷ്ടർ മാത്രം കളിയാക്കി പരിഹസിക്കും.

Verse 19 (चौपाई)

खल परिहास होइ हित मोरा। काक कहहिं कलकंठ कठोरा।। हंसहि बक दादुर चातकही। हँसहिं मलिन खल बिमल बतकही।। कबित रसिक न राम पद नेहू। तिन्ह कहँ सुखद हास रस एहू।। भाषा भनिति भोरि मति मोरी। हँसिबे जोग हँसें नहिं खोरी।। प्रभु पद प्रीति न सामुझि नीकी। तिन्हहि कथा सुनि लागहि फीकी।। हरि हर पद रति मति न कुतरकी। तिन्ह कहुँ मधुर कथा रघुवर की।। राम भगति भूषित जियँ जानी। सुनिहहिं सुजन सराहि सुबानी।। कबि न होउँ नहिं बचन प्रबीनू। सकल कला सब बिद्या हीनू।। आखर अरथ अलंकृति नाना। छंद प्रबंध अनेक बिधाना।। भाव भेद रस भेद अपारा। कबित दोष गुन बिबिध प्रकारा।। कबित बिबेक एक नहिं मोरें। सत्य कहउँ लिखि कागद कोरे।।

khala parihāsa hoi hita morā | kāka kahahiṁ kalakaṇṭha kaṭhorā || haṁsahi baka dādura cātaka-hī | haṁsahiṁ malina khala bimala bataka-hī || kabita rasika na rāma-pada nehū | tinh kahaṁ sukhada hāsa-rasa ehū || bhāṣā bhaṇiti bhori mati morī | haṁsibe joga haṁseṁ nahiṁ khorī || prabhu-pada prīti na sāmuji nīkī | tinhahi kathā suni lāgahi phīkī || hari-hara pada rati mati na kutarakī | tinh kahuṁ madhura kathā raghuvara kī || rāma bhagati bhūṣita jiyaṁ jānī | sunihahiṁ sujana sarāhi subānī || kabi na houṁ nahiṁ bacana prabīnū | sakala kalā saba bidyā hīnū || ākhara aratha alaṅkṛti nānā | chaṁda prabaṁdha aneka bidhānā || bhāva-bheda rasa-bheda apārā | kabita doṣa guna bibidha prakārā || kabita bibeka eka nahiṁ moreṁ | satya kahauṁ likhi kāgada kore ||

ദുർജ്ജനർ എന്നെ പരിഹസിച്ചാൽ, അതുപോലും എന്റെ നന്മയായി മാറുന്നു: കാക്ക എപ്പോഴും കുയിലിനെ കഠിനമായി വിളിക്കും. ബകം ഹംസത്തെ പരിഹസിക്കുന്നു, തവള ചാതകപ്പക്ഷിയെ പരിഹസിക്കുന്നു; അങ്ങനെ മലിനരും നീചരും നിഷ്കളങ്കമായ താറാവിനെ പരിഹസിക്കുന്നു. കവിതയിൽ രസമുള്ളവർക്ക് എന്നാൽ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ പ്രേമയില്ലാത്തവർക്ക് - അത്തരം ആളുകൾക്ക് ഈ ചിരിയുടെ രസം തന്നെ സുഖദമാണ്. എന്റെ സംസാരം സാധാരണ ഭാഷയിലാണ്, എന്റെ ബുദ്ധി ലളിതമാണ്; എനിക്ക് ചിരിക്കപ്പെടാൻ അർഹതയുണ്ടെങ്കിൽ, അവർ ചിരിക്കട്ടെ - അസംതൃപ്തരാകരുത്. അവർ പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിലുള്ള പ്രേമ ശരിയായി മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല; പവിത്രമായ കഥ കേട്ടാൽ, അത് അവർക്ക് ഫീക്കായി തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ഹരിയിലും ഹരനിലും സ്നേഹം പുലർത്തുന്ന, തർക്കിക്കാത്ത മനസ്സുകൾ - അവർക്ക് രഘുവീരന്റെ കഥ മധുരമാണ്. രാമഭക്തിയാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അലങ്കാരമെന്ന് ഹൃദയത്തിൽ അറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, സജ്ജനർ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് പ്രശംസിക്കും. ഞാൻ കവിയല്ല, വാക്കുകളിൽ പ്രവീണനുമല്ല; ഞാൻ കലകളിൽ നിന്നും വിദ്യകളിൽ നിന്നും വഞ്ചിതനാണ്. അക്ഷരങ്ങളും അർത്ഥങ്ങളും, വാക്യാലങ്കാരങ്ങളുടെ പലതരം അലങ്കാരങ്ങൾ; പല ഛന്ദസ്സുകളും വിവിധ കൃതികളും; ഭാവത്തിന്റെയും രസത്തിന്റെയും അനന്തമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ; കവിതയിലെ ദോഷങ്ങളുടെയും ഗുണങ്ങളുടെയും വിവിധ തരങ്ങൾ - കവിതാവിവേകത്തിൽ എനിക്ക് ഒരു പങ്കുപോലുമില്ല: ഞാൻ ലളിതമായ സത്യം പറയുന്നു, ഒരു വെളുത്ത കടലാസിൽ എഴുതുന്നു.

Verse 20 (दोहा/सोरठा)

भनिति मोरि सब गुन रहित बिस्व बिदित गुन एक। सो बिचारि सुनिहहिं सुमति जिन्ह कें बिमल बिवेक।।9।।

bhaniti mori saba guna rahita bisva bidita guna eka | so bicāri sunihahiṁ sumati jinha keṁ bimala biveka ||9||

എന്റെ വാക്കുകൾ എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠതകളിലും ശൂന്യമാണ്—ലോകമെങ്ങും അറിയപ്പെടുന്ന ഒരൊറ്റ ഗുണം ഒഴികെ. ശുദ്ധവിവേകമുള്ള സദ്ബുദ്ധിമാന്മാർ അതിനെ നന്നായി പരിഗണിച്ച് പിന്നെ ശ്രവിക്കണമേ. (9)