सोपान-प्रवेश (Staircase-Threshold): नाम-कीर्ति-स्तुति के द्वारा चित्त-शुद्धि और श्रद्धा का जन्म। बालकाण्ड यहाँ ‘कथा आरंभ’ मात्र नहीं, बल्कि साधक के भीतर ‘राम-नाम’ को आधार (आलंबन) बनाकर कलि-मल-नाश और सत्संग-प्रवृत्ति की प्रथम सीढ़ी है—जहाँ प्राकृत/लोकभाषा भी वेद-सार बनकर उद्धार-मार्ग हो जाती है।
अयं अंशः बालकाण्डस्य प्रस्तावना-प्रवाहे सघनं ‘मङ्गलाचरण-रसायनम्’ इव। प्रधान-रसः शान्तः; किन्तु सा शान्तिः न निष्क्रिया—नाम-स्मरणोत्थेन उज्ज्वल-वैराग्येण विनय-भावेन च पुष्टा। तुलसीदासः लोकभाषायाः ‘ग्राम्यां’ गिरमपि राम-यशः-संसर्गेण पावनीं मन्यते; यथा मलय-संसर्गेण दार्वपि सुगन्धितं भवति। कविः स्वाल्पतां (मति-थोरता) कलियुगीन-कपट-भक्तिं च आलोच्य श्रोतारं विवेक-सत्सङ्गाभिमुखं करोति। दार्शनिक-रचनायाम् अयं खण्डः ‘नाम’ ब्रह्म-सेतुत्वेन स्थापयति: निर्गुणः (अनीहः, अरूपः, अनाम) परमधाम-स्थितः स एव व्यापकः भगवान् भक्त-हिताय सगुणं देहं धारयति। एवं बालकाण्डस्य प्रथम-सोपानः साधकाय ‘नाम-आश्रयम्’ दत्त्वा अग्रिम-लीला-कथायै आन्तरिकाम् अधिकार-योग्यतां जनयति।
चौपाई 10.1-5
एहि महँ रघुपति नाम उदारा।अति पावन पुरान श्रुति सारा।।
मंगल भवन अमंगल हारी।उमा सहित जेहि जपत पुरारी।।
भनिति बिचित्र सुकबि कृत जोऊ।राम नाम बिनु सोह न सोऊ।।
बिधुबदनी सब भाँति सँवारी।सोन न बसन बिना बर नारी।।
सब गुन रहित कुकबि कृत बानी।राम नाम जस अंकित जानी।।
सादर कहहिं सुनहिं बुध ताही।मधुकर सरिस संत गुनग्राही।।
जदपि कबित रस एकउ नाही।राम प्रताप प्रकट एहि माहीं।।
सोइ भरोस मोरें मन आवा।केहिं न सुसंग बडप्पनु पावा।।
धूमउ तजइ सहज करुआई।अगरु प्रसंग सुगंध बसाई।।
भनिति भदेस बस्तु भलि बरनी।राम कथा जग मंगल करनी।।
ehi mahã̃ raghupati nāma udārā |ati pāvana purāna śruti sārā ||
maṅgala bhavana amaṅgala hārī |umā sahita jehi japata purārī ||
bhaniti bicitra sukabi kṛta joū |rāma nāma binu soha na soū ||
bidhu-badanī saba bhā̃ti saṁvārī |sona na basana binā bara nārī ||
saba guna rahita kukabi kṛta bānī |rāma nāma jasa aṅkita jānī ||
sādara kahahiṁ sunahiṁ budha tāhī |madhukara sarisa santa guna-grāhī ||
jadapi kabita rasa ekau nāhī |rāma pratāpa prakaṭa ehi māhī ||
soi bharosa moreṁ mana āvā |kehiṁ na susaṅga baḍappanu pāvā ||
dhūmau tajai sahaja karuāī |agaru prasaṅga sugandha basāī ||
bhaniti bhadesa bastu bhali baranī |rāma kathā jaga maṅgala karanī ||
अस्मिन् ग्रन्थे रघुपतेः नाम उदारम् अस्ति, यत् अत्यन्तं पावनम्, पुराणानां श्रुतीनां च सारम्। तत् सर्वमङ्गलानां भवनम्, सर्वमङ्गलानां च हारकम्, यत् नाम उमया सह त्रिपुरघ्नः शिवः जपति। सुकविना कृतः विचित्रः ग्रन्थः अपि रामनाम्ना विना न शोभते। सर्वप्रकारेण अलङ्कृता चन्द्रमुखी नारी अपि वस्त्रैः विना न शोभते। सर्वगुणरहितेन दुर्गुणकविना कृता वाणि अपि, रामनाम्ना यशसा च अङ्किता यदि ज्ञायते, तर्हि बुधाः तां आदरेण वदन्ति शृण्वन्ति च, किं तु सन्तः मधुकरैः सदृशाः गुणग्राहिणः सन्ति। यद्यपि अस्मिन् काव्ये एकोऽपि रसः नास्ति, तथापि अस्मिन् रामस्य प्रतापः प्रकटीभवति। एवमेव विश्वासः मम मनसि आगतः, कः न सुसङ्गात् महत्त्वम् अलभत? धूमः अपि स्वाभाविकं कटुत्वं त्यजति, अगुरुणा सह सङ्गे सति सुगन्धम् आधत्ते। रचना अश्लिष्टा भवेत्, परन्तु वर्ण्या वस्तु उत्तमा अस्ति, यतः रामकथा जगतः मङ्गलकरी अस्ति।
छन्दः 10
मंगल करनि कलि मल हरनि तुलसी कथा रघुनाथ की।गति कूर कबिता सरित की ज्यों सरित पावन पाथ की।।
प्रभु सुजस संगति भनिति भलि होइहि सुजन मन भावनी।भव अंग भूति मसान की सुमिरत सुहावनि पावनी।।
maṅgala karani kali mala harani tulasī kathā raghunātha kī |gati kūra kabitā sarita kī jyoṃ sarita pāvana pātha kī ||
prabhu sujasa saṅgati bhaniti bhali hoihi sujana mana bhāvanī |bhava aṅga bhūti masāna kī sumirata suhāvani pāvanī ||
तुलसीदासः कथयति - रघुनाथस्य कथा मंगलकारिणी कलिमलहारिणी च। नदीप्रवाहवत् कवितायाः गतिः कुटिला, परं यथा नदीजलं पवित्रं तथैव कथापि पवित्रा। प्रभोः सुयशसः संगत्या इयं रचना भला भविष्यति सुजनानां मनांसि भावयति च। शिवस्य शरीरे श्मशानभस्म इव स्मरणे सुहावनी पवित्रकारिणी च।
दोहा 10(क)-(ख)
प्रिय लागिहि अति सबहि मम भनिति राम जस संग।दारु बिचारु कि करइ कोउ बंदिअ मलय प्रसंग।।10(क)।।
स्याम सुरभि पय बिसद अति गुनद करहिं सब पान।गिरा ग्राम्य सिय राम जस गावहिं सुनहिं सुजान।।10(ख)।।
priya lāgihi ati sabahi mama bhaṇiti rāma jasa saṅga |dāru bicāru ki karai kou bandia malaya prasaṅga ||10(ka)||
syāma surabhi paya bisada ati gunada karahiṁ saba pāna |girā grāmya siya rāma jasa gāvahiṁ sunahiṁ sujāna ||10(kha)||
मम काव्यं रामस्य यशसा सह सङ्गम् आसाद्य सर्वेभ्यः अतिप्रियं भविष्यति। मलयपर्वतसम्बन्धात् दारु पूज्यते इति कः तस्य विचारं करोति? गौः श्यामा भवति, परं तस्याः क्षीरं सुरभि, अतिशुद्धं, गुणैः युक्तं च, सर्वे पिबन्ति। एवं मम वाक् ग्राम्या अपि सीतारामयशः गायति, विद्वांसः तां शृण्वन्ति गायन्ति च।
चौपाई 11.1-5
मनि मानिक मुकुता छबि जैसी।अहि गिरि गज सिर सोह न तैसी।।
नृप किरीट तरुनी तनु पाई।लहहिं सकल सोभा अधिकाई।।
तैसेहिं सुकबि कबित बुध कहहीं।उपजहिं अनत अनत छबि लहहीं।।
भगति हेतु बिधि भवन बिहाई।सुमिरत सारद आवति धाई।।
राम चरित सर बिनु अन्हवाएँ।सो श्रम जाइ न कोटि उपाएँ।।
कबि कोबिद अस हृदयँ बिचारी।गावहिं हरि जस कलि मल हारी।।
कीन्हें प्राकृत जन गुन गाना।सिर धुनि गिरा लगत पछिताना।।
हृदय सिंधु मति सीप समाना।स्वाति सारदा कहहिं सुजाना।।
जौं बरषइ बर बारि बिचारू।होहिं कबित मुकुतामनि चारू।।
mani mānika mukutā chabi jaisī |ahi giri gaja sira soha na taisī ||
nṛpa kirīṭa tarunī tanu pāī |lahahiṃ sakala sobhā adhikāī ||
taisehiṃ su-kabi kabita budha kahaḥīṃ |upajahiṃ anata-anata chabi lahahīṃ ||
bhagati hetu bidhi bhavana bihāī |sumirata sāradā āvati dhāī ||
rāma carita sara binu anhavāeṃ |so śrama jāi na koṭi upāeṃ ||
kabi kobida asa hṛdayã bicārī |gāvahiṃ hari jasa kali mala hārī ||
kīnhēṃ prākṛta jana guna gānā |sira dhuni girā lagata pachitānā ||
hṛdaya sindhu mati sīpa samānā |svāti sāradā kahahiṃ sujānā ||
jauṃ baraṣai bara bāri bicārū |hohiṃ kabita mukutāmani cārū ||
मणिमाणिकमुक्तानां या शोभा सा भुजङ्गशिरसि पर्वते गजशिरसि च तथा न शोभते। राज्ञः किरीटे तरुण्याः च तनुषु प्राप्ते सति ते सकलां शोभामधिकमानेन लभन्ते। तथैव सुकवेः कवितां विद्वांसः कथयन्ति यत् सा एकस्मिन् स्थाने जायते अन्यत्र च शोभां लभते। भक्त्यर्थं स्मर्यमाणे सति सरस्वती ब्रह्मलोकं त्यक्त्वा धावन्ती आगच्छति। रामचरितसरःस्नानं विना सः श्रमः कोट्युपायैः अपि न गच्छति। कवयः कोविदाः हृदये एवं विचार्य हरेः यशः गायन्ति यत् कलिमलं हरति। प्राकृतजनानां गुणगाने कृते सरस्वती शिरः कुट्टयति अनुतापं च करोति। विद्वांसः कथयन्ति हृदयं सिन्धुः बुद्धिः शुक्तिः सरस्वती च स्वातिवर्षा इति। यदि उत्तमविचारः तया वर्षया वर्षति तदा कविता सुन्दराणि मुक्तामणयः भवन्ति।
दोहा 11
जुगुति बेधि पुनि पोहिअहिं रामचरित बर ताग।पहिरहिं सज्जन बिमल उर सोभा अति अनुराग।।11।।
juguti bedhi puni pohiahiṁ rāmacarita bara tāga |pahirahiṁ sajjana bimala ura sobhā ati anurāga ||11||
कौशलेन विदध्य पुनः रामचरितरूपे उत्तमे सूत्रे पिरोयन्ति; सज्जनास्तु तानि स्वनिर्मलवक्षसि धारयन्ति, यत्र तानि अतिशयेन शोभन्ते गाम्भीर्येण च प्रीतिं जनयन्ति।
चौपाई 12.1-6
जे जनमे कलिकाल कराला।करतब बायस बेष मराला।।
चलत कुपंथ बेद मग छाँड़े।कपट कलेवर कलि मल भाँड़ें।।
बंचक भगत कहाइ राम के।किंकर कंचन कोह काम के।।
तिन्ह महँ प्रथम रेख जग मोरी।धींग धरमध्वज धंधक धोरी।।
जौं अपने अवगुन सब कहऊँ।बाढ़इ कथा पार नहिं लहऊँ।।
ताते मैं अति अलप बखाने।थोरे महुँ जानिहहिं सयाने।।
समुझि बिबिधि बिधि बिनती मोरी।कोउ न कथा सुनि देइहि खोरी।।
एतेहु पर करिहहिं जे असंका।मोहि ते अधिक ते जड़ मति रंका।।
कबि न होउँ नहिं चतुर कहावउँ।मति अनुरूप राम गुन गावउँ।।
कहँ रघुपति के चरित अपारा।कहँ मति मोरि निरत संसारा।।
जेहिं मारुत गिरि मेरु उड़ाहीं।कहहु तूल केहि लेखे माहीं।।
समुझत अमित राम प्रभुताई।करत कथा मन अति कदराई।।
je janame kalikāla karālā |karataba bāyasa beṣa marālā ||
calata kupantha beda maga chāṃṛe |kapaṭa kalevara kali mala bhāṃṛe ||
baṃcaka bhagata kahāi rāma ke |kiṃkara kaṃcana koha kāma ke ||
tinha maham̐ prathama rekha jaga morī |dhīṃga dharamadhvaja dhaṃdhaka dhorī ||
jauṃ apane avaguna saba kahauṃ |bāṛhai kathā pāra nahiṃ lahauṃ ||
tāte maiṃ ati alapa bakhāne |thore mahuṃ jānihahiṃ sayāne ||
samujhi bibidhi bidhi binatī morī |kou na kathā suni deihi khorī ||
etehu para karihahiṃ je asaṃkā |mohi te adhika te jaṛa mati raṃkā ||
kabi na houṃ nahiṃ catura kahāvaũ |mati anurūpa rāma guna gāvaũ ||
kaham̐ raghupati ke carita apārā |kaham̐ mati mori nirata saṃsārā ||
jehiṃ māruta giri meru uṛāhīṃ |kahahu tūla kehi lekhe māhīṃ ||
samujhata amita rāma prabhutāī |karata kathā mana ati kadarāī ||
ये च कलिकालस्य कराले जन्म लभन्ति, ते कर्मभिः काका इव, हंसवेषं धारयन्ति चेत् अपि। ते कुपन्थे सञ्चरन्ति, वेदमार्गं परित्यज्य; कपटशरीराः कलिमलभाण्डाश्च भवन्ति। ये छलेन रामभक्त इति कथयन्ति, ते कञ्चनक्रोधकामानां दासाः सन्ति। तेषु जगत् मां प्रथमस्थानं ददाति, यो धर्मध्वजधारी धूर्तः सांसारिकव्यामोहप्रवरः अस्मि। यदि स्वकीयानि सर्वाणि दोषान् कथयेयं, तर्हि कथा एतावत् वर्धेत यत् तस्याः पारं न लभेयम्। तस्मात् अहं अत्यल्पमेव व्यकरोमि; पण्डिताः अल्पेनैव जानीयुः। विविधैः प्रकारैः कृतां मम प्रार्थनां विज्ञाय, कथमपि श्रुत्वा कोऽपि मां दोषं न दास्यति। एतदपि ज्ञात्वा ये सन्देहं कुर्वन्ति, ते मत्स्मात् अपि अधिकमन्दबुद्धयः अल्पमतयश्च सन्ति। नाहं कविः, न च चतुरः संज्ञां लभे; स्वमतेः अनुरूपं रामगुणान् गामि। कुतः रघुपतेः चरितानि अपाराणि, कुतश्च मम मतिः संसारे निमग्ना। येन मारुतेन मेरुगिरिः उड्डीयते, तस्य प्रकोपे तूलस्य किं मात्रम्, वद। रामस्य अमितां प्रभुतां विचिन्त्य, कथां कुर्वन्तं मनः अतिभीतं भवति।
दोहा 12
सारद सेस महेस बिधि आगम निगम पुरान।नेति नेति कहि जासु गुन करहिं निरंतर गान।।12।।
sārada sesa mahesa bidhi āgama nigama purāna |neti neti kahi jāsu guna karahiṁ nirantara gāna ||12||
सारदा शेषः महेशः ब्रह्मा च आगमाः निगमाः पुराणानि च तस्य गुणान् निरन्तरं गायन्ति, नेति नेति इति ब्रुवाणाः।
चौपाई 13.1-5
सब जानत प्रभु प्रभुता सोई।तदपि कहें बिनु रहा न कोई।।
तहाँ बेद अस कारन राखा।भजन प्रभाउ भाँति बहु भाषा।।
एक अनीह अरूप अनामा।अज सच्चिदानंद पर धामा।।
ब्यापक बिस्वरूप भगवाना।तेहिं धरि देह चरित कृत नाना।।
सो केवल भगतन हित लागी।परम कृपाल प्रनत अनुरागी।।
जेहि जन पर ममता अति छोहू।जेहिं करुना करि कीन्ह न कोहू।।
गई बहोर गरीब नेवाजू।सरल सबल साहिब रघुराजू।।
बुध बरनहिं हरि जस अस जानी।करहि पुनीत सुफल निज बानी।।
तेहिं बल मैं रघुपति गुन गाथा।कहिहउँ नाइ राम पद माथा।।
मुनिन्ह प्रथम हरि कीरति गाई।तेहिं मग चलत सुगम मोहि भाई।।
sab jānat prabhu prabhutā soī |tadapi kahẽ binu rahā na koī ||
tahā̃ beda asa kārana rākhā |bhajana prabhāu bhā̃ti bahu bhāṣā ||
eka anīha arūpa anāmā |aja saccidānanda para dhāmā ||
byāpaka bisvarūpa bhagavānā |tehã dhari deha carita kṛta nānā ||
so kevala bhagatan hita lāgī |parama kṛpāla pranata anurāgī ||
jehi jana para mamatā ati choū |jehiṁ karunā kari kīnha na kohū ||
gaī bahora garība nevājū |sarala sabala sāhiba raghurājū ||
budha baranahiṁ hari jasa asa jānī |karahiṁ punīta suphala nija bānī ||
tehiṁ bala maiṁ raghupati guna gāthā |kahihauṁ nāi rāma pada māthā ||
muninha prathama hari kīrati gāī |tehiṁ maga calata sugama mohi bhāī ||
सर्वे प्रभोः प्रभुतां जानन्ति, तथापि कश्चिन्न विना कथनं स्थातुं शक्तः। तत्र वेदैः एतद् हेतुः स्थापितः: भक्तेः प्रभावः बहुभिः प्रकारैः कथितः। एकः निःस्पृहः निराकारः निर्नामा अजः सच्चिदानन्दः परं धाम। सर्वव्यापकः विश्वरूपः भगवान् देहं धारयित्वा बहूनि चरित्राणि अकरोत्। सः केवलं भक्तानां हिताय अभवत्, परमकृपालुः प्रणतानुरागी च। यस्मिन् जने यस्य अतीव ममता, तस्मिन् कृपां कृत्वा सः कदापि न कुप्यति। गतं पुनः ददाति, दरिद्राणां रक्षकः, सरलः सबलः स्वामी रघुराजः। बुधाः हरेः यशः एवं ज्ञात्वा स्ववाणीं पवित्रां सफलां च कुर्वन्ति। तस्मिन् बले रघुपतेः गुणगाथां कथयिष्यामि, रामपादयोः मस्तकं नत्वा। मुनयः प्रथमं हरेः कीर्तिम् अगायन्; तस्मिन् मार्गे गन्तुं मे सुगमं प्रतिभाति।
दोहा 13
अति अपार जे सरित बर जौं नृप सेतु कराहिं।चढि पिपीलिकउ परम लघु बिनु श्रम पारहि जाहिं।।13।।
ati apāra je sarita bara jaũ nr̥pa setu karāhĩ |caṛhi pipīlikaũ parama laghu binu śrama pārahi jāhĩ ||13||
यदि नृपाः अत्यन्तविशालासु अपारासु च नदीषु सेतुं निर्मापयन्ति, तर्हि परमलघु पिपीलिका अपि तस्य उपरि आरूढ्य बिना श्रमेण पारं गन्तुं शक्नोति।
चौपाई 14.1-6
एहि प्रकार बल मनहि देखाई।करिहउँ रघुपति कथा सुहाई।।
ब्यास आदि कबि पुंगव नाना।जिन्ह सादर हरि सुजस बखाना।।
चरन कमल बंदउँ तिन्ह केरे।पुरवहुँ सकल मनोरथ मेरे।।
कलि के कबिन्ह करउँ परनामा।जिन्ह बरने रघुपति गुन ग्रामा।।
जे प्राकृत कबि परम सयाने।भाषाँ जिन्ह हरि चरित बखाने।।
भए जे अहहिं जे होइहहिं आगें।प्रनवउँ सबहिं कपट सब त्यागें।।
होहु प्रसन्न देहु बरदानू।साधु समाज भनिति सनमानू।।
जो प्रबंध बुध नहिं आदरहीं।सो श्रम बादि बाल कबि करहीं।।
कीरति भनिति भूति भलि सोई।सुरसरि सम सब कहँ हित होई।।
राम सुकीरति भनिति भदेसा।असमंजस अस मोहि अँदेसा।।
तुम्हरी कृपा सुलभ सोउ मोरे।सिअनि सुहावनि टाट पटोरे।।
ehi prakāra bala manahi dekhāī |karihaũ raghupati kathā suhāī ||
byāsa ādi kabi puṅgava nānā |jinha sādhara hari sujasa bakhānā ||
carana-kamala bandaũ tinh kere |puravahũ sakala manoratha mere ||
kali ke kabinha karaũ paranāmā |jinha barane raghupati guna-grāmā ||
je prākṛta kabi parama sayāne |bhāṣā̃ jinha hari carita bakhāne ||
bhae je ahahĩ je hoihahĩ āgẽ |pranavaũ sabahĩ kapaṭa saba tyāgẽ ||
hohu prasanna dehu baradānū |sādhu samāja bhaṇiti sanamānū ||
jo prabandha budha nahĩ ādarahī̃ |so śrama bādi bāla kabi karahī̃ ||
kīrati bhaṇiti bhūti bhali soī |surasari sama saba kahã hita hoī ||
rāma su-kīrati bhaṇiti bhadesā |asamañjasa asa mohi aṁdesā ||
tumharī kṛpā sulabha soũ more |sīa-ni suhāvani ṭāṭa paṭore ||
एवं स्वमनसः बलं दर्शयित्वा अहं रघुपतेः मनोहरीं कथां कथयिष्यामि। व्यासादयः बहवः श्रेष्ठाः कवयः आसन्, यैः श्रद्धया हरेः शुभं यशः वर्णितम्। तेषां चरणकमलयोः नमस्कुर्मि; सर्वान् मम मनोरथान् पूरयन्तु। कलियुगस्य कवीनां प्रणामं करोमि, यैः रघुपतेः गुणसमूहः वर्णितः। ये च प्राकृतभाषायाः अतिबुद्धिमन्तः कवयः, यैः लोकभाषया हरेः चरितं वर्णितम्। ये भूताः, ये वर्तमानाः, ये च भविष्यन्ति, सर्वकपटत्यागेन तेभ्यः सर्वेभ्यः प्रणमामि। प्रसन्नाः भूत्वा मे एतद् वरदानं ददातु, यत् साधुसमाजे मम भनितेः सम्मानं भवेत्। यं च प्रबन्धं बुद्धिमन्तः नादरन्ति, सः बालकवेः व्यर्थः श्रमः भवति। सा एव कीर्तिः, सा एव भनितिः, सा एव भूतिः भला, या गङ्गेव सर्वेषां हितं करोति। रामस्य सुकीर्तिः भद्रा, किन्तु मम भनितिः ग्रामीणी; एषा असमंजसता मां चिन्तया पीडयति। परन्तु तव कृपया तत् अपि मयि सुलभम्, यतः स्थूले टाटपटे अपि सूक्ष्मरेश्मसूचीकार्यं मनोहरं भवति।
दोहा 14(क)-(ग), सोरठा 14(घ), दोहा 14(ङ)-(छ)
सरल कबित कीरति बिमल सोइ आदरहिं सुजान।सहज बयर बिसराइ रिपु जो सुनि करहिं बखान।।14(क)।।
सो न होइ बिनु बिमल मति मोहि मति बल अति थोर।करहु कृपा हरि जस कहउँ पुनि पुनि करउँ निहोर।।14(ख)।।
कबि कोबिद रघुबर चरित मानस मंजु मराल।बाल बिनय सुनि सुरुचि लखि मोपर होहु कृपाल।।14(ग)।।
बंदउँ मुनि पद कंजु रामायन जेहिं निरमयउ।सखर सुकोमल मंजु दोष रहित दूषन सहित।।14(घ)।।
बंदउँ चारिउ बेद भव बारिधि बोहित सरिस।जिन्हहि न सपनेहुँ खेद बरनत रघुबर बिसद जसु।।14(ङ)।।
बंदउँ बिधि पद रेनु भव सागर जेहि कीन्ह जहँ।संत सुधा ससि धेनु प्रगटे खल बिष बारुनी।।14(च)।।
बिबुध बिप्र बुध ग्रह चरन बंदि कहउँ कर जोरि।होइ प्रसन्न पुरवहु सकल मंजु मनोरथ मोरि।।14(छ)।।
sarala kabita kīrati bimala soi ādarahiṁ sujāna |sahaja bayara bisarāi ripu jo suni karahiṁ bakhāna ||14(ka)||
so na hoi binu bimala mati mohi mati bala ati thora |karahu kṛpā hari jasa kahaũ puni puni karaũ nihora ||14(kha)||
kabi kobida raghubara carita mānasa mañju marāla |bāla binaya suni suruci lakhi mopara hohu kṛpāla ||14(ga)||
bandaũ muni pada kañju rāmāyana jehiṁ niramayau |sakhara sukomala mañju doṣa rahita dūṣana sahita ||14(gha)||
bandaũ cāriu beda bhava bāridhi bohita sarisa |jinhahi na sapanehũ kheda baranata raghubara bisada jasu ||14(ṅa)||
bandaũ bidhi pada renu bhava sāgara jehi kīnha jahã |santa sudhā sasi dhenu pragaṭe khala biṣa bārunī ||14(ca)||
bibudha bipra budha graha carana bandi kahaũ kara jori |hoi prasanna puravahu sakala mañju manoratha mori ||14(cha)||
सुजनाः सरलकाव्यं निर्मलकीर्तिं च आदरन्ति, यत् श्रुत्वा रिपुरपि स्वाभाविकं वैरं विस्मृत्य तस्य प्रशंसां करोति। तत् निर्मलबुद्धिं विना न भवति, मम च बुद्धिबलं अत्यल्पम्। हरेः यशः कथयेयमिति पुनः पुनः प्रार्थये, कृपां कुरुत। हे कवयः पण्डिताश्च, भवद्भिः रघुवरस्य रामस्य चरितमानसरूपिणि सरसि सुन्दरहंसाः। बालकस्य विनयं श्रुत्वा शुभभावं दृष्ट्वा च मयि कृपालु भवत। मुनेः पादपद्मे नमस्करोमि येन रामायणं रचितम्, यत् कठिनमपि सुकोमलं सुन्दरं च, दोषरहितमपि दूषणैः सह वर्णितम्। चतुर्भिः वेदैः नमस्करोमि, ये संसारसागरतरणाय नौकासमाः, ये रघुवरस्य निर्मलयशः वर्णयन्तः स्वप्नेऽपि न क्लान्तिं अनुभवन्ति। ब्रह्मणः पादरजः नमस्करोमि येन संसारसागरः निर्मितः, यस्मिन् सन्तः अमृतं चन्द्रः कामधेनुश्च प्रादुर्भूताः, दुष्टाः विषं मद्यं च। देवानां ब्राह्मणानां बुद्धिमतां ग्रहाणां च पादान् वन्दमानः करौ संयम्य वदामि - प्रसन्नाः भूत्वा मम सर्वान् मनोरथान् पूरयत।
चौपाई 15.1-6
पुनि बंदउँ सारद सुरसरिता।जुगल पुनीत मनोहर चरिता।।
मज्जन पान पाप हर एका।कहत सुनत एक हर अबिबेका।।
गुर पितु मातु महेस भवानी।प्रनवउँ दीनबंधु दिन दानी।।
सेवक स्वामि सखा सिय पी के।हित निरुपधि सब बिधि तुलसीके।।
कलि बिलोकि जग हित हर गिरिजा।साबर मंत्र जाल जिन्ह सिरिजा।।
अनमिल आखर अरथ न जापू।प्रगट प्रभाउ महेस प्रतापू।।
सो उमेस मोहि पर अनुकूला।करिहिं कथा मुद मंगल मूला।।
सुमिरि सिवा सिव पाइ पसाऊ।बरनउँ रामचरित चित चाऊ।।
भनिति मोरि सिव कृपाँ बिभाती।ससि समाज मिलि मनहुँ सुराती।।
जे एहि कथहि सनेह समेता।कहिहहिं सुनिहहिं समुझि सचेता।।
होइहहिं राम चरन अनुरागी।कलि मल रहित सुमंगल भागी।।
puni bandaũ sārada sura-saritā |jugala punīta manohara caritā ||
majjana pāna pāpa-hara ekā |kahata sunata eka-hara abibekā ||
gur pitu mātu mahesa bhavānī |pranavaũ dīna-bandhu dina-dānī ||
sevaka svāmi sakhā siya-pī ke |hita nirupadhi saba bidhi tulasīke ||
kali biloki jaga-hita-hara girijā |sābara mantra-jāla jinha sirijā ||
anamil ākhar aratha na jāpū |pragaṭa prabhāu mahesa pratāpū ||
so umesa mohi para anukūlā |karihiṃ kathā muda maṅgala-mūlā ||
sumiri sivā siva pāi pasāū |barnaũ rāmacarita cita-cāū ||
bhaniti mori siva-kripā̃ bibhātī |sasi samāja mili manahũ surātī ||
je ehi kathahi saneha sametā |kahihahiṃ sunihahiṃ samujhi sacetā ||
hoihahiṃ rāma carana anurāgī |kali-mala rahita sumaṅgala-bhāgī ||
पुनश्च शारदां देवनदीं च गङ्गां नमामि - उभे अपि पवित्रे, तयोश्चरिते मनोहरे। एका स्नानपानाभ्यां पापं हरति, अन्या कथनश्रवणाभ्याम् अज्ञानं हरति। गुरुपितृमातृरूपौ महेशं भवानीं च नमामि, दीनबन्धू दिनदानिनौ च। तौ सीतापतेः सेवकस्वामिसखे, तुलसीदासस्य च सर्वथा निरुपाधिकौ हितैषिणौ। कलियुगं दृष्ट्वा हरगिरिजौ जगत्हिताय शबरमन्त्रजालं व्यतनूताम्। यस्याक्षराणि अनमिलानि, अर्थो न ज्ञायते, न च जप्यते, तथापि महेशप्रतापात् तस्य प्रभावः प्रकटः। स उमेशः मे प्रत्यनुकूलः, कथां मुदमङ्गलयोः मूलं करिष्यति। शिवपार्वत्यौ स्मरन् शिवप्रसादं लब्ध्वा रामचरितं चित्तोत्सुकेन वर्णयामि। मम भणितिः शिवकृपया भासेत, यथा शशितारकसमाजयुक्ता रात्रिः। ये इमां कथां प्रेमण सह कथयन्ति शृण्वन्ति च सचेतमनसा अवगच्छन्ति, ते रामचरणयोः अनुरागिणः भविष्यन्ति, कलिमलरहिताः सुमङ्गलभागिनश्च।
दोहा 15
सपनेहुँ साचेहुँ मोहि पर जौं हर गौरि पसाउ।तौ फुर होउ जो कहेउँ सब भाषा भनिति प्रभाउ।।15।।
sapanehũ sacehũ mohi para jaũ hara gauri pasāu |tau phura hou jo kaheũ saba bhāṣā bhaṇiti prabhāu ||15||
स्वप्ने जाग्रति च यदि शिवगौर्यौ मयि प्रसन्नौ भवतः, तदा यद् अहम् उक्तवान् तत् त्वरितं सत्यं भवतु, भाषाभणितिः च प्रभावं लभताम्।
चौपाई 16.1-4
बंदउँ अवध पुरी अति पावनि।सरजू सरि कलि कलुष नसावनि।।
प्रनवउँ पुर नर नारि बहोरी।ममता जिन्ह पर प्रभुहि न थोरी।।
सिय निंदक अघ ओघ नसाए।लोक बिसोक बनाइ बसाए।।
बंदउँ कौसल्या दिसि प्राची।कीरति जासु सकल जग माची।।
प्रगटेउ जहँ रघुपति ससि चारू।बिस्व सुखद खल कमल तुसारू।।
दसरथ राउ सहित सब रानी।सुकृत सुमंगल मूरति मानी।।
करउँ प्रनाम करम मन बानी।करहु कृपा सुत सेवक जानी।।
जिन्हहि बिरचि बड़ भयउ बिधाता।महिमा अवधि राम पितु माता।।
bandaũ avadha purī ati pāvani |sarajū sari kali kaluṣa nasāvani ||
pranavaũ pura nara nāri bahorī |mamatā jinha para prabhuhi na thorī ||
siya nindaka agha ogha nasāe |loka bisoka banāi basāe ||
bandaũ kausalayā disi prācī |kīrati jāsu sakala jaga mācī ||
pragaṭeu jahã raghupati sasi cārū |bisva sukhada khala kamala tusārū ||
dasaratha rāu sahita saba rānī |sukṛta sumaṅgala mūrati mānī ||
karaũ pranāma karama mana bānī |karahu kṛpā suta sevaka jānī ||
jinhahi biraci baṛa bhayau bidhātā |mahimā avadhi rāma pitu mātā ||
अयोध्यां पुरीं नमामि या अतिपावनी, सरय्वाश्च नदीं या कलियुगस्य कलुषान् नाशयति। ततश्च तस्य नगरस्य नरनारीन् प्रणमामि येषु प्रभोः ममता नाल्पा आसीत्। सीतानिन्दकानां पापघनं नाशय्य तान् विषादरहितान् कृत्वा लोके निवासितवान्। कौशल्यां नमामि पूर्वदिशां यासां कीर्तिः सम्पूर्णे जगति प्रसृता। यत्र रघुपतिः सुन्दरश्चन्द्रः प्राकट्यत विश्वस्य सुखदः दुष्टकमलस्य तुषारश्च। दशरथं राजानं सह सर्वभार्य्याभिः नमामि सुकृतसुमंगलमूर्तीति मन्ये। कर्मणा मनसा वाचा च प्रणामं करोमि; कृपां कुरुत मां पुत्रस्य सेवकं ज्ञात्वा। यान् सृष्ट्वा विधाता महानभवत्; तौ महिम्नः अवधिः, रामस्य पितरमातरौ च।
सोरठा 16
बंदउँ अवध भुआल सत्य प्रेम जेहि राम पद।बिछुरत दीनदयाल प्रिय तनु तृन इव परिहरेउ।।16।।
bandauṁ avadha bhuāla satya prema jehi rāma pada |bichurata dīnadayāla priya tanu tṛna iva parihareu ||16||
अयोध्याधिपतिं नमामि यस्य रामचरणयोः सत्यं प्रेम आसीत्; दीनानां दयालो रामः वियुक्तः सन् स्वप्रियं शरीरं तृणमिव परित्यक्तवान्।
चौपाई 17.1-5
प्रनवउँ परिजन सहित बिदेहू।जाहि राम पद गूढ़ सनेहू।।
जोग भोग महँ राखेउ गोई।राम बिलोकत प्रगटेउ सोई।।
प्रनवउँ प्रथम भरत के चरना।जासु नेम ब्रत जाइ न बरना।।
राम चरन पंकज मन जासू।लुबुध मधुप इव तजइ न पासू।।
बंदउँ लछिमन पद जलजाता।सीतल सुभग भगत सुख दाता।।
रघुपति कीरति बिमल पताका।दंड समान भयउ जस जाका।।
सेष सहस्रसीस जग कारन।जो अवतरेउ भूमि भय टारन।।
सदा सो सानुकूल रह मो पर।कृपासिंधु सौमित्रि गुनाकर।।
रिपुसूदन पद कमल नमामी।सूर सुसील भरत अनुगामी।।
महावीर बिनवउँ हनुमाना।राम जासु जस आप बखाना।।
pranavaũ parijana sahita bidehū |jāhi rāma pada gūṛha sanehū ||
yoga bhoga maṁ rākhēu goī |rāma bilokata pragaṭēu soī ||
pranavaũ prathama bharata kē caranā |jāsu nema vrata jāi na baranā ||
rāma carana paṅkaja mana jāsū |lubudha madhupa iva tajai na pāsū ||
bandauṁ lachimana pada jalajātā |sītala subhaga bhagata sukha dātā ||
raghupati kīrati bimala patākā |daṇḍa samāna bhayau jasa jākā ||
sēṣa sahasra-sīsa jaga kārana |jō avatarēu bhūmi bhaya ṭārana ||
sadā sō sānukūla raha mō para |kṛpāsiṁdhu saumitri guṇākara ||
ripu-sūdana pada kamala namāmī |sūra susīla bharata anugāmī ||
mahāvīra binavaũ hanumānā |rāma jāsu jasa āpa bakhānā ||
विदेहं जनकं परिजनैः सहितं प्रणमामि, यस्य रामपादयोः गूढ़ः स्नेहः आसीत्। सः तं स्नेहं योगभोगयोः मध्ये गोपितवान्, रामं दृष्ट्वा तु सः प्रकटितः अभवत्। प्रथमं भरतस्य चरणौ प्रणमामि, यस्य नियमव्रतानि वर्णयितुं न शक्यन्ते। यस्य मनः रामचरणपङ्कजे लुब्धमधुकमिव, न तस्मात् पार्श्वात् त्यजति। लक्ष्मणस्य चरणपद्मानि वन्दे, ये शीतलानि सुभगानि च, भक्तानां सुखप्रदानि च। रघुपतेः कीर्तिः निर्मला पताका, यस्य यशः तस्याः दण्डतुल्यम् अभवत्। सः शेषः सहस्रशीर्षा जगतः कारणम्, यः भूमेः भयं तारयितुं अवतीर्णः। सः सौमित्रिः कृपासिन्धुः गुणाकरः च सदा मयि अनुकूलः भवतु। शत्रुघ्नस्य चरणकमले नमामि, यः शूरः सुशीलः च, भरतस्य अनुगामी च। महावीरं हनुमन्तं प्रार्थये, यस्य यशः रामः स्वयम् अख्यातवान्।
सोरठा 17
प्रनवउँ पवनकुमार खल बन पावक ग्यानधन।जासु हृदय आगार बसहिं राम सर चाप धर।।17।।
pranavauṁ pavanakumāra khala bana pāvaka gyānadhana |jāsu hṛdaya āgāra basahiṁ rāma sara cāpa dhara ||17||
पवनकुमारं प्रणमामि, यः खलवनस्य पावकः, ज्ञानधनः, यस्य हृदयागारे रामः शरचापधरः तिष्ठति।
चौपाई 18.1-5
कपिपति रीछ निसाचर राजा।अंगदादि जे कीस समाजा।।
बंदउँ सब के चरन सुहाए।अधम सरीर राम जिन्ह पाए।।
रघुपति चरन उपासक जेते।खग मृग सुर नर असुर समेते।।
बंदउँ पद सरोज सब केरे।जे बिनु काम राम के चेरे।।
सुक सनकादि भगत मुनि नारद।जे मुनिबर बिग्यान बिसारद।।
प्रनवउँ सबहिं धरनि धरि सीसा।करहु कृपा जन जानि मुनीसा।।
जनकसुता जग जननि जानकी।अतिसय प्रिय करुना निधान की।।
ताके जुग पद कमल मनावउँ।जासु कृपाँ निरमल मति पावउँ।।
पुनि मन बचन कर्म रघुनायक।चरन कमल बंदउँ सब लायक।।
राजिवनयन धरें धनु सायक।भगत बिपति भंजन सुख दायक।।
kapipati rīcha nisācara rājā |aṅgadādi je kīsa samājā ||
bandauṁ saba ke carana suhāe |adhama sarīra rāma jinha pāe ||
raghupati carana upāsaka jete |khaga mṛga sura nara asura samete ||
bandauṁ pada saroja saba kere |je binu kāma rāma ke cere ||
suka sanakādi bhagata muni nārada |je munibara bigyāna bisārada ||
pranavauṁ sabahiṁ dharani dhari sīsā |karahu kṛpā jana jāni munīsā ||
janakasutā jaga janani jānakī |atisaya priya karunā nidhāna kī ||
tāke juga pada kamala manāvauṁ |jāsu kṛpā̃ niramala mati pāvauṁ ||
puni mana bacana karma raghunāyaka |carana kamala bandauṁ saba lāyaka ||
rājivanayana dhareṁ dhanu sāyaka |bhagata bipati bhañjana sukha dāyaka ||
कपिपतिः, ऋक्षराजः, राक्षसराजः, अङ्गदादिश्च कपिसमूहः: तेषां सर्वेषां सुन्दरपादौ नमामि, ये हीनशरीरेष्ऽपि रामम् अलभन्त। रघुपतेः पादोपासकाः यावन्तः खगमृगसुरनरासुराः सहिताः, तेषां सर्वेषां पादपद्मे नमामि, ये निष्कामतया रामस्य सेवकाः। शुकः, सनकादयो भक्ताः, नारदः, ये च मुनिवराः ज्ञानविशारदाः: मूर्ध्ना भूमौ निधाय तेषां सर्वेषां वन्दे: हे मुनीश्वराः, मां दासं ज्ञात्वा कृपां कुरुत। जानकी, जनकसुता, जगतः जननी, करुणानिधानाय रामाय अत्यन्तप्रिया। तस्याः पादपद्मे याचे, यया कृपया निर्मलं मतिं लभेयम्। पुनः मनसा वाचा कर्मणा च रघुनाथस्य सर्ववन्दनीये पादपद्मे वन्दे। सः कमलनयनः, धनुः शरं च धारयति, भक्तविपत्तिनाशकः सुखदायकश्च।
दोहा 18
गिरा अरथ जल बीचि सम कहिअत भिन्न न भिन्न।बदउँ सीता राम पद जिन्हहि परम प्रिय खिन्न।।18।।
girā aratha jala bīci sama kahiyata bhinna na bhinna |badauṁ sītā rāma pada jinhahi parama priya khinna ||18||
वाक् च अर्थः, जल च तरङ्गः च, भिन्नौ कथ्येते, परं न भिन्नौ। सीतारामपादौ नमस्कुर्मि येभ्यः खिन्नाः परमप्रियाः सन्ति।
चौपाई 19.1-4
बंदउँ नाम राम रघुवर को।हेतु कृसानु भानु हिमकर को।।
बिधि हरि हरमय बेद प्रान सो।अगुन अनूपम गुन निधान सो।।
महामंत्र जोइ जपत महेसू।कासीं मुकुति हेतु उपदेसू।।
महिमा जासु जान गनराउ।प्रथम पूजिअत नाम प्रभाऊ।।
जान आदिकबि नाम प्रतापू।भयउ सुद्ध करि उलटा जापू।।
सहस नाम सम सुनि सिव बानी।जपि जेई पिय संग भवानी।।
हरषे हेतु हेरि हर ही को।किय भूषन तिय भूषन ती को।।
नाम प्रभाउ जान सिव नीको।कालकूट फलु दीन्ह अमी को।।
bandaū̃ nāma rāma raghuvara ko |hetu kṛsānu bhānu himakara ko ||
bidhi hari haramaya beda prāna so |aguna anūpama guna nidhāna so ||
mahāmantra joi japata mahesū |kāsī̃ mukuti hetu upadesū ||
mahimā jāsu jāna gaṇarāu |prathama pūjiata nāma prabhāū ||
jāna ādikabi nāma pratāpū |bhayau suddha kari ulaṭā jāpū ||
sahasa nāma sama suni siva bānī |japi jeī piya saṅga bhavānī ||
haraṣe hetu heri hara hī ko |kiya bhūṣana tiya bhūṣana tī ko ||
nāma prabhāu jāna siva nīko |kālakūṭa phalu dīnha amī ko ||
रघूणां श्रेष्ठस्य रामस्य नाम्ने नमामि, यद् अग्नेः भानोः चन्द्रमसः च हेतुः। तद् एव ब्रह्मविष्णुशिवस्य स्वरूपम्, वेदानां प्राणः; तद् निर्गुणम् अनुपमं च, सर्वगुणनिधिः। तद् एव महामन्त्रं यत् महेशः स्वयं जपति, यच् च काश्यां मुक्तिहेतोः उपदेशः। गणराट् गणेशः तस्य महिमानं जानाति, नाम्नः प्रभावेण च देवेषु प्रथमं पूज्यते। आदिकविः नाम्नः प्रतापं जानन् विपरीतं जप्त्वा शुद्धः अभवत्। शिववाणीं श्रुत्वा यद् इदं नाम सहस्रनामसमम्, भवानी तत् जप्त्वा प्रियेण सह संयुक्ता अभवत्। हरस्य एव हेतुं दृष्ट्वा हरः प्रहृष्टः अभवत्, स्त्रीणां भूषणं स्वशरीरस्य भूषणं अकरोत्। शिवः नाम्नः प्रभावं सुप्रतिष्ठितं जानाति, कालकूटविषस्य फलं पीत्वा अमृतम् अभवत्।
दोहा 19
बरषा रितु रघुपति भगति तुलसी सालि सुदास॥
राम नाम बर बरन जुग सावन भादव मास॥19॥
baraṣā ritu raghupati bhagati tulasī sāli sudāsa.rāma nāma bara barana juga sāvana bhādava māsa..19..
रघुपतेः भक्तिः वर्षाऋतुः, तुलसीदासः वदति, भगवतः सुदासाः तस्यां जायमानाः शालिधान्यः। रामनाम्नः द्वे उत्कृष्टे अक्षरे सावनभादवमासौ इति द्वौ मासौ स्तः।
राम-नाम को ‘उदार’ और ‘अति पावन’ मानकर उसे साधना का प्रथम आलंबन बनाना—यही इस सोपान की शिक्षा है। ‘मंगल भवन अमंगल हारी’ का भाव: नाम-स्मरण केवल स्तुति नहीं, चित्त-शुद्धि की क्रिया है जो कलि-मल, भय, शोक, और कपट-भक्ति को काटती है। लोकभाषा/साधारण वाणी भी यदि राम-जस के संसर्ग में आए तो वेद-सार बनकर उद्धार करती है—अर्थात भक्ति में अधिकार का मूल विनय और निष्कपटता है, न कि केवल पांडित्य। कवि का आत्म-लघुता-भाव साधक को सिखाता है कि सच्ची भक्ति ‘मैं जानता हूँ’ से नहीं, ‘मैं शरण हूँ’ से आरम्भ होती है; और सत्संग-प्रवृत्ति (सज्जनों की संगति, नाम-कीर्तन) आगे की लीला-कथा के लिए अंतःकरण को पात्र बनाती है।
यह अंश बालकाण्ड की प्रस्तावना-धारा का सघन ‘मंगलाचरण-रसायन’ है। प्रधान रस शान्त है—पर शान्ति निष्क्रिय नहीं, नाम-स्मरण से उत्पन्न उज्ज्वल वैराग्य और विनय-भाव से पुष्ट है। तुलसीदास लोकभाषा की ‘ग्राम्य’ गिरा को भी राम-जस के संसर्ग से पावन बताते हैं; जैसे मलय-प्रसंग से दारु भी सुगंधित हो उठता है। कवि अपनी अल्पता (मति-थोर) और कलियुगीन कपट-भक्ति पर आलोचना रखकर श्रोता को विवेक-सत्संग की ओर मोड़ते हैं। दार्शनिक संरचना में यह खंड ‘नाम’ को ब्रह्म-सेतु बनाता है: निर्गुण (अनीह, अरूप, अनामा) परमधाम का वही व्यापक भगवान भक्त-हित हेतु सगुण देह धरता है। इस प्रकार बालकाण्ड की पहली सीढ़ी साधक को ‘नाम-आश्रय’ देकर आगे की लीला-कथा के लिए आंतरिक पात्रता (अधिकार) प्रदान करती है।
प्रधान रस: शान्त। आरम्भ में ‘मंगलाचरण’ की उज्ज्वल शान्ति—राम-नाम की पावनता का घोष (आश्वासन/आश्रय)। फिर विनय-रस का उभार—कवि की ‘मति-थोर’ स्वीकारोक्ति, कलियुगीन कपट-भक्ति पर आत्मालोचना से चित्त में संकोच और शुद्धि की तड़प। मध्य में श्रद्धा-रस—लोकभाषा/ग्राम्य गिरा भी राम-जस-संसर्ग से पावन होने का भरोसा; साधक के भीतर ‘मैं भी योग्य हो सकता हूँ’ का प्रसाद। अंत में वैराग्य-दीप्त शान्ति—नाम को ब्रह्म-सेतु मानकर निर्गुण-सगुण की संगति का समाधान; कथा-प्रवेश हेतु अंतःकरण में स्थिरता, सत्संग-प्रवृत्ति और साधना-उत्साह।
परंपरागत मान्यता अनुसार यह मंगलाचरण-प्रस्तावना ‘कलि-मल-हरण’ और ‘बिमल मति’ की प्राप्ति में सहायक है: राम-नाम/राम-जस के श्रवण-कीर्तन से पाप-क्षय, सत्संग-रुचि, और कथा-श्रवण की अधिकारिता (श्रद्धा, विनय) बढ़ती है—‘कहत सुनत एक हर अबिबेका’ के भाव से।
सामान्यतः मंगलाचरण में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-जप को संपुट-रूप में जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘मंगल भवन अमंगल हारी’ पंक्ति को भी आवृत्ति/संपुट की तरह लिया जाता है, विशेषकर पाठ-आरंभ और आरती/कीर्तन संदर्भ में।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.