Prakarana 2
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ से ‘धर्म-त्याग’ की ओर अंतर्मुख यात्रा है: समाज-उत्सव (राजतिलक) के बीच ईश्वर-लीला का उलटाव (वनगमन) दिखाकर तुलसी ‘अनुकूल-प्रतिकूल’ दोनों में राम-शरणागति का अभ्यास कराते हैं। यहाँ साधक के लिए मुख्य द्वार है—‘इच्छित सिद्धि’ के क्षण में भी वैराग्य, संयम, और भगवत्-प्रसाद-बुद्धि।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ രസകേന്ദ്രം ‘കരുണ’യും ‘വൈരാഗ്യ-ശാന്ത’വും ചേർന്ന യുഗ്മമാണെങ്കിലും, അതിന്റെ ആരംഭം ശക്തമായ ‘ശൃംഗാര/ഉത്സവ’ഭാവത്തിൽ (അഭിഷേകസമാജം, വാദ്യഘോഷം, നഗരപ്രമോദം) തന്നെയാകുന്നു—ആസക്തിയുടെ മനശ്ശാസ്ത്രം തെളിയിക്കാനായി. ഈ അംശത്തിൽ (ദോഹാ 10–19) തുളസീദാസ് ആദ്യം രാമന്റെ അന്തഃകരണത്തിലെ ‘ധർമ്മ-സങ്കടം’ കാണിക്കുന്നു—ഒരുമിച്ചു ജനിച്ച സഹോദരന്മാരുടെ സ്മരണം, ബന്ധുഭാവം, ‘ബഡേഹി അഭിഷേകൂ’ (മുതിർന്നവനു മാത്രം അഭിഷേകം) എന്ന ധാരണയുടെ അനൗചിത്യബോധം. തുടർന്ന് ദേവന്മാരുടെ ‘കുചാലി’ രാഷ്ട്രീയമെത്തുന്നു (രാമന്റെ വനഗമനം തന്നെ സുരകാര്യമായി), അതിലൂടെ ലീലയുടെ ദൈവീപ്രയോജനം വ്യക്തമായി തെളിയുന്നു. പിന്നെ മന്തറയുടെ പ്രവേശനം ‘വാചിക-വിഷം’പോലെ: നഗരമംഗളത്തെ അവൾ ‘ഉരദാഹ’മായി മാറ്റുന്നു; കൈകേയിയുടെ ഉള്ളിൽ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന അഹം/ഭയം ഉണർത്തി ‘സവതി-വിരോധ’ത്തിന്റെ പ്രപഞ്ചം നെയ്യുന്നു. ധർമ്മരാജ്യത്തിന്റെ ബാഹ്യ വൈഭവം ഇവിടെ സാധകനു പരീക്ഷാഭൂമിയാകുന്നു: മധുരവചനത്തിനുള്ളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന കപടം മനസ്സ് തിരിച്ചറിയുമോ? ഈ സോപാനത്തിലെ ഉപദേശം—വിവേകം, വൈരാഗ്യം, രാമപ്രസാദത്തിൽ സ്ഥിരത.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 10.1-4
बरनि राम गुन सीलु सुभाऊ।बोले प्रेम पुलकि मुनिराऊ।।
भूप सजेउ अभिषेक समाजू।चाहत देन तुम्हहि जुबराजू।।
राम करहु सब संजम आजू।जौं बिधि कुसल निबाहै काजू।।
गुरु सिख देइ राय पहिं गयउ।राम हृदयँ अस बिसमउ भयऊ।।
जनमे एक संग सब भाई।भोजन सयन केलि लरिकाई।।
करनबेध उपबीत बिआहा।संग संग सब भए उछाहा।।
बिमल बंस यहु अनुचित एकू।बंधु बिहाइ बड़ेहि अभिषेकू।।
प्रभु सप्रेम पछितानि सुहाई।हरउ भगत मन कै कुटिलाई।।
barani rāma guna sīlu subhāū |bole prema pulaki munirāū ||
bhūpa sajeu abhiṣeka samājū |cāhata dena tumhahi jubarājū ||
rāma karahu saba saṁjama ājū |jauṁ bidhi kusala nibāhai kājū ||
guru sikha dei rāya pahiṁ gayau |rāma hṛdayã asa bisamau bhayaū ||
janame eka saṁga saba bhāī |bhojana sayana keli larikāī ||
karanabedha upabīta biāhā |saṁga saṁga saba bhae uchāhā ||
bimala baṁsa yahu anucita ekū |baṁdhu bihāi baṛehi abhiṣekū ||
prabhu saprema pachitāni suhāī |harau bhagata mana kai kuṭilāī ||
രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെ, സൗമ്യസ്വഭാവത്തെ, അവന്റെ മനസ്സിന്റെ സ്വഭാവത്തെ വർണ്ണിച്ച്, മുനിപ്രധാനൻ സ്നേഹത്താൽ പുളകിതനായി സംസാരിച്ചു. "രാജാവ് പട്ടാഭിഷേക സദസ്സ് ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു, നിനക്ക് യുവരാജാ പദവി നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു." "രാമാ, ഇന്ന് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹങ്ങളും പാലിക്കുക, വിധി ഈ കാര്യം വിജയകരമായി നിർവ്വഹിക്കട്ടെ." ഈ ഉപദേശം നൽകി ഗുരു രാജാവിന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. രാമന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അത്തരത്തിലുള്ള വിസ്മയം ഉണ്ടായി: "നമ്മൾ എല്ലാ സഹോദരന്മാരും ഒരുമിച്ച് ജനിച്ചു; നമ്മുടെ ഭക്ഷണം, ഉറക്കം, ബാല്യകാല കളികൾ എല്ലാം ഒരുമിച്ചായിരുന്നു." "ചെവി കുത്തൽ, ഉപനയനം, വിവാഹങ്ങൾ എല്ലാം ഒരുമിച്ച് നടന്നു; എല്ലാം ഒരുമിച്ച് ആനന്ദത്തോടെ നടന്നു." "ഈ കളങ്കരഹിതമായ വംശത്തിൽ ഒരേ ഒരു അനുചിതമുണ്ട്: സഹോദരന്മാരെ വിട്ട് മൂത്തവന് മാത്രം പട്ടാഭിഷേകം ചെയ്യുക." പ്രഭുവിന്റെ സ്നേഹപൂർവ്വമായ ഖേദം അത്യന്തം സുന്ദരമായിരുന്നു; അത് ഭക്തരുടെ മനസ്സിന്റെ വക്രതയെ നീക്കട്ടെ.
ദോഹ 10
तेहि अवसर आए लखन मगन प्रेम आनंद।सनमाने प्रिय बचन कहि रघुकुल कैरव चंद।।10।।
tehi avasara āe lakhana magana prema ānaṁda |sanamāne priya bacana kahi raghukula kairava caṁda ||10||
ആ സമയത്ത് ലക്ഷ്മണൻ സ്നേഹത്തിലും ആനന്ദത്തിലും മുഴുകി വന്നു. രഘു കുലത്തിന്റെ താമരയ്ക്ക് ചന്ദ്രനായ രാമൻ, സ്നേഹഭരിതമായ വാക്കുകൾകൊണ്ട് അവനെ ബഹുമാനിച്ചു.
ചൗപായി 11.1-4
बाजहिं बाजने बिबिध बिधाना।पुर प्रमोदु नहिं जाइ बखाना।।
भरत आगमनु सकल मनावहिं।आवहुँ बेगि नयन फलु पावहिं।।
हाट बाट घर गलीं अथाई।कहहिं परसपर लोग लोगाई।।
कालि लगन भलि केतिक बारा।पूजिहि बिधि अभिलाषु हमारा।।
कनक सिंघासन सीय समेता।बैठहिं रामु होइ चित चेता।।
सकल कहहिं कब होइहि काली।बिघन मनावहिं देव कुचाली।।
तिन्हहि सोहाइ न अवध बधावा।चोरहि चंदिनि राति न भावा।।
सारद बोलि बिनय सुर करहीं।बारहिं बार पाय लै परहीं।।
bājahiṁ bājane bibidha bidhānā |pura pramodu nahiṁ jāi bakhānā ||
bharata āgamanu sakala manāvahiṁ |āvahũ begi nayana phalu pāvahiṁ ||
hāṭa bāṭa ghara galīṁ athāī |kahahiṁ parasapara loga logāī ||
kāli lagana bhali ketika bārā |pūjihi bidhi abhilāṣu hamārā ||
kanaka siṁghāsana sīya sametā |baiṭhahiṁ rāmu hoi cita cetā ||
sakala kahahiṁ kaba hoihi kālī |bighana manāvahiṁ deva kucālī ||
tinhahi sohāi na avadha badhāvā |corahi caṁdini rāti na bhāvā ||
sārada boli binaya sura karahīṁ |bārahiṁ bāra pāya lai parahīṁ ||
പലവിധ വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി, നഗരത്തിന്റെ ആനന്ദം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. എല്ലാവരും ഭരതന്റെ വരവിനായി പ്രാർത്ഥിച്ചു: വേഗം വരൂ, നിങ്ങളുടെ കണ്ണുകളും ഫലം നേടട്ടെ. വിപണികളിലും, വഴികളിലും, വീടുകളിലും, തെരുക്കളിലും, സന്ധിസ്ഥലങ്ങളിലും ആളുകൾ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: നാളെ ശുഭ സമയം. ബ്രഹ്മാവ് നമ്മുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാൻ ഇനിയെത്ര കാലം? രാമൻ സീതയോടൊന്നിച്ച് സ്വർണ്ണ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കും, നമ്മുടെ ഹൃദയങ്ങൾ ശാന്തി പ്രാപിക്കും. എല്ലാവരും നാളെ എപ്പോഴാണ് വരുന്നത് എന്ന് പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ദുഷ്ടവിചാരമുള്ള ദേവന്മാർ തടസ്സങ്ങൾ ഉണ്ടാകാൻ പ്രാർത്ഥിച്ചു. അയോധ്യയുടെ ആനന്ദം അവർക്ക് യോജിച്ചില്ല, ചന്ദ്രപ്രകാശമുള്ള രാത്രി കള്ളന് ഇഷ്ടപ്പെടാത്തതുപോലെ. സരസ്വതിയെ വിളിച്ച് ദേവന്മാർ വിനയപൂർവ്വം അഭ്യർത്ഥിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും അവളുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണു.
ദോഹ 11
बिपति हमारि बिलोकि बड़ि मातु करिअ सोइ आजु।रामु जाहिं बन राजु तजि होइ सकल सुरकाजु।।11।।
bipati hamāri biloki baṛi mātu karia soi āju |rāmu jāhiṁ bana rāju taji hoi sakala surakāju ||11||
മാതാവേ, നമ്മുടെ മഹത്തായ ദുരിതം കണ്ട്, ഇന്ന് ആ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുക, അതിനാൽ രാമൻ രാജ്യം വിട്ട് കാട്ടിലേക്ക് പോകുകയും, ദേവന്മാരുടെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നിറവേറുകയും ചെയ്യട്ടെ.
ചൗപായി 12.1-4
सुनि सुर बिनय ठाढ़ि पछिताती।भइउँ सरोज बिपिन हिमराती।।
देखि देव पुनि कहहिं निहोरी।मातु तोहि नहिं थोरिउ खोरी।।
बिसमय हरष रहित रघुराऊ।तुम्ह जानहु सब राम प्रभाऊ।।
जीव करम बस सुख दुख भागी।जाइअ अवध देव हित लागी।।
बार बार गहि चरन सँकोचौ।चली बिचारि बिबुध मति पोची।।
ऊँच निवासु नीचि करतूती।देखि न सकहिं पराइ बिभूती।।
आगिल काजु बिचारि बहोरी।करहहिं चाह कुसल कबि मोरी।।
हरषि हृदयँ दसरथ पुर आई।जनु ग्रह दसा दुसह दुखदाई।।
suni sura binaya ṭhāṛhi pachitātī |bhaiũ saroja bipina himarātī ||
dekhi deva puni kahahiṁ nihorī |mātu tohi nahiṁ thoriu khorī ||
bisamaya haraṣa rahita raghurāū |tumha jānahu saba rāma prabhāū ||
jīva karama basa sukha dukha bhāgī |jāia avadha deva hita lāgī ||
bāra bāra gahi carana sãkocau |calī bicāri bibudha mati pocī ||
ū̃ca nivāsu nīci karatūtī |dekhi na sakahiṁ parāi bibhūtī ||
āgila kāju bicāri bahorī |karahahiṁ cāha kusala kabi morī ||
haraṣi hṛdayã dasaratha pura āī |janu graha dasā dusaha dukhadāī ||
ദേവന്മാരുടെ പ്രാർത്ഥന കേട്ട്, സരസ്വതി ഖേദിച്ചുകൊണ്ട് നിന്നു; "താമരക്കൂട്ടത്തിന് ശീതകാല രാത്രിപോലെ ആയിത്തീർന്നു" എന്ന് ഭാവിച്ചു. അവൾ മടിക്കുന്നതു കണ്ട്, ദേവന്മാർ വീണ്ടും വേണ്ടിയിട്ടു: "അമ്മേ, നിനക്ക് യാതൊരു പഴിയുമില്ല. രഘു വംശ രാജാവ് ദുഃഖത്തിനും ആനന്ദത്തിനും അതീതനാണ്; രാമന്റെ എല്ലാ ശക്തിയും നീ അറിയുന്നു. ഓരോ ജീവിയും തന്റെ കർമ്മത്തിന് ബദ്ധമായി, സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ പങ്കു വഹിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ ഹിതത്തിനായി അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് പോവുക." വീണ്ടും വീണ്ടും അവളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് തങ്ങളുടെ വേണ്ടികൊണ്ട് നിർബ്ബന്ധിച്ചതിനാൽ, ദേവന്മാർ മനസ്സിൽ താഴ്ന്നവരാണ് എന്ന് ഭാവിച്ച് അവൾ പുറപ്പെട്ടു. "അവരുടെ വാസം ഉയരത്തിലാണ്, എന്നാൽ അവരുടെ കൃത്യങ്ങൾ താഴ്ന്നവയാണ്; മറ്റുള്ളവരുടെ ഐശ്വര്യം കാണാൻ അവർക്ക് സാധിക്കില്ല." പിന്നെ മുന്നിലുള്ള കാര്യം ചിന്തിച്ച്, ബുദ്ധിമാനായ കവികൾ എന്റെ ആജ്ഞ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കും എന്ന് ഭാവിച്ചു. ആനന്ദ ഹൃദയത്തോടെ ദശരഥന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് വന്നു, സഹിക്കാനാവാത്ത, വേദന നൽകുന്ന ഗ്രഹദശയെപ്പോലെ.
ദോഹ 12
नामु मंथरा मंदमति चेरी कैकेइ केरि।अजस पेटारी ताहि करि गई गिरा मति फेरि।।12।।
nāmu maṁtharā maṁdamati cerī kaikei keri |ajasa peṭārī tāhi kari gaī girā mati pheri ||12||
അവളുടെ പേര് മന്ഥര, കൈകേയിയുടെ മന്ദബുദ്ധിയുള്ള ദാസി. വാക്ദേവതയായ സരസ്വതി അവളുടെ മനസ്സിനെ തിരിച്ചു, അവളെ അപകീർത്തിയുടെ പെട്ടിയാക്കി മാറ്റിയശേഷം തന്റെ വഴിയേ പോയി.
ചൗപായി 13.1-4
दीख मंथरा नगरु बनावा।मंजुल मंगल बाज बधावा।।
पूछेसि लोगन्ह काह उछाहू।राम तिलकु सुनि भा उर दाहू।।
करइ बिचारु कुबुद्धि कुजाती।होइ अकाजु कवनि बिधि राती।।
देखि लागि मधु कुटिल किराती।जिमि गवँ तकइ लेउँ केहि भाँती।।
भरत मातु पहिं गइ बिलखानी।का अनमनि हसि कह हँसि रानी।।
ऊतरु देइ न लेइ उसासू।नारि चरित करि ढारइ आँसू।।
हँसि कह रानि गालु बड़ तोरें।दीन्ह लखन सिख अस मन मोरें।।
तबहुँ न बोल चेरि बड़ि पापिनि।छाड़इ स्वास कारि जनु साँपिनि।।
dīkha maṁtharā nagaru banāvā |maṁjula maṁgala bāja badhāvā ||
pūchesi loganha kāha uchāhū |rāma tilaku suni bhā ura dāhū ||
karai bicāru kubuddhi kujātī |hoi akāju kavani bidhi rātī ||
dekhi lāgi madhu kuṭila kirātī |jimi gavã takai leũ kehi bhā̃tī ||
bharata mātu pahiṁ gai bilakhānī |kā anamani hasi kaha hãsi rānī ||
ūtaru dei na lei usāsū |nāri carita kari ḍhārai ā̃sū ||
hãsi kaha rāni gālu baṛa toreṁ |dīnha lakhana sikha asa mana moreṁ ||
tabahũ na bola ceri baṛi pāpini |chāṛai svāsa kāri janu sā̃pini ||
മന്ഥര അലങ്കരിച്ച നഗരം കണ്ടു, എങ്ങും സുന്ദരമായ മംഗള വാദ്യങ്ങളും ആനന്ദ ഗാനങ്ങളും മുഴങ്ങുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ജനങ്ങളോട് ഈ ആനന്ദം എന്തിന് എന്ന് ചോദിച്ചു, രാമന് പട്ടാഭിഷേകം എന്ന് കേട്ടപ്പോൾ അവളുടെ ഹൃദയം എരിഞ്ഞു. ദുഷ്ടമനസ്സുള്ള, താഴ്ന്ന ജന്മമുള്ള ആ സ്ത്രീ, രാത്രി തീരുന്നതിനു മുൻപ് എങ്ങനെയെങ്കിലും എല്ലാം നശിപ്പിക്കാൻ സൂത്രം തിരിഞ്ഞു. മരത്തിൽ തൂങ്ങുന്ന തേൻകൂട് കണ്ട കുതന്ത്രിയായ കിരാത സ്ത്രീയെപ്പോലെ, അത് എങ്ങനെ എടുക്കാം എന്ന് അവസരം തിരഞ്ഞു. ഭരതന്റെ അമ്മയുടെ അടുത്ത് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പോയി. റാണി ചിരിച്ച്, നിനക്ക് ഇത്ര വിഷമം എന്തിന് എന്ന് പറഞ്ഞു. മന്ഥര ഒന്നും മറുപടി പറയാതെ, നീണ്ട നെടുവീർപ്പിട്ടു, സ്ത്രീയുടെ കൗശലത്താൽ കണ്ണീരൊഴുക്കി. റാണി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: നിന്റെ നാവ് വളരെ കൂർത്തതാണ്. ലക്ഷ്മണൻ നിനക്ക് പാഠം പഠിപ്പിച്ചതായി എന്റെ മനസ്സിന് തോന്നുന്നു. അപ്പോഴും ആ പാപിനിയായ ദാസി ഒന്നും സംസാരിച്ചില്ല, കറുത്ത പാമ്പിനെപ്പോലെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു.
ദോഹ 13
सभय रानि कह कहसि किन कुसल रामु महिपालु।लखनु भरतु रिपुदमनु सुनि भा कुबरी उर सालु।।13।।
sabhaya rāni kaha kahasi kina kusala rāmu mahipālu |lakhanu bharatu ripudamanu suni bhā kubarī ura sālu ||13||
ഭയപ്പെട്ട രാജ്ഞി പറഞ്ഞു, "എനിക്ക് പറയാതെ എന്തിന്? രാമനും രാജാവും സുഖമായോ? ലക്ഷ്മണൻ, ഭരതൻ, ശത്രുഘ്നൻ എങ്ങനെയുണ്ട്?" ഇത് കേട്ട് കുബരിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു വേദന തുളച്ചു കയറി.
ചൗപായി 14.1-4
कत सिख देइ हमहि कोउ माई।गालु करब केहि कर बलु पाई।।
रामहि छाड़ि कुसल केहि आजू।जेहि जनेसु देइ जुबराजू।।
भयउ कौसिलहि बिधि अति दाहिन।देखत गरब रहत उर नाहिन।।
देखेहु कस न जाइ सब सोभा।जो अवलोकि मोर मनु छोभा।।
पूतु बिदेस न सोचु तुम्हारें।जानति हहु बस नाहु हमारें।।
नीद बहुत प्रिय सेज तुराई।लखहु न भूप कपट चतुराई।।
सुनि प्रिय बचन मलिन मनु जानी।झुकी रानि अब रहु अरगानी।।
पुनि अस कबहुँ कहसि घरफोरी।तब धरि जीभ कढ़ावउँ तोरी।।
kata sikha dei hamahi kou māī |gālu karaba kehi kara balu pāī ||
rāmahi chāṛi kusala kehi ājū |jehi janesu dei jubarājū ||
bhayau kausilahi bidhi ati dāhina |dekhata garaba rahata ura nāhina ||
dekhehu kasa na jāi saba sobhā |jo avaloki mora manu chobhā ||
pūtu bidesa na socu tumhāreṁ |jānati hahu basa nāhu hamāreṁ ||
nīda bahuta priya seja turāī |lakhahu na bhūpa kapaṭa caturāī ||
suni priya bacana malina manu jānī |jhukī rāni aba rahu aragānī ||
puni asa kabahũ kahasi gharaphorī |taba dhari jībha kaṛhāvaũ torī ||
എന്തിന് ആരെങ്കിലും എനിക്ക് ഉപദേശം തരുന്നു, അമ്മേ? ആരുടെ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഞാൻ ശണ്ഠ കൂട്ടുന്നത്? ഇന്ന് രാമനെ വിട്ടു ആര് സുഖമായിരിക്കുന്നു? അവനെത്തന്നെ രാജാവ് യുവരാജാവാക്കുന്നു. കൗസല്യയ്ക്ക് വിധി വളരെ അനുകൂലമായി; അവളെ കണ്ട് ആരുടെ ഹൃദയത്തിലും അഹങ്കാരം ശേഷിച്ചില്ല. നീ പോയി ആ എല്ലാ പ്രൗഢിയും എന്തിന് കാണരുത്? അത് കണ്ട് എന്റെ മനസ്സ് വ്യാകുലപ്പെടുന്നു. നിന്റെ മകൻ അന്യനാട്ടിലാണ്, നിനക്ക് വിഷമമില്ല; നിന്റെ ഭർത്താവ് നിന്റെ വശത്താണെന്ന് നീ വിചാരിക്കുന്നു. നിനക്ക് ഉറക്കം വളരെ ഇഷ്ടം, നിന്റെ കിടക്കയും പുതപ്പും; രാജാവിന്റെ വഞ്ചനയും കൗശലവും നീ കാണുന്നില്ല. ആ മധുരവായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, എന്നാൽ അവളുടെ മനസ്സ് മലിനമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, രാണി തല കുനിഞ്ഞ്, ഇപ്പോൾ നിശബ്ദമായിരിക്കൂ, അധികം സംസാരിക്കുന്നവളേ എന്ന് പറഞ്ഞു. നീ വീണ്ടും ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചാൽ, വീട് ഇടിക്കുന്നവളേ, നിന്റെ നാക്ക് പിടിച്ച് വലിച്ചെടുക്കാം.
ദോഹ 14
काने खोरे कूबरे कुटिल कुचाली जानि।तिय बिसेषि पुनि चेरि कहि भरतमातु मुसुकानि।।14।।
kāne khore kūbare kuṭila kucālī jāni |tiya biseṣi puni ceri kahi bharatamātu musukāni ||14||
ഒരുകണ്ണൻ, മുടന്തൻ, കൂനൻ എന്നിവർ വളച്ചും ചീത്ത സ്വഭാവമുള്ളവരാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, സ്ത്രീ അതിലും വലുതായും, ദാസി അതിലും വലുതായും എന്ന് അറിഞ്ഞ്, ഭരതന്റെ അമ്മ പുഞ്ചിരിച്ചു സംസാരിച്ചു.
ചൗപായി 15.1-4
प्रियबादिनि सिख दीन्हिउँ तोही।सपनेहुँ तो पर कोपु न मोही।।
सुदिनु सुमंगल दायकु सोई।तोर कहा फुर जेहि दिन होई।।
जेठ स्वामि सेवक लघु भाई।यह दिनकर कुल रीति सुहाई।।
राम तिलकु जौं साँचेहुँ काली।देउँ मागु मन भावत आली।।
कौसल्या सम सब महतारी।रामहि सहज सुभायँ पिआरी।।
मो पर करहिं सनेहु बिसेषी।मैं करि प्रीति परीछा देखी।।
जौं बिधि जनमु देइ करि छोहू।होहुँ राम सिय पूत पुतोहू।।
प्रान तें अधिक रामु प्रिय मोरें।तिन्ह कें तिलक छोभु कस तोरें।।
priyabādini sikha dīnhiũ tohī |sapanehũ to para kopu na mohī ||
sudinu sumaṁgala dāyaku soī |tora kahā phura jehi dina hoī ||
jeṭha svāmi sevaka laghu bhāī |yaha dinakara kula rīti suhāī ||
rāma tilaku jauṁ sā̃cehũ kālī |deũ māgu mana bhāvata ālī ||
kausalyā sama saba mahatārī |rāmahi sahaja subhāyã piārī ||
mo para karahiṁ sanehu biseṣī |maiṁ kari prīti parīchā dekhī ||
jauṁ bidhi janamu dei kari chohū |hohũ rāma siya pūta putohū ||
prāna teṁ adhika rāmu priya moreṁ |tinha keṁ tilaka chobhu kasa toreṁ ||
ഇത്ര മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവളേ, നിനക്ക് ഈ ഉപദേശം നൽകി; സ്വപ്നത്തിലും നിന്റെ മേൽ എനിക്ക് കോപമില്ല. നീ പറഞ്ഞത് സംഭവിക്കുന്ന ആ ദിവസം ഏറ്റവും സുന്ദരവും മംഗളകരവുമായ ദിവസം. മൂത്തവൻ യജമാനൻ, ഇളയവർ സേവകർ എന്നത് സൂര്യ വംശത്തിന്റെ സുന്ദരമായ ആചാരം. രാമന് പട്ടാഭിഷേകം യഥാർത്ഥത്തിൽ നാളെ നടക്കുന്നെങ്കിൽ, പ്രിയ സുഹൃത്തേ, നിന്റെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമുള്ളത് എന്നോട് ചോദിക്കൂ, ഞാൻ തരാം. കൗസല്യയെപ്പോലെ എല്ലാ അമ്മമാരും രാമന് തുല്യം, അവൻ അവരെല്ലാവരെയും സ്വാഭാവികമായി സ്നേഹിക്കുന്നു. എന്റെ മേൽ അവൻ വിശേഷ സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു; അവന്റെ സ്നേഹം ഞാൻ കണ്ട് പരീക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. സൃഷ്ടികർത്താവ് കൃപചെയ്ത് മറ്റൊരു ജന്മം തരുമെങ്കിൽ, രാമനും സീതയും എന്റെ മകനും മരുമകളും ആകട്ടെ. രാമൻ എന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവൻ; അവന്റെ പട്ടാഭിഷേകം നിനക്ക് എന്തിന് ഇത്ര ദുഃഖം നൽകുന്നു?
ദോഹ 15
भरत सपथ तोहि सत्य कहु परिहरि कपट दुराउ।हरष समय बिसमउ करसि कारन मोहि सुनाउ।।15।।
bharata sapatha tohi satya kahu parihari kapaṭa durāu |haraṣa samaya bisamau karasi kārana mohi sunāu ||15||
ഭരതന്റെ പേരിൽ സത്യം ചെയ്യുന്നു: വഞ്ചനയും മറച്ചുവെക്കലും ഉപേക്ഷിച്ച് എന്നോട് സത്യം പറ. സന്തോഷത്തിന്റെ സമയത്ത് നീ ദുഃഖിക്കുന്നു; അതിന് കാരണം എനിക്ക് പറ.
ചൗപായി 16.1-4
एकहिं बार आस सब पूजी।अब कछु कहब जीभ करि दूजी।।
फोरै जोगु कपारु अभागा।भलेउ कहत दुख रउरेहि लागा।।
कहहिं झूठि फुरि बात बनाई।ते प्रिय तुम्हहि करुइ मैं माई।।
हमहुँ कहबि अब ठकुरसोहाती।नाहिं त मौन रहब दिनु राती।।
करि कुरूप बिधि परबस कीन्हा।बवा सो लुनिअ लहिअ जो दीन्हा।।
कोउ नृप होउ हमहि का हानी।चेरि छाड़ि अब होब कि रानी।।
जारै जोगु सुभाउ हमारा।अनभल देखि न जाइ तुम्हारा।।
तातें कछुक बात अनुसारी।छमिअ देबि बड़ि चूक हमारी।।
ekahiṁ bāra āsa saba pūjī |aba kachu kahaba jībha kari dūjī ||
phorai jogu kapāru abhāgā |bhaleu kahata dukha raurehi lāgā ||
kahahiṁ jhūṭhi phuri bāta banāī |te priya tumhahi karui maiṁ māī ||
hamahũ kahabi aba ṭhakurasohātī |nāhiṁ ta mauna rahaba dinu rātī ||
kari kurūpa bidhi parabasa kīnhā |bavā so lunia lahia jo dīnhā ||
kou nṛpa hou hamahi kā hānī |ceri chāṛi aba hoba ki rānī ||
jārai jogu subhāu hamārā |anabhala dekhi na jāi tumhārā ||
tāteṁ kachuka bāta anusārī |chamia debi baṛi cūka hamārī ||
ഒറ്റയടിക്ക് എല്ലാ പ്രതീക്ഷകളും സഫലമായി. ഇനി വീണ്ടും സംസാരിച്ചാൽ, അത് മറ്റൊരു നാവിനാൽ സംസാരിക്കുന്നതായിരിക്കും. എന്റെ ഭാഗ്യമില്ലാത്ത തല പൊട്ടിക്കപ്പെടാൻ അർഹിക്കുന്നതാണ്, കാരണം നല്ലത് പറഞ്ഞാലും അത് നിങ്ങൾക്ക് വേദന നൽകുന്നു. കള്ളവാക്കുകളെ സത്യമെന്ന് കെട്ടിച്ചമച്ച് പറയുന്നവർ നിങ്ങൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവർ, അമ്മേ, ഞാനോ നിങ്ങൾക്ക് കയ്പ്പേറിയവൾ. ഇനി ഞാനും യജമാനനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ പുകഴ്ച്ച മാത്രം പറയും, അല്ലെങ്കിൽ പകലും രാത്രിയും മൗനം പാലിക്കും. വിധി എന്നെ വിരൂപിയാക്കി പരാശ്രയത്തിലാക്കി; വിതച്ചത്, കൊടുത്തത് ഒരാൾ കൊയ്തെടുക്കുന്നു. ആര് രാജാവായാൽ എനിക്കെന്ത് നഷ്ടം? ദാസിയായിരിപ്പത് വിട്ട് ഞാൻ രാഞ്ഞിയാകുമോ? എന്റെ സ്വഭാവം എരിഞ്ഞുപോകാൻ അർഹിക്കുന്നതാണ്. നിങ്ങൾക്ക് ദോഷം വരുന്നത് കാണാൻ എനിക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയില്ല. ആകയാൽ കുറച്ച് തക്ക വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. എന്നെ മാപ്പാക്കണം, ദേവീ, എന്റെ തെറ്റ് വലുതാണ്.
ദോഹ 16
गूढ़ कपट प्रिय बचन सुनि तीय अधरबुधि रानि।सुरमाया बस बैरिनिहि सुह्द जानि पतिआनि।।16।।
gūṛha kapaṭa priya bacana suni tīya adharabudhi rāni |suramāyā basa bairinihi suhda jāni patiāni ||16||
ആഴത്തിലുള്ള വഞ്ചന നിറഞ്ഞ സ്നേഹമുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ട്, അഗാധമല്ലാത്ത ബുദ്ധിയുള്ള രാജ്ഞി, ദിവ്യമായയുടെ വശത്തായി, തന്റെ ശത്രുവിനെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തായി അറിഞ്ഞ് അവളെ വിശ്വസിച്ചു.
ചൗപായി 17.1-4
सादर पुनि पुनि पूँछति ओही।सबरी गान मृगी जनु मोही।।
तसि मति फिरी अहइ जसि भाबी।रहसी चेरि घात जनु फाबी।।
तुम्ह पूँछहु मैं कहत डेराऊँ।धरेउ मोर घरफोरी नाऊँ।।
सजि प्रतीति बहुबिधि गढ़ि छोली।अवध साढ़साती तब बोली।।
प्रिय सिय रामु कहा तुम्ह रानी।रामहि तुम्ह प्रिय सो फुरि बानी।।
रहा प्रथम अब ते दिन बीते।समउ फिरें रिपु होहिं पिंरीते।।
भानु कमल कुल पोषनिहारा।बिनु जल जारि करइ सोइ छारा।।
जरि तुम्हारि चह सवति उखारी।रूँधहु करि उपाउ बर बारी।।
sādara puni puni pū̃chati ohī |sabarī gāna mṛgī janu mohī ||
tasi mati phirī ahai jasi bhābī |rahasī ceri ghāta janu phābī ||
tumha pū̃chahu maiṁ kahata ḍerāū̃ |dhareu mora gharaphorī nāū̃ ||
saji pratīti bahubidhi gaṛhi cholī |avadha sāṛhasātī taba bolī ||
priya siya rāmu kahā tumha rānī |rāmahi tumha priya so phuri bānī ||
rahā prathama aba te dina bīte |samau phireṁ ripu hohiṁ piṁrīte ||
bhānu kamala kula poṣanihārā |binu jala jāri karai soi chārā ||
jari tumhāri caha savati ukhārī |rū̃dhahu kari upāu bara bārī ||
വീണ്ടും വീണ്ടും അവളെ ബഹുമാനത്തോടെ ചോദിച്ചു, വേട്ടക്കാരിയുടെ പാട്ടിൽ മയങ്ങിയ പെണ്മാനിനെപ്പോലെ. കൈകേയിയുടെ മനസ്സ് വിധിപ്രകാരം തിരിഞ്ഞു, ആ ദാസി സന്തോഷിച്ചു, തന്റെ അടി ലക്ഷ്യത്തിൽ എത്തിയതുപോലെ. "നിങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഞാൻ പറയാൻ ഭയപ്പെടുന്നു, കാരണം എനിക്ക് ഇതിനകം വീട് നശിപ്പിച്ചവൾ എന്ന പേരു വന്നു." പലതരത്തിലുള്ള ഉറപ്പുകൾ ഒരുക്കി, തന്റെ വാക്കുകളെ പലവാറായി കൊത്തി മിനുക്കി, അയോധ്യയുടെ ദുഷ്ടശനി സംസാരിച്ചു. "റാണി, നിങ്ങൾ സീതയും രാമനും നിങ്ങൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവരാണെന്ന് പറഞ്ഞു, രാമൻ നിങ്ങൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവനാണെന്ന് സത്യം." "ആദ്യം അങ്ങനെയായിരുന്നു; ആ ദിനങ്ങൾ ഇപ്പോൾ കഴിഞ്ഞു. കാലം തിരിഞ്ഞാൽ, പ്രിയപ്പെട്ടവരും ശത്രുക്കളാകും." "സൂര്യൻ താമര കുടുംബത്തിന്റെ പോഷകനാണ്, എന്നാൽ വെള്ളമില്ലെങ്കിൽ, ആ സൂര്യൻ അതിനെ ചാമ്പലാക്കുന്നു." "നിങ്ങളുടെ സഹധർമ്മചാരിണി നിങ്ങളുടെ വേരുകൾ പിഴുതെടുത്ത് എരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഏതെങ്കിലും മുൻകരുതൽ എടുത്ത് നിങ്ങളുടെ സുന്ദരമായ തോട്ടത്തിൽ വേലി കെട്ടുക."
ദോഹ 17
तुम्हहि न सोचु सोहाग बल निज बस जानहु राउ।मन मलीन मुह मीठ नृप राउर सरल सुभाउ।।17।।
tumhahi na socu sohāga bala nija basa jānahu rāu |mana malīna muha mīṭha nṛpa rāura sarala subhāu ||17||
നിങ്ങൾക്ക് വിഷമമില്ല, ഭർത്താവിന്റെ പ്രേമത്തിന്റെ ബലത്തിൽ വിശ്വസിച്ച്, രാജാവ് നിങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണെന്ന് കരുതുന്നു. എന്നാൽ രാജാവ് മനസ്സാൽ മലിനനും വാക്കിൽ മാത്രം മധുരനുമാണ്, നിങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ലളിതവും വഞ്ചനാരഹിതവുമാണ്.
ചൗപായി 18.1-4
चतुर गँभीर राम महतारी।बीचु पाइ निज बात सँवारी।।
पठए भरतु भूप ननिअउरें।राम मातु मत जानव रउरें।।
सेवहिं सकल सवति मोहि नीकें।गरबित भरत मातु बल पी कें।।
सालु तुम्हार कौसिलहि माई।कपट चतुर नहिं होइ जनाई।।
राजहि तुम्ह पर प्रेमु बिसेषी।सवति सुभाउ सकइ नहिं देखी।।
रची प्रंपचु भूपहि अपनाई।राम तिलक हित लगन धराई।।
यह कुल उचित राम कहुँ टीका।सबहि सोहाइ मोहि सुठि नीका।।
आगिलि बात समुझि डरु मोही।देउ दैउ फिरि सो फलु ओही।।
catura gãbhīra rāma mahatārī |bīcu pāi nija bāta sãvārī ||
paṭhae bharatu bhūpa naniaureṁ |rāma mātu mata jānava raureṁ ||
sevahiṁ sakala savati mohi nīkeṁ |garabita bharata mātu bala pī keṁ ||
sālu tumhāra kausilahi māī |kapaṭa catura nahiṁ hoi janāī ||
rājahi tumha para premu biseṣī |savati subhāu sakai nahiṁ dekhī ||
racī praṁpacu bhūpahi apanāī |rāma tilaka hita lagana dharāī ||
yaha kula ucita rāma kahũ ṭīkā |sabahi sohāi mohi suṭhi nīkā ||
āgili bāta samujhi ḍaru mohī |deu daiu phiri so phalu ohī ||
രാമന്റെ അമ്മ ബുദ്ധിമതിയും ഗാംഭീര്യമുള്ളവളുമാണ്. തനിക്ക് അവസരം കിട്ടി, തന്റെ കാര്യങ്ങൾ ക്രമീകരിച്ചു. രാജാവ് ഭരതനെ അവന്റെ അമ്മയുടെ പിതാവിന്റെ വീട്ടിലേക്ക് അയച്ചു; ഇത് രാമന്റെ അമ്മയുടെ ഉപദേശപ്രകാരമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുക. "എല്ലാ സഹ ഭാര്യമാരും എന്നെ നന്നായി സേവിക്കുന്നു," എന്നവൾ പറഞ്ഞു; "ഭരതന്റെ അമ്മ മാത്രം തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ബലത്തിൽ അഹങ്കരിക്കുന്നു." നീ, അമ്മേ, കൗസല്യയ്ക്ക് മുള്ളാണ്. എന്നാൽ അവൾ വഞ്ചനയിൽ നിപുണയാണ്, ആയതിനാൽ അത് പുറത്തു വെക്കുന്നില്ല. രാജാവിന് നിന്നോട് വിശേഷ സ്നേഹമുണ്ട്, സഹ ഭാര്യയുടെ സ്വഭാവം മൂലം അവൾക്കത് കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല. അവൾ ഒരു പദ്ധതി തയ്യാറാക്കി, രാജാവിനെ തന്റെ ഭാഗത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു, രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിന് ദിവസം നിശ്ചയിച്ചു. രാമന് ഈ അഭിഷേകം നമ്മുടെ കുടുംബത്തിന് ചേരുന്നതാണ്; അത് എല്ലാവർക്കും ഇഷ്ടമാണ്, എനിക്കും വളരെ നന്നായി തോന്നുന്നു. എന്നാൽ മുന്നിൽ സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്നത് ചിന്തിച്ച് ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നു. ദൈവം അതിന്റെ ഫലം അവളുടെ തലയിൽ തന്നെ തിരിച്ചുകൊടുക്കട്ടെ.
ദോഹ 18
रचि पचि कोटिक कुटिलपन कीन्हेसि कपट प्रबोधु।कहिसि कथा सत सवति कै जेहि बिधि बाढ़ बिरोधु।।18।।
raci paci koṭika kuṭilapana kīnhesi kapaṭa prabodhu |kahisi kathā sata savati kai jehi bidhi bāṛha birodhu ||18||
കോടിക്കണക്കിന് കുതന്ത്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ച്, കൈകേയിക്ക് വഞ്ചനാപൂർണ്ണമായ ഉപദേശം നൽകി. സവതിമാരെപ്പറ്റി നൂറ്റുകണക്കിന് കഥകൾ പറഞ്ഞു, അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കൈകേയിയുടെ വിരോധം വർദ്ധിപ്പിച്ചു.
ചൗപായി 19.1-4
भावी बस प्रतीति उर आई।पूँछ रानि पुनि सपथ देवाई।।
का पूछहुँ तुम्ह अबहुँ न जाना।निज हित अनहित पसु पहिचाना।।
भयउ पाखु दिन सजत समाजू।तुम्ह पाई सुधि मोहि सन आजू।।
खाइअ पहिरिअ राज तुम्हारें।सत्य कहें नहिं दोषु हमारें।।
जौं असत्य कछु कहब बनाई।तौ बिधि देइहि हमहि सजाई।।
रामहि तिलक कालि जौं भयऊ।तुम्ह कहुँ बिपति बीजु बिधि बयऊ।।
रेख खँचाइ कहउँ बलु भाषी।भामिनि भइहु दूध कइ माखी।।
जौं सुत सहित करहु सेवकाई।तौ घर रहहु न आन उपाई।।
bhāvī basa pratīti ura āī |pū̃cha rāni puni sapatha devāī ||
kā pūchahũ tumha abahũ na jānā |nija hita anahita pasu pahicānā ||
bhayau pākhu dina sajata samājū |tumha pāī sudhi mohi sana ājū ||
khāia pahiria rāja tumhāreṁ |satya kaheṁ nahiṁ doṣu hamāreṁ ||
jauṁ asatya kachu kahaba banāī |tau bidhi deihi hamahi sajāī ||
rāmahi tilaka kāli jauṁ bhayaū |tumha kahũ bipati bīju bidhi bayaū ||
rekha khãcāi kahaũ balu bhāṣī |bhāmini bhaihu dūdha kai mākhī ||
jauṁ suta sahita karahu sevakāī |tau ghara rahahu na āna upāī ||
ഭാവിയാൽ വശയായ രാജ്ഞി ഹൃദയത്തിൽ അവളെ വിശ്വസിച്ചു, സത്യം ചെയ്യിച്ച്, വീണ്ടും എല്ലാം ചോദിച്ചു. "ഇനിയെന്താണ് ചോദിക്കുന്നത്? ഇതുവരെ മനസ്സിലായില്ല. തങ്ങൾക്ക് നന്മയും തിന്മയും മൃഗങ്ങൾക്ക് പോലും അറിയാം. പക്ഷകാലമായി ഒരുക്കങ്ങൾ നടക്കുന്നു, ഇന്നലെ മാത്രമാണ് എന്നിൽ നിന്ന് വാർത്ത അറിഞ്ഞത്. നിങ്ങളുടെ ഭരണപ്രകാരം ഞാൻ തിന്നും ധരിക്കും; ഞാൻ സത്യം പറഞ്ഞാൽ എന്നിൽ ദോഷമില്ല. ഞാൻ കള്ളം കെട്ടി എന്തെങ്കിലും പറഞ്ഞാൽ, വിധി എനിക്ക് ശിക്ഷ തരട്ടെ. നാളെ രാമന് പട്ടാഭിഷേകം നടന്നാൽ, വിധി നിങ്ങൾക്ക് വിപത്തിന്റെ വിത്ത് വിതെച്ചു എന്ന് അറിയുക. നിലത്ത് വര വരച്ച് ബലമായി പറയുന്നു: ദേവിയേ, പാലിൽ വീണ ഈച്ചയായി മാറും. നിങ്ങളും നിങ്ങളുടെ മകനും സേവകരായി ജീവിക്കാൻ സമ്മതിച്ചാൽ, ഈ വീട്ടിൽ താമസിക്കാം; മറ്റ് വഴിയില്ല."
ദോഹ 19
कद्रूँ बिनतहि दीन्ह दुखु तुम्हहि कौसिलाँ देब।भरतु बंदिगृह सेइहहिं लखनु राम के नेब।।19।।
kadrū̃ binatahi dīnha dukhu tumhahi kausilā̃ deba |bharatu baṁdigṛha seihahiṁ lakhanu rāma ke neba ||19||
കദ്രു വിനതയ്ക്ക് ദുഃഖം നൽകിയതുപോലെ, കൗസല്യ നിങ്ങൾക്ക് ദുഃഖം നൽകും. ഭരതൻ തടവറയിൽ സേവ ചെയ്യും, ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ സേവകനായിരിക്കും.
Inside Prakarana 2
The dialogue
- Listenerरसिक-साधक/‘मन’ (मानस-श्रोता समुदाय)
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में अयोध्या काण्ड के इन प्रसंगों का पाठ ‘विवेक-जागरण’ कराता है: मंथरा-कपट और देव-प्रपंच के बीच भी राम-धर्म की स्मृति दृढ़ होती है, गृहस्थ-जीवन में ईर्ष्या/भय से बचने की बुद्धि मिलती है, और ‘प्रसाद-बुद्धि’ (जो हो, राम-इच्छा) का संस्कार बढ़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण को संपुट रूप में रखा जाता है; कुछ परंपराएँ संकट-निवारण हेतु ‘रामचरितमानस’ के प्रसंग-पाठ के साथ ‘हनुमान चालीसा’/‘राम रक्षा स्तोत्र’ जोड़ती हैं, पर यह स्थानीय आचार पर निर्भर है।
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
