Prakarana 2

Verse 21 (चौपाई)

एहि महँ रघुपति नाम उदारा। अति पावन पुरान श्रुति सारा।। मंगल भवन अमंगल हारी। उमा सहित जेहि जपत पुरारी।। भनिति बिचित्र सुकबि कृत जोऊ। राम नाम बिनु सोह न सोऊ।। बिधुबदनी सब भाँति सँवारी। सोन न बसन बिना बर नारी।। सब गुन रहित कुकबि कृत बानी। राम नाम जस अंकित जानी।। सादर कहहिं सुनहिं बुध ताही। मधुकर सरिस संत गुनग्राही।। जदपि कबित रस एकउ नाही। राम प्रताप प्रकट एहि माहीं।। सोइ भरोस मोरें मन आवा। केहिं न सुसंग बडप्पनु पावा।। धूमउ तजइ सहज करुआई। अगरु प्रसंग सुगंध बसाई।। भनिति भदेस बस्तु भलि बरनी। राम कथा जग मंगल करनी।।

ehi mahã̃ raghupati nāma udārā | ati pāvana purāna śruti sārā || maṅgala bhavana amaṅgala hārī | umā sahita jehi japata purārī || bhaniti bicitra sukabi kṛta joū | rāma nāma binu soha na soū || bidhu-badanī saba bhā̃ti saṁvārī | sona na basana binā bara nārī || saba guna rahita kukabi kṛta bānī | rāma nāma jasa aṅkita jānī || sādara kahahiṁ sunahiṁ budha tāhī | madhukara sarisa santa guna-grāhī || jadapi kabita rasa ekau nāhī | rāma pratāpa prakaṭa ehi māhī || soi bharosa moreṁ mana āvā | kehiṁ na susaṅga baḍappanu pāvā || dhūmau tajai sahaja karuāī | agaru prasaṅga sugandha basāī || bhaniti bhadesa bastu bhali baranī | rāma kathā jaga maṅgala karanī ||

Is granth mein Raghu kul ke Swami ka naam hai. Yeh naam sabse saaf karne wala hai. Puran aur Ved yahi ka baat nikaal ke bane hain. Yeh naam accha lane wala hai aur bura hata deta hai. Shiv aur Parvati bhi iska jaap karte hain. Bichitra kavi kehta hai, accha kavi likhta hai, lekin Ram ke naam ke bina kuch chamakta nahi. Jaise chaand jaisi sundar ladki, sab se sajdi hui, lekin sona aur kapde bina, woh bhi acchi nahi lagti. Waise hi kharab kavi ki boli mein gun na ho, lekin Ram naam likha ho to acchi lagti hai. Samajhdar log isko padhte aur sunte hain. Sant log makhi ki tarah gun uthate hain. Shayad kavita mein maza na ho, lekin Ram ki shakti dikh jaati hai. Mere dil mein yeh bharosa aaya hai. Bade log sang mein reh ke bante hain. Dhuan apni kadwi khushbu chhod deta hai. Agar agar ke paas aaye to mehakne lagta hai. Yeh gaon ki tarah baat hai, lekin Ram ki katha duniya ko accha karti hai.

Verse 22 (छंद)

मंगल करनि कलि मल हरनि तुलसी कथा रघुनाथ की।। गति कूर कबिता सरित की ज्यों सरित पावन पाथ की।। प्रभु सुजस संगति भनिति भलि होइहि सुजन मन भावनी।। भव अंग भूति मसान की सुमिरत सुहावनि पावनी।।

maṅgala karani kali mala harani tulasī kathā raghunātha kī || gati kūra kabitā sarita kī jyoṃ sarita pāvana pātha kī || prabhu sujasa saṅgati bhaniti bhali hoihi sujana mana bhāvanī || bhava aṅga bhūti masāna kī sumirata suhāvani pāvanī ||

Tulsidas kehta hai, Raghu nath ki katha accha karti hai. Yeh Kaliyug ki gandagi saaf karta hai. Kavi ki nadi ka bahana tedha ho sakta hai, lekin paani saaf hai. Bhagwan ke naam ke sang mein meri bhi baat acchi lagne lagti hai. Acche log isko sun ke khush hote hain. Shamshan ki raakh bhi yaad karne se acchi lagti hai, kyunki woh bhi saaf karti hai.

Verse 23 (दोहा/सोरठा)

प्रिय लागिहि अति सबहि मम भनिति राम जस संग। दारु बिचारु कि करइ कोउ बंदिअ मलय प्रसंग।।10(क)।।

priya lāgihi ati sabahi mama bhaṇiti rāma jasa saṅga | dāru bicāru ki karai kou bandia malaya prasaṅga ||10(ka)||

Meri baat sabko pyaari lagegi, kyunki Ram ke naam ke sang hai. Lakdi ka kya matlab agar usmein Chandan ki khushbu aa jaye? Kali gaay ka doodh bhi saaf ho jata hai jab usmein gun daal dete hain. Ram ke naam ki mahima gaate hain, sunte hain samajhdar log.

Verse 24 (चौपाई)

मनि मानिक मुकुता छबि जैसी। अहि गिरि गज सिर सोह न तैसी।। नृप किरीट तरुनी तनु पाई। लहहिं सकल सोभा अधिकाई।। तैसेहिं सुकबि कबित बुध कहहीं। उपजहिं अनत अनत छबि लहहीं।। भगति हेतु बिधि भवन बिहाई। सुमिरत सारद आवति धाई।। राम चरित सर बिनु अन्हवाएँ। सो श्रम जाइ न कोटि उपाएँ।। कबि कोबिद अस हृदयँ बिचारी। गावहिं हरि जस कलि मल हारी।। कीन्हें प्राकृत जन गुन गाना। सिर धुनि गिरा लगत पछिताना।। हृदय सिंधु मति सीप समाना। स्वाति सारदा कहहिं सुजाना।। जौं बरषइ बर बारि बिचारू। होहिं कबित मुकुतामनि चारू।।

mani mānika mukutā chabi jaisī | ahi giri gaja sira soha na taisī || nṛpa kirīṭa tarunī tanu pāī | lahahiṃ sakala sobhā adhikāī || taisehiṃ su-kabi kabita budha kahaḥīṃ | upajahiṃ anata-anata chabi lahahīṃ || bhagati hetu bidhi bhavana bihāī | sumirata sāradā āvati dhāī || rāma carita sara binu anhavāeṃ | so śrama jāi na koṭi upāeṃ || kabi kobida asa hṛdayã bicārī | gāvahiṃ hari jasa kali mala hārī || kīnhēṃ prākṛta jana guna gānā | sira dhuni girā lagata pachitānā || hṛdaya sindhu mati sīpa samānā | svāti sāradā kahahiṃ sujānā || jauṃ baraṣai bara bāri bicārū | hohiṃ kabita mukutāmani cārū ||

Manik aur moti chamakte hain, lekin saanp ke sar ya haathi ke sar pe acche nahi lagte. Raja ke taaj pe ya sundar ladki ke badan pe acche lagte hain. Waise hi kavi ki kavita mein gun hone chahiye. Bhakti ke liye Saraswati Brahma ke ghar chhod ke aati hai. Ram ke charitra ke samundar mein naha ke bina, mehnat barbaad hai. Kavi log dil mein soch ke Hari ki mahima gaate hain. Sadharan log bhi Bhagwan ki gun gaate hain. Dil samundar hai, buddhi seep hai. Saraswati kehta hai, Swati nakshatra ki baarish se moti banta hai. Waise hi kavita mein moti jaisi baat aati hai.

Verse 25 (दोहा/सोरठा)

जुगुति बेधि पुनि पोहिअहिं रामचरित बर ताग। पहिरहिं सज्जन बिमल उर सोभा अति अनुराग।।11।।

juguti bedhi puni pohiahiṁ rāmacarita bara tāga | pahirahiṁ sajjana bimala ura sobhā ati anurāga ||11||

Ram ke charitra ki dhaaga mein sab moti piro diye hain. Acche log isko apne saaf dil pe pehan te hain. Yeh bahut pyaara aur sundar hai.

Verse 26 (चौपाई)

जे जनमे कलिकाल कराला। करतब बायस बेष मराला।। चलत कुपंथ बेद मग छाँड़े। कपट कलेवर कलि मल भाँड़ें।। बंचक भगत कहाइ राम के। किंकर कंचन कोह काम के।। तिन्ह महँ प्रथम रेख जग मोरी। धींग धरमध्वज धंधक धोरी।। जौं अपने अवगुन सब कहऊँ। बाढ़इ कथा पार नहिं लहऊँ।। ताते मैं अति अलप बखाने। थोरे महुँ जानिहहिं सयाने।। समुझि बिबिधि बिधि बिनती मोरी। कोउ न कथा सुनि देइहि खोरी।। एतेहु पर करिहहिं जे असंका। मोहि ते अधिक ते जड़ मति रंका।। कबि न होउँ नहिं चतुर कहावउँ। मति अनुरूप राम गुन गावउँ।। कहँ रघुपति के चरित अपारा। कहँ मति मोरि निरत संसारा।। जेहिं मारुत गिरि मेरु उड़ाहीं। कहहु तूल केहि लेखे माहीं।। समुझत अमित राम प्रभुताई। करत कथा मन अति कदराई।।

je janame kalikāla karālā | karataba bāyasa beṣa marālā || calata kupantha beda maga chāṃṛe | kapaṭa kalevara kali mala bhāṃṛe || baṃcaka bhagata kahāi rāma ke | kiṃkara kaṃcana koha kāma ke || tinha maham̐ prathama rekha jaga morī | dhīṃga dharamadhvaja dhaṃdhaka dhorī || jauṃ apane avaguna saba kahauṃ | bāṛhai kathā pāra nahiṃ lahauṃ || tāte maiṃ ati alapa bakhāne | thore mahuṃ jānihahiṃ sayāne || samujhi bibidhi bidhi binatī morī | kou na kathā suni deihi khorī || etehu para karihahiṃ je asaṃkā | mohi te adhika te jaṛa mati raṃkā || kabi na houṃ nahiṃ catura kahāvaũ | mati anurūpa rāma guna gāvaũ || kaham̐ raghupati ke carita apārā | kaham̐ mati mori nirata saṃsārā || jehiṃ māruta giri meru uṛāhīṃ | kahahu tūla kehi lekhe māhīṃ || samujhata amita rāma prabhutāī | karata kathā mana ati kadarāī ||

Kali yug mein jo log paida hote hain, woh kaale kauwe jaise hain. Unka kaam khoti aur kathin hota hai. Woh galat raste chalte hain aur Ved ka rasta chhod dete hain. Unka shareer dhoka se bhara hai, aur Kali ki gandagi se bhara hai. Dhokebaaz log apne aap ko Ram ke bhakt kehte hain. Par asli mein woh paisa, gussa aur kaam ke gulam hote hain. Aise logon mein sabse bada dhongi woh hai jo dharam ka jhanda utha ke chalta hai. Woh dhobi ke kapde jaisa hai jo dhuwan se kala ho gaya hai. Agar main unke saare burayi bataun toh kahani kabhi khatam nahi hogi. Isliye main thoda hi bolunga. Samajhdar log thode mein hi samajh jayenge. Main bahut tarah se vinamrata se kehta hoon. Koi bhi yeh kahani sun ke burai nahi dhundhe. Phir bhi jo shak karte rehte hain, woh mujhse bhi zyada moorkh hain. Main kavi nahi hoon, na hi chatur hoon. Jitni samajh hai, utna Ram ke gun gata hoon. Raghu ke swami ke charit toh apaar hain, aur mera mann sansaar mein phansa hai. Hawa jo Meru parvat uda sake, uske saamne kapas ka kya wazan hai? Jab main Ram ki anant shakti samajhta hoon, mera mann dar ke chhota ho jata hai.

Verse 27 (दोहा/सोरठा)

सारद सेस महेस बिधि आगम निगम पुरान। नेति नेति कहि जासु गुन करहिं निरंतर गान।।12।।

sārada sesa mahesa bidhi āgama nigama purāna | neti neti kahi jāsu guna karahiṁ nirantara gāna ||12||

Saraswati, Sheshnag, Mahesh aur Brahma, aur Ved, Puran sab milkar uske gun gate hain. Woh log kehte hain neti neti, matlab yeh nahi, woh nahi. Kyunki bhagwan ko poora bata na sako. Woh log lagatar gaate hain par use poora samjha nahi pate.

Verse 28 (चौपाई)

सब जानत प्रभु प्रभुता सोई। तदपि कहें बिनु रहा न कोई।। तहाँ बेद अस कारन राखा। भजन प्रभाउ भाँति बहु भाषा।। एक अनीह अरूप अनामा। अज सच्चिदानंद पर धामा।। ब्यापक बिस्वरूप भगवाना। तेहिं धरि देह चरित कृत नाना।। सो केवल भगतन हित लागी। परम कृपाल प्रनत अनुरागी।। जेहि जन पर ममता अति छोहू। जेहिं करुना करि कीन्ह न कोहू।। गई बहोर गरीब नेवाजू। सरल सबल साहिब रघुराजू।। बुध बरनहिं हरि जस अस जानी। करहि पुनीत सुफल निज बानी।। तेहिं बल मैं रघुपति गुन गाथा। कहिहउँ नाइ राम पद माथा।। मुनिन्ह प्रथम हरि कीरति गाई। तेहिं मग चलत सुगम मोहि भाई।।

sab jānat prabhu prabhutā soī | tadapi kahẽ binu rahā na koī || tahā̃ beda asa kārana rākhā | bhajana prabhāu bhā̃ti bahu bhāṣā || eka anīha arūpa anāmā | aja saccidānanda para dhāmā || byāpaka bisvarūpa bhagavānā | tehã dhari deha carita kṛta nānā || so kevala bhagatan hita lāgī | parama kṛpāla pranata anurāgī || jehi jana para mamatā ati choū | jehiṁ karunā kari kīnha na kohū || gaī bahora garība nevājū | sarala sabala sāhiba raghurājū || budha baranahiṁ hari jasa asa jānī | karahiṁ punīta suphala nija bānī || tehiṁ bala maiṁ raghupati guna gāthā | kahihauṁ nāi rāma pada māthā || muninha prathama hari kīrati gāī | tehiṁ maga calata sugama mohi bhāī ||

Sab log jaante hain ki bhagwan sabke upar hain. Phir bhi koi bina bole nahi reh sakta. Isliye Ved banaya gaya ki bhakti ki taakat alag-alag bhasha mein gaayi jaye. Woh ek hai, koi ichcha nahi, koi roop nahi, koi naam nahi. Woh paida nahi hua, sach-chit-anand hai, sabse upar rehta hai. Woh sab jagah faila hai, poora sansaar uska roop hai. Phir bhi usne shareer liya aur bahut kaam kiye. Yeh sab sirf bhakton ke liye kiya. Woh bahut dayalu hai, jo jhuk ke aata hai usse pyaar karta hai. Jisse woh pyaar karta hai, uspar itni daya kisi ki nahi. Woh garibon ka saathi hai, seedha aur takatwar, Raghu ka raja. Samajhdar log Hari ki mahima batate hain. Unki baat pavitra hoti hai aur phal deti hai. Usi taakat se main Ragupati ke gun gaunga, Ram ke charno mein sar jhuka ke. Rishiyon ne pehle Hari ki kirti gayi thi. Usi raste pe chalna aasan hai aur mujhe achha lagta hai.

Verse 29 (दोहा/सोरठा)

अति अपार जे सरित बर जौं नृप सेतु कराहिं। चढि पिपीलिकउ परम लघु बिनु श्रम पारहि जाहिं।।13।।

ati apāra je sarita bara jaũ nr̥pa setu karāhĩ | caṛhi pipīlikaũ parama laghu binu śrama pārahi jāhĩ ||13||

Badi nadiyan jo bahut chaudi aur gehri hain, agar raja wahan pul banwa de. Toh chhoti se chinti bhi uske upar chad ke bina mehnat ke paar chali jati hai.

Verse 30 (चौपाई)

एहि प्रकार बल मनहि देखाई। करिहउँ रघुपति कथा सुहाई।। ब्यास आदि कबि पुंगव नाना। जिन्ह सादर हरि सुजस बखाना।। चरन कमल बंदउँ तिन्ह केरे। पुरवहुँ सकल मनोरथ मेरे।। कलि के कबिन्ह करउँ परनामा। जिन्ह बरने रघुपति गुन ग्रामा।। जे प्राकृत कबि परम सयाने। भाषाँ जिन्ह हरि चरित बखाने।। भए जे अहहिं जे होइहहिं आगें। प्रनवउँ सबहिं कपट सब त्यागें।। होहु प्रसन्न देहु बरदानू। साधु समाज भनिति सनमानू।। जो प्रबंध बुध नहिं आदरहीं। सो श्रम बादि बाल कबि करहीं।। कीरति भनिति भूति भलि सोई। सुरसरि सम सब कहँ हित होई।। राम सुकीरति भनिति भदेसा। असमंजस अस मोहि अँदेसा।। तुम्हरी कृपा सुलभ सोउ मोरे। सिअनि सुहावनि टाट पटोरे।।

ehi prakāra bala manahi dekhāī | karihaũ raghupati kathā suhāī || byāsa ādi kabi puṅgava nānā | jinha sādhara hari sujasa bakhānā || carana-kamala bandaũ tinh kere | puravahũ sakala manoratha mere || kali ke kabinha karaũ paranāmā | jinha barane raghupati guna-grāmā || je prākṛta kabi parama sayāne | bhāṣā̃ jinha hari carita bakhāne || bhae je ahahĩ je hoihahĩ āgẽ | pranavaũ sabahĩ kapaṭa saba tyāgẽ || hohu prasanna dehu baradānū | sādhu samāja bhaṇiti sanamānū || jo prabandha budha nahĩ ādarahī̃ | so śrama bādi bāla kabi karahī̃ || kīrati bhaṇiti bhūti bhali soī | surasari sama saba kahã hita hoī || rāma su-kīrati bhaṇiti bhadesā | asamañjasa asa mohi aṁdesā || tumharī kṛpā sulabha soũ more | sīa-ni suhāvani ṭāṭa paṭore ||

Aisi himmat kar ke main Ragupati ki kahani sunaunga. Vyas aur bahut bade kavi jinhone Hari ki mahima gayi hai, main unke charno mein jhukta hoon. Mere saare kaam poora karo. Kali yug ke kavi jinhone Ragupati ke gun bataye hain, unko bhi namaste. Jo lok bhasha mein Hari ke charit batate hain, woh bade samajhdar hain. Jo kavi hain, jo the, jo aayenge, sabko namaste. Main dhoka chhod ke sabko pranam karta hoon. Khush ho jao, mujhe aashirwad do. Santon ke beech meri baat ko izzat do. Agar padhe-likhe log isko pasand nahi karte, toh yeh bacche kavi ki mehnat barbad hai. Achhi kirti aur pavitra baat, yehi asli laabh hai. Ganga jaise sabka bhala karti hai. Par Ram ki mahima gaon ki bhasha mein kehne mein mujhe dar lagta hai. Tumhari kripa se yeh aasan ho jayega. Jaise sade hue kapde bhi bhigone se achhe lagne lagte hain.

Verse 31 (चौपाई)

पुनि बंदउँ सारद सुरसरिता। जुगल पुनीत मनोहर चरिता।। मज्जन पान पाप हर एका। कहत सुनत एक हर अबिबेका।। गुर पितु मातु महेस भवानी। प्रनवउँ दीनबंधु दिन दानी।। सेवक स्वामि सखा सिय पी के। हित निरुपधि सब बिधि तुलसीके।। कलि बिलोकि जग हित हर गिरिजा। साबर मंत्र जाल जिन्ह सिरिजा।। अनमिल आखर अरथ न जापू। प्रगट प्रभाउ महेस प्रतापू।। सो उमेस मोहि पर अनुकूला। करिहिं कथा मुद मंगल मूला।। सुमिरि सिवा सिव पाइ पसाऊ। बरनउँ रामचरित चित चाऊ।। भनिति मोरि सिव कृपाँ बिभाती। ससि समाज मिलि मनहुँ सुराती।। जे एहि कथहि सनेह समेता। कहिहहिं सुनिहहिं समुझि सचेता।। होइहहिं राम चरन अनुरागी। कलि मल रहित सुमंगल भागी।।

puni bandaũ sārada sura-saritā | jugala punīta manohara caritā || majjana pāna pāpa-hara ekā | kahata sunata eka-hara abibekā || gur pitu mātu mahesa bhavānī | pranavaũ dīna-bandhu dina-dānī || sevaka svāmi sakhā siya-pī ke | hita nirupadhi saba bidhi tulasīke || kali biloki jaga-hita-hara girijā | sābara mantra-jāla jinha sirijā || anamil ākhar aratha na jāpū | pragaṭa prabhāu mahesa pratāpū || so umesa mohi para anukūlā | karihiṃ kathā muda maṅgala-mūlā || sumiri sivā siva pāi pasāū | barnaũ rāmacarita cita-cāū || bhaniti mori siva-kripā̃ bibhātī | sasi samāja mili manahũ surātī || je ehi kathahi saneha sametā | kahihahiṃ sunihahiṃ samujhi sacetā || hoihahiṃ rāma carana anurāgī | kali-mala rahita sumaṅgala-bhāgī ||

Phir se main Saraswati aur Ganga ko salaam karta hoon. Dono pavitra hain aur dono ki kahani bahut sunder hai. Nahaane se paap dhul jaata hai, paani peene se bhi paap chala jaata hai. Bas unke baare mein sunna ya bolna bhi andhera hata deta hai. Main apne guru ko, maa baap ko, aur Shiv-Parvati ko namaste karta hoon. Yeh sab garibon ka saath dete hain aur din mein bhi denge. Tulsidas ke liye yeh naukar bhi hain, maalik bhi hain, dost bhi hain. Aur upar se, Sita ke priya Ram unka bhalamanas hain. Kali yug dekh ke Shiv aur Parvati ne socha ki duniya ka bhala kaise ho. Unhone Sabar mantra banaaye the. Usmein shabd toh uljhe hain, arth bhi samajh nahi aata. Par Shiv ki taakat se asar saaf dikhta hai. Umesh mujhpe daya karein. Yeh kahani aisi ho ki khushi aur mangal ki jad ban jaaye. Shiv-Parvati ko yaad karke main Ram ki kahani gaata hoon, dil se. Shiv ki kripa se mera din chamakta hai, jaise raat mein chaand sitaaron ke saath acha lagta hai. Jo bhi yeh kahani pyaar se bolega ya sunega, woh samajh ke sunega. Woh Ram ke charan ka pyaar paayega. Kali yug ka maila utar jaayega aur uska bhagya acha hoga.

Verse 32 (दोहा/सोरठा)

सपनेहुँ साचेहुँ मोहि पर जौं हर गौरि पसाउ। तौ फुर होउ जो कहेउँ सब भाषा भनिति प्रभाउ।।15।।

sapanehũ sacehũ mohi para jaũ hara gauri pasāu | tau phura hou jo kaheũ saba bhāṣā bhaṇiti prabhāu ||15||

Bhagwan Shiv aur Parvati, agar sapne mein ya jaagne mein bhi aap mujhpe daya karein, toh maine jo kuch bhi kaha hai woh poora sach ho jayega. Meri baat aur meri ardas dono ka asar hoga.

Verse 33 (चौपाई)

बंदउँ अवध पुरी अति पावनि। सरजू सरि कलि कलुष नसावनि।। प्रनवउँ पुर नर नारि बहोरी। ममता जिन्ह पर प्रभुहि न थोरी।। सिय निंदक अघ ओघ नसाए। लोक बिसोक बनाइ बसाए।। बंदउँ कौसल्या दिसि प्राची। कीरति जासु सकल जग माची।। प्रगटेउ जहँ रघुपति ससि चारू। बिस्व सुखद खल कमल तुसारू।। दसरथ राउ सहित सब रानी। सुकृत सुमंगल मूरति मानी।। करउँ प्रनाम करम मन बानी। करहु कृपा सुत सेवक जानी।। जिन्हहि बिरचि बड़ भयउ बिधाता। महिमा अवधि राम पितु माता।।

bandaũ avadha purī ati pāvani | sarajū sari kali kaluṣa nasāvani || pranavaũ pura nara nāri bahorī | mamatā jinha para prabhuhi na thorī || siya nindaka agha ogha nasāe | loka bisoka banāi basāe || bandaũ kausalayā disi prācī | kīrati jāsu sakala jaga mācī || pragaṭeu jahã raghupati sasi cārū | bisva sukhada khala kamala tusārū || dasaratha rāu sahita saba rānī | sukṛta sumaṅgala mūrati mānī || karaũ pranāma karama mana bānī | karahu kṛpā suta sevaka jānī || jinhahi biraci baṛa bhayau bidhātā | mahimā avadhi rāma pitu mātā ||

Main Ayodhya ko namaste karta hoon, yeh bahut pavitra shehar hai. Sarayu nadi bhi bahut pavitra hai, yeh Kali yug ka maila dhul deti hai. Us shehar ke aadmi aur auraton ko bhi salaam. Unmein bhagwan ke liye koi moh nahi hai. Sita ko bura bolne wale logon ke paap unhone mita diye. Duniya ko dukh se aazaad karke wahin basa diya. Main Rani Kaushalya ko namaste karta hoon. Unki kirti poori duniya mein fail gayi hai. Jahan Raghu ke swami Ram paida hue, woh chaand jaise sundar the. Duniya ko khushi dete the aur bure logon ke liye saza the. Dasharath raja aur unki saari raniyon ko bhi salaam. Log unko punya aur mangal ki moorti maante the. Main un sabko mann se, kaam se aur baani se pranam karta hoon. Mujhe apna beta jaisa samajh ke daya karein. Brahma ne jinhe banaake bada maana, Ayodhya aur Ram ke maa baap ki itni badi baat hai.

Verse 34 (दोहा/सोरठा)

बंदउँ अवध भुआल सत्य प्रेम जेहि राम पद। बिछुरत दीनदयाल प्रिय तनु तृन इव परिहरेउ।।16।।

bandauṁ avadha bhuāla satya prema jehi rāma pada | bichurata dīnadayāla priya tanu tṛna iva parihareu ||16||

Main Ayodhya ke raja Ram ko namaste karta hoon. Unke charan mein sachchai aur pyaar basta hai. Jab unka pyaar unse juda hua, woh garibon par daya karne wale ne apna shareer ghaas ki tarah phenk diya.

Verse 35 (चौपाई)

प्रनवउँ परिजन सहित बिदेहू। जाहि राम पद गूढ़ सनेहू।। जोग भोग महँ राखेउ गोई। राम बिलोकत प्रगटेउ सोई।। प्रनवउँ प्रथम भरत के चरना। जासु नेम ब्रत जाइ न बरना।। राम चरन पंकज मन जासू। लुबुध मधुप इव तजइ न पासू।। बंदउँ लछिमन पद जलजाता। सीतल सुभग भगत सुख दाता।। रघुपति कीरति बिमल पताका। दंड समान भयउ जस जाका।। सेष सहस्त्रसीस जग कारन। जो अवतरेउ भूमि भय टारन।। सदा सो सानुकूल रह मो पर। कृपासिंधु सौमित्रि गुनाकर।। रिपुसूदन पद कमल नमामी। सूर सुसील भरत अनुगामी।। महावीर बिनवउँ हनुमाना। राम जासु जस आप बखाना।।

pranavaũ parijana sahita bidehū | jāhi rāma pada gūṛha sanehū || yoga bhoga maṁ rākhēu goī | rāma bilokata pragaṭēu soī || pranavaũ prathama bharata kē caranā | jāsu nema vrata jāi na baranā || rāma carana paṅkaja mana jāsū | lubudha madhupa iva tajai na pāsū || bandauṁ lachimana pada jalajātā | sītala subhaga bhagata sukha dātā || raghupati kīrati bimala patākā | daṇḍa samāna bhayau jasa jākā || sēṣa sahastra-sīsa jaga kārana | jō avatarēu bhūmi bhaya ṭārana || sadā sō sānukūla raha mō para | kṛpāsiṁdhu saumitri guṇākara || ripu-sūdana pada kamala namāmī | sūra susīla bharata anugāmī || mahāvīra binavaũ hanumānā | rāma jāsu jasa āpa bakhānā ||

Main Raja Janak ko unke parivar ke saath namaste karta hoon. Unke dil mein Ram ke charan ke liye gehra pyaar tha. Yog mein ya raaj sukh mein woh pyaar chupa ke rakhte the. Par jab Ram ko dekha toh woh pyaar saaf dikhne laga. Pehle main Bharat ke charan ko salaam karta hoon. Unka vrat aur niyam itna pakka hai ki bata nahi sakte. Unka mann Ram ke charan mein aisa laga hai jaise makhan aur madhu wala bhramara kamal ko nahi chhodta. Main Lakshman ke charan ko namaste karta hoon. Woh sheetal hain, bhagwan hain aur bhakton ko khushi dete hain. Raghu kul ki kirti jaise saaf pataka hai, Lakshman uske neeche danda jaise khade hain. Woh Sheshnag hain, hazaron sar wale, duniya ke liye aaye the. Dharti ka bhay mitane utre the. Woh kripa ke samundar hain, gunon ki khan hain, mujhpe hamesha daya rakhein. Main Bharat ke peeche wale, Shatrughan ke charan ko namaste karta hoon. Woh bahadur hain aur achha swabhav wale hain. Main Mahaveer Hanuman ko pranam karta hoon. Ram khud unki jai bolte hain.

Verse 36 (दोहा/सोरठा)

प्रनवउँ पवनकुमार खल बन पावक ग्यानधन। जासु हृदय आगार बसहिं राम सर चाप धर।।17।।

pranavauṁ pavanakumāra khala bana pāvaka gyānadhana | jāsu hṛdaya āgāra basahiṁ rāma sara cāpa dhara ||17||

Main Hanuman ko pranam karta hoon, jo pawan putra hai. Woh buri logon ke liye aag ki tarah hai, aur gyaan ka khazana hai. Uske dil mein Ram baste hain, jo dhanush lekar chalte hain.

Verse 37 (चौपाई)

कपिपति रीछ निसाचर राजा। अंगदादि जे कीस समाजा।। बंदउँ सब के चरन सुहाए। अधम सरीर राम जिन्ह पाए।। रघुपति चरन उपासक जेते। खग मृग सुर नर असुर समेते।। बंदउँ पद सरोज सब केरे। जे बिनु काम राम के चेरे।। सुक सनकादि भगत मुनि नारद। जे मुनिबर बिग्यान बिसारद।। प्रनवउँ सबहिं धरनि धरि सीसा। करहु कृपा जन जानि मुनीसा।। जनकसुता जग जननि जानकी। अतिसय प्रिय करुना निधान की।। ताके जुग पद कमल मनावउँ। जासु कृपाँ निरमल मति पावउँ।। पुनि मन बचन कर्म रघुनायक। चरन कमल बंदउँ सब लायक।। राजिवनयन धरें धनु सायक। भगत बिपति भंजन सुख दायक।।

kapipati rīcha nisācara rājā | aṅgadādi je kīsa samājā || bandauṁ saba ke carana suhāe | adhama sarīra rāma jinha pāe || raghupati carana upāsaka jete | khaga mṛga sura nara asura samete || bandauṁ pada saroja saba kere | je binu kāma rāma ke cere || suka sanakādi bhagata muni nārada | je munibara bigyāna bisārada || pranavauṁ sabahiṁ dharani dhari sīsā | karahu kṛpā jana jāni munīsā || janakasutā jaga janani jānakī | atisaya priya karunā nidhāna kī || tāke juga pada kamala manāvauṁ | jāsu kṛpā̃ niramala mati pāvauṁ || puni mana bacana karma raghunāyaka | carana kamala bandauṁ saba lāyaka || rājivanayana dhareṁ dhanu sāyaka | bhagata bipati bhañjana sukha dāyaka ||

Main vanar, bhalu aur raat ke daaku logon ke raja ko pranam karta hoon. Angad aur saare vanar sena ko bhi. Main sabke paon ko pranam karta hoon jinke shareer mein Ram ne apna ghar banaya. Jo bhi Ram ke paon ko puja karte hain, chaahe pakshi ho, jaanwar ho, devta ho, insaan ho ya rakshas ho, main sabko pranam karta hoon. Main un sabke paon ko pranam karta hoon jo bina kisi matlab ke Ram ke sevak hain. Shuk, Sanak aur baki bhakt, aur rishi Narad, jo bade gyaani hain, main sabko pranam karta hoon. Main sabko sir jhuka ke pranam karta hoon, dharti par sir rakh ke. Muni log, mujh pe daya karo, mujhe apna maano. Janaki, Janak ki beti, duniya ki maa, woh uski bahut pyaari hai jo daya ka khazana hai. Uske dono paon ko main pranam karta hoon, taki uski kripa se mera dimaag saaf ho. Phir mann, baani aur karam se Raghu ke swami ke paon ko pranam karta hoon, jo har tarah se puje jaane layak hain. Kamal nayan wale, dhanush aur baan dharne wale, jo bhakton ke dukh door karte hain aur sukh dete hain.

Verse 38 (दोहा/सोरठा)

गिरा अरथ जल बीचि सम कहिअत भिन्न न भिन्न। बदउँ सीता राम पद जिन्हहि परम प्रिय खिन्न।।18।।

girā aratha jala bīci sama kahiyata bhinna na bhinna | badauṁ sītā rāma pada jinhahi parama priya khinna ||18||

Bolna aur uska matlab paani aur lehar ki tarah hai. Alag lagte hain, par alag nahi hain. Main Sita aur Ram ke paon ko pranam karta hoon, jo dukhi logon ko bahut pyaare hain.

Verse 39 (चौपाई)

बंदउँ नाम राम रघुवर को। हेतु कृसानु भानु हिमकर को।। बिधि हरि हरमय बेद प्रान सो। अगुन अनूपम गुन निधान सो।। महामंत्र जोइ जपत महेसू। कासीं मुकुति हेतु उपदेसू।। महिमा जासु जान गनराउ। प्रथम पूजिअत नाम प्रभाऊ।। जान आदिकबि नाम प्रतापू। भयउ सुद्ध करि उलटा जापू।। सहस नाम सम सुनि सिव बानी। जपि जेई पिय संग भवानी।। हरषे हेतु हेरि हर ही को। किय भूषन तिय भूषन ती को।। नाम प्रभाउ जान सिव नीको। कालकूट फलु दीन्ह अमी को।।

bandaū̃ nāma rāma raghuvara ko | hetu kṛsānu bhānu himakara ko || bidhi hari haramaya beda prāna so | aguna anūpama guna nidhāna so || mahāmantra joi japata mahesū | kāsī̃ mukuti hetu upadesū || mahimā jāsu jāna gaṇarāu | prathama pūjiata nāma prabhāū || jāna ādikabi nāma pratāpū | bhayau suddha kari ulaṭā jāpū || sahasa nāma sama suni siva bānī | japi jeī piya saṅga bhavānī || haraṣe hetu heri hara hī ko | kiya bhūṣana tiya bhūṣana tī ko || nāma prabhāu jāna siva nīko | kālakūṭa phalu dīnha amī ko ||

Main Ram ke naam ko pranam karta hoon, Raghu kul ke sabse bade ko. Yeh aag, suraj aur chaand, teeno ka kaaran hai. Yeh Ved ka saans hai, Brahma, Vishnu aur Mahesh teeno isme hain. Yeh gun se pare hai, par gunon ka khazana hai. Yeh maha mantra hai jo Mahesh japte hain, aur Kashi mein mukti ke liye sikhate hain. Iski mahima jaanke Ganesh ko pehle puja jata hai. Adi kavi Valmiki ne iska power jaanke ulta jap kiya, aur woh saaf ho gaye. Shiv ki zubaani sun ke ki Ram naam hazar naam ke barabar hai, Bhavani bhi isko apne pyaar ke saath japti hain. Shiv khush ho gaye, yeh unka gehna ban gaya, aur unki patni ka bhi. Shiv ne Ram naam ki taakat jaanke kalakoot zeher ko amrit bana diya.

Verse 40 (दोहा/सोरठा)

बरषा रितु रघुपति भगति तुलसी सालि सुदास॥ राम नाम बर बरन जुग सावन भादव मास॥19॥

baraṣā ritu raghupati bhagati tulasī sāli sudāsa. rāma nāma bara barana juga sāvana bhādava māsa..19..

Barish ka mausam hai, aur Tulsidas kehte hain ki Ram ki bhakti uski fasal hai. Ram ka naam har jug mein Sawan aur Bhadon ke maas ki tarah hai, jo barish ki tarah kripa barsate hain.

Verse 41 (चौपाई)

आखर मधुर मनोहर दोऊ। बरन बिलोचन जन जिय जोऊ।। सुमिरत सुलभ सुखद सब काहू। लोक लाहु परलोक निबाहू।। कहत सुनत सुमिरत सुठि नीके। राम लखन सम प्रिय तुलसी के।। बरनत बरन प्रीति बिलगाती। ब्रह्म जीव सम सहज सँघाती।। नर नारायन सरिस सुभ्राता। जग पालक बिसेषि जन त्राता।। भगति सुतिय कल करन बिभूषन। जग हित हेतु बिमल बिधु पूषन । स्वाद तोष सम सुगति सुधा के। कमठ सेष सम धर बसुधा के।। जन मन मंजु कंज मधुकर से। जीह जसोमति हरि हलधर से।।

ākhar madhura manohara doū | barana bilocana jana jiya joū || sumirata sulabha sukhada saba kāhū | loka lāhu paraloka nibāhū || kahata sunata sumirata suṭhi nīke | rāma lakhana sama priya tulasī ke || baranata barana prīti bilagātī | brahma jīva sama sahaja saṁghātī || nara nārāyana sarisa subhrātā | jaga pālaka biseṣi jana trātā || bhagati sutiya kala karana bibhūṣana | jaga hita hetu bimala bidhu pūṣana || svāda toṣa sama sugati sudhā ke | kamaṭha seṣa sama dhara basudhā ke || jana mana mañju kañja madhukara se | jīha jasomati hari haladhara se ||

Raam ke do akshar bahut madhur hain. Yeh sabhi aksharon ke liye aankhon jaise hain, bhakton ke dil ke bahut kareeb hain. Inhe yaad karna aasan hai aur sabko sukh deta hai. Yeh duniya mein fayda dete hain aur paralok mein bhi saath dete hain. Inhe bolna, sunna aur yaad rakhna, yeh sab bahut accha hai. Tulsidas ke liye yeh Ram aur Lakshman jaise pyare hain. Jab inhe batate hain, toh do lagte hain, par pyaar mein alag nahi hote. Brahma aur jeev ki tarah, jo naturally judte hain. Nar aur Narayan jaise bhai hain, dono shreshth hain. Yeh duniya ke palanhaar hain aur apne bhakton ke khaas rakshak hain. Bhakti inki beti hai aur shubh karm inke gehne hain. Jagat ke kalyan ke liye yeh nirmal chandrama hain. Yeh swaad aur santosh hain, swarg ki amrit jaisi. Yeh dharti ko Kurma aur Shesh jaise dharan karte hain. Bhakt ke mann ke liye yeh kamal ke madhumakkhi jaise hain. Jeebh ke liye Yashoda jaisi hain, jo Hari se sada pyaar karti hain, aur Balaram jaisi hain, jo sada Hari ko bolte hain.