Prakarana 2
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ से ‘धर्म-त्याग’ की ओर अंतर्मुख यात्रा है: समाज-उत्सव (राजतिलक) के बीच ईश्वर-लीला का उलटाव (वनगमन) दिखाकर तुलसी ‘अनुकूल-प्रतिकूल’ दोनों में राम-शरणागति का अभ्यास कराते हैं। यहाँ साधक के लिए मुख्य द्वार है—‘इच्छित सिद्धि’ के क्षण में भी वैराग्य, संयम, और भगवत्-प्रसाद-बुद्धि।
ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ରସ-କେନ୍ଦ୍ର ‘କରୁଣ’ ଓ ‘ବୈରାଗ୍ୟ-ଶାନ୍ତ’ର ଯୁଗଳ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ପ୍ରବଳ ‘ଶୃଙ୍ଗାର/ଉତ୍ସବ’ (ଅଭିଷେକ-ସମାଜ, ବାଜା, ନଗର-ପ୍ରମୋଦ) ଦ୍ୱାରା—ଯାହା ଆସକ୍ତିର ମନୋବିଜ୍ଞାନକୁ ଉଦ୍ଭାସିତ କରେ। ଏହି ଅଂଶ (ଦୋହା ୧୦–୧୯) ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀଦାସ ପ୍ରଥମେ ରାମଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣର ‘ଧର୍ମ-ସଙ୍କଟ’ ଦେଖାନ୍ତି—ସଙ୍ଗେ-ସଙ୍ଗେ ଜନ୍ମିଥିବା ଭାଇମାନଙ୍କ ସ୍ମରଣ, ବନ୍ଧୁ-ଭାବ, ଏବଂ ‘ବଡ଼େହି ଅଭିଷେକୁ’ର ଅନୁଚିତତାର ଅନୁଭୂତି। ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ‘କୁଚାଳୀ’ ରାଜନୀତି ଆସେ (ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ହିଁ ସୁରକାର୍ଯ୍ୟ), ଯାହା ଲୀଳାର ଦୈବୀ-ପ୍ରୟୋଜନକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ତାପରେ ମନ୍ଥରାର ପ୍ରବେଶ ‘ବାଚିକ-ବିଷ’ ପରି: ସେ ନଗର-ମଙ୍ଗଳକୁ ‘ଉର-ଦାହ’ରେ ପରିଣତ କରେ ଏବଂ କୈକେୟୀ ଭିତରେ ସୁଷୁପ୍ତ ଅହଂ/ଭୟକୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ‘ସବତି-ବିରୋଧ’ର ପ୍ରପଞ୍ଚ ରଚେ। ଧର୍ମ-ରାଜ୍ୟର ବାହ୍ୟ ବୈଭବ ଏଠାରେ ସାଧକ ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା-ଭୂମି: ମନ କି ମଧୁର ବଚନ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା କପଟକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ? ଏହି ସୋପାନର ଶିକ୍ଷା—ବିବେକ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଏବଂ ରାମ-ପ୍ରସାଦରେ ଅଚଳ ନିଷ୍ଠା।
Verses
ଚୌପାଈ 10.1-4
बरनि राम गुन सीलु सुभाऊ।बोले प्रेम पुलकि मुनिराऊ।।
भूप सजेउ अभिषेक समाजू।चाहत देन तुम्हहि जुबराजू।।
राम करहु सब संजम आजू।जौं बिधि कुसल निबाहै काजू।।
गुरु सिख देइ राय पहिं गयउ।राम हृदयँ अस बिसमउ भयऊ।।
जनमे एक संग सब भाई।भोजन सयन केलि लरिकाई।।
करनबेध उपबीत बिआहा।संग संग सब भए उछाहा।।
बिमल बंस यहु अनुचित एकू।बंधु बिहाइ बड़ेहि अभिषेकू।।
प्रभु सप्रेम पछितानि सुहाई।हरउ भगत मन कै कुटिलाई।।
barani rāma guna sīlu subhāū |bole prema pulaki munirāū ||
bhūpa sajeu abhiṣeka samājū |cāhata dena tumhahi jubarājū ||
rāma karahu saba saṁjama ājū |jauṁ bidhi kusala nibāhai kājū ||
guru sikha dei rāya pahiṁ gayau |rāma hṛdayã asa bisamau bhayaū ||
janame eka saṁga saba bhāī |bhojana sayana keli larikāī ||
karanabedha upabīta biāhā |saṁga saṁga saba bhae uchāhā ||
bimala baṁsa yahu anucita ekū |baṁdhu bihāi baṛehi abhiṣekū ||
prabhu saprema pachitāni suhāī |harau bhagata mana kai kuṭilāī ||
ରାମଙ୍କ ଗୁଣ, ଶୀଳ ଓ ସ୍ୱଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ମୁନିରାଜ ପ୍ରେମରେ ପୁଳକିତ ହୋଇ କହିଲେ। "ରାଜା ଅଭିଷେକର ସଭା ସଜାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ ପଦ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।" "ହେ ରାମ, ଆଜି ସମସ୍ତ ସଂଯମ ପାଳନ କରନ୍ତୁ, ଯେନ ବିଧି କାର୍ଯ୍ୟ କୁଶଳରେ ନିବାହନ କରନ୍ତି।" ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଗୁରୁ ରାଜା ପାଖକୁ ଗଲେ। ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏପରି ବିସ୍ମୟ ହେଲା। "ସମସ୍ତ ଭ୍ରାତା ଏକାଠି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଭୋଜନ, ଶୟନ ଓ ବାଲ୍ୟକାଳୀନ କେଳି ସବୁ ଏକାଠି ଥିଲା।" କର୍ଣ୍ଣଭେଦ, ଉପବୀତ ଧାରଣ ଓ ବିବାହ, ସବୁ ଉତ୍ସବ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲା। "ଏହି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ବଂଶରେ ଏକମାତ୍ର ଅନୁଚିତ: ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କୁ ବାଦ ଦେଇ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ଅଭିଷେକ।" ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେମମୟ ଅନୁତାପ ଅତି ସୁନ୍ଦର; ତାହା ଭକ୍ତଙ୍କ ମନର କୁଟିଳତା ଦୂର କରୁ।
ଦୋହା 10
तेहि अवसर आए लखन मगन प्रेम आनंद।सनमाने प्रिय बचन कहि रघुकुल कैरव चंद।।10।।
tehi avasara āe lakhana magana prema ānaṁda |sanamāne priya bacana kahi raghukula kairava caṁda ||10||
ସେହି କ୍ଷଣରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରେମ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଆସିଲେ, ଆଉ ରଘୁକୁଳର କୁମୁଦର ଚନ୍ଦ୍ର ରାମ ପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟ କହି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଚୌପାଈ 11.1-4
बाजहिं बाजने बिबिध बिधाना।पुर प्रमोदु नहिं जाइ बखाना।।
भरत आगमनु सकल मनावहिं।आवहुँ बेगि नयन फलु पावहिं।।
हाट बाट घर गलीं अथाई।कहहिं परसपर लोग लोगाई।।
कालि लगन भलि केतिक बारा।पूजिहि बिधि अभिलाषु हमारा।।
कनक सिंघासन सीय समेता।बैठहिं रामु होइ चित चेता।।
सकल कहहिं कब होइहि काली।बिघन मनावहिं देव कुचाली।।
तिन्हहि सोहाइ न अवध बधावा।चोरहि चंदिनि राति न भावा।।
सारद बोलि बिनय सुर करहीं।बारहिं बार पाय लै परहीं।।
bājahiṁ bājane bibidha bidhānā |pura pramodu nahiṁ jāi bakhānā ||
bharata āgamanu sakala manāvahiṁ |āvahũ begi nayana phalu pāvahiṁ ||
hāṭa bāṭa ghara galīṁ athāī |kahahiṁ parasapara loga logāī ||
kāli lagana bhali ketika bārā |pūjihi bidhi abhilāṣu hamārā ||
kanaka siṁghāsana sīya sametā |baiṭhahiṁ rāmu hoi cita cetā ||
sakala kahahiṁ kaba hoihi kālī |bighana manāvahiṁ deva kucālī ||
tinhahi sohāi na avadha badhāvā |corahi caṁdini rāti na bhāvā ||
sārada boli binaya sura karahīṁ |bārahiṁ bāra pāya lai parahīṁ ||
ବିବିଧ ବିଧାନରେ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବାଜୁଥିଲା, ଆଉ ନଗରର ଆନନ୍ଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ କାମନା କରୁଥିଲେ: "ଶୀଘ୍ର ଆସ, ତୋର ଆଖି ମଧ୍ୟ ଫଳ ପାଉ।" ହାଟରେ, ରାସ୍ତାରେ, ଘରେ, ଗଳିରେ ଆଉ ଚଉରାହାରେ ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପର କହୁଥିଲେ: "କାଲି ଶୁଭ ଲଗ୍ନ। କେତେ ବାର ବ୍ରହ୍ମା ଆମ ଅଭିଳାଷ ପୂରଣ କରିବେ?" "ରାମ ସୀତା ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ବସିବେ, ଆଉ ଆମ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇବ।" ସମସ୍ତେ କହୁଥିଲେ, "କାଲି କେବେ ଆସିବ?" କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ କୁଚେଷ୍ଟାରେ ବିଘ୍ନ କାମନା କରୁଥିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ଆନନ୍ଦ ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିଲା ନାହିଁ, ଯେମିତି ଚାନ୍ଦିନୀ ରାତି ଚୋରକୁ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଦେବତାମାନେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଡାକି ବିନୟରେ ଅନୁନୟ କଲେ, ଆଉ ବାରବାର ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡିଲେ।
ଦୋହା 11
बिपति हमारि बिलोकि बड़ि मातु करिअ सोइ आजु।रामु जाहिं बन राजु तजि होइ सकल सुरकाजु।।11।।
bipati hamāri biloki baṛi mātu karia soi āju |rāmu jāhiṁ bana rāju taji hoi sakala surakāju ||11||
ମାତା, ଆମର ବଡ଼ ବିପଦ ଦେଖି ଆଜି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରାମ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
ଚୌପାଈ 12.1-4
सुनि सुर बिनय ठाढ़ि पछिताती।भइउँ सरोज बिपिन हिमराती।।
देखि देव पुनि कहहिं निहोरी।मातु तोहि नहिं थोरिउ खोरी।।
बिसमय हरष रहित रघुराऊ।तुम्ह जानहु सब राम प्रभाऊ।।
जीव करम बस सुख दुख भागी।जाइअ अवध देव हित लागी।।
बार बार गहि चरन सँकोचौ।चली बिचारि बिबुध मति पोची।।
ऊँच निवासु नीचि करतूती।देखि न सकहिं पराइ बिभूती।।
आगिल काजु बिचारि बहोरी।करहहिं चाह कुसल कबि मोरी।।
हरषि हृदयँ दसरथ पुर आई।जनु ग्रह दसा दुसह दुखदाई।।
suni sura binaya ṭhāṛhi pachitātī |bhaiũ saroja bipina himarātī ||
dekhi deva puni kahahiṁ nihorī |mātu tohi nahiṁ thoriu khorī ||
bisamaya haraṣa rahita raghurāū |tumha jānahu saba rāma prabhāū ||
jīva karama basa sukha dukha bhāgī |jāia avadha deva hita lāgī ||
bāra bāra gahi carana sãkocau |calī bicāri bibudha mati pocī ||
ū̃ca nivāsu nīci karatūtī |dekhi na sakahiṁ parāi bibhūtī ||
āgila kāju bicāri bahorī |karahahiṁ cāha kusala kabi morī ||
haraṣi hṛdayã dasaratha pura āī |janu graha dasā dusaha dukhadāī ||
ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି ସରସ୍ୱତୀ ଅନୁତାପରେ ଠିଆ ହେଲେ, ଭାବିଲେ, ମୁଁ ପଦ୍ମବନ ପ୍ରତି ଶୀତରାତ୍ରି ସଦୃଶ ହେଲି। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱିଧା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ପୁଣି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ମାତା, ଆପଣଙ୍କର ସାମାନ୍ୟ ଅପରାଧ ନାହିଁ। ରଘୁରାଜ ଶୋକ ଓ ହର୍ଷରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ଆପଣ ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାବ ଜାଣନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କର୍ମବଶଃ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଅଂଶୀଦାର। ଦେବତାଙ୍କ ହିତ ନିମନ୍ତେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ଅନୁନୟ କଲେ, ସେ ଚାଲିଗଲେ, ଭାବିଲେ ଯେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମତି ନୀଚ। ତାହାଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଉଚ୍ଚ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ ନୀଚ; ଅନ୍ୟର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାପରେ ସମ୍ମୁଖର କାର୍ଯ୍ୟ ବିବେଚନା କରି ଭାବିଲେ ଯେ ଚତୁର କବିମାନେ ମୋର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବେ। ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇ ଦଶରଥଙ୍କ ନଗରକୁ ଆସିଲେ, ଯେନ ଏକ ଗ୍ରହଦଶା, ଅସହ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଃଖଦାୟୀ।
ଦୋହା 12
नामु मंथरा मंदमति चेरी कैकेइ केरि।अजस पेटारी ताहि करि गई गिरा मति फेरि।।12।।
nāmu maṁtharā maṁdamati cerī kaikei keri |ajasa peṭārī tāhi kari gaī girā mati pheri ||12||
ତାହାର ନାମ ମନ୍ଥରା, କୈକେୟୀଙ୍କର ଏକ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଦାସୀ। ବାଗ୍ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ତାହାର ମନ ଫେରାଇ ତାହାକୁ ଅଖ୍ୟାତିର ପେଟାରୀ କରି ନିଜ ପଥେ ଚାଲିଗଲେ।
ଚୌପାଈ 13.1-4
दीख मंथरा नगरु बनावा।मंजुल मंगल बाज बधावा।।
पूछेसि लोगन्ह काह उछाहू।राम तिलकु सुनि भा उर दाहू।।
करइ बिचारु कुबुद्धि कुजाती।होइ अकाजु कवनि बिधि राती।।
देखि लागि मधु कुटिल किराती।जिमि गवँ तकइ लेउँ केहि भाँती।।
भरत मातु पहिं गइ बिलखानी।का अनमनि हसि कह हँसि रानी।।
ऊतरु देइ न लेइ उसासू।नारि चरित करि ढारइ आँसू।।
हँसि कह रानि गालु बड़ तोरें।दीन्ह लखन सिख अस मन मोरें।।
तबहुँ न बोल चेरि बड़ि पापिनि।छाड़इ स्वास कारि जनु साँपिनि।।
dīkha maṁtharā nagaru banāvā |maṁjula maṁgala bāja badhāvā ||
pūchesi loganha kāha uchāhū |rāma tilaku suni bhā ura dāhū ||
karai bicāru kubuddhi kujātī |hoi akāju kavani bidhi rātī ||
dekhi lāgi madhu kuṭila kirātī |jimi gavã takai leũ kehi bhā̃tī ||
bharata mātu pahiṁ gai bilakhānī |kā anamani hasi kaha hãsi rānī ||
ūtaru dei na lei usāsū |nāri carita kari ḍhārai ā̃sū ||
hãsi kaha rāni gālu baṛa toreṁ |dīnha lakhana sikha asa mana moreṁ ||
tabahũ na bola ceri baṛi pāpini |chāṛai svāsa kāri janu sā̃pini ||
ମନ୍ଥରା ଦେଖିଲା ନଗର ସଜାଯାଇଛି, ମନୋରମ ମଙ୍ଗଳ ବାଜଣା ଓ ଉଲ୍ଲାସର ଗୀତ ବାଜୁଛି। ଲୋକଙ୍କୁ ପଚାରିଲା ଉତ୍ସବ କାହିଁକି, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଶୁଣି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦାହ ହେଲା। ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି କୁଜାତୀ ବିଚାର କଲା, ରାତି ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସବୁ ନଷ୍ଟ କରାଯାଇପାରେ। ସେ ଯେମିତି କୁଟିଳ କିରାତ ନାରୀ, ଯେ ଗଛରେ ମହୁ ଦେଖି ଭାବେ କିପରି ପାଇବ। ସେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭରତଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା। ରାଣୀ ହସି କହିଲେ, କଣ ହେଲା, ଏମିତି କାହିଁକି? ମନ୍ଥରା କୌଣସି ଉତ୍ତର ଦେଲା ନାହିଁ, କେବଳ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଲା, ନାରୀର ଚାଲରେ ଆଖିଜଳ ଢାଳିଲା। ରାଣୀ ହସି କହିଲେ, ତୋର ଜିଭ ବହୁତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛି, ମୋ ମନରେ ଏମିତି ହୁଏ। ତଥାପି ସେହି ପାପିଷ୍ଠା ଦାସୀ କିଛି କହିଲା ନାହିଁ, ଯେମିତି କଳା ସାପିନୀ ପରି ଶ୍ୱାସ ଫେଲିଲା।
ଦୋହା 13
सभय रानि कह कहसि किन कुसल रामु महिपालु।लखनु भरतु रिपुदमनु सुनि भा कुबरी उर सालु।।13।।
sabhaya rāni kaha kahasi kina kusala rāmu mahipālu |lakhanu bharatu ripudamanu suni bhā kubarī ura sālu ||13||
ଭୟରେ ରାଣୀ କହିଲେ, କାହିଁକି କହୁନାହଁ, ରାମ ଓ ରାଜା କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ? ଏହା ଶୁଣି କୁବରୀର ହୃଦୟ ବିଦ୍ଧ ହେଲ।
ଚୌପାଈ 14.1-4
कत सिख देइ हमहि कोउ माई।गालु करब केहि कर बलु पाई।।
रामहि छाड़ि कुसल केहि आजू।जेहि जनेसु देइ जुबराजू।।
भयउ कौसिलहि बिधि अति दाहिन।देखत गरब रहत उर नाहिन।।
देखेहु कस न जाइ सब सोभा।जो अवलोकि मोर मनु छोभा।।
पूतु बिदेस न सोचु तुम्हारें।जानति हहु बस नाहु हमारें।।
नीद बहुत प्रिय सेज तुराई।लखहु न भूप कपट चतुराई।।
सुनि प्रिय बचन मलिन मनु जानी।झुकी रानि अब रहु अरगानी।।
पुनि अस कबहुँ कहसि घरफोरी।तब धरि जीभ कढ़ावउँ तोरी।।
kata sikha dei hamahi kou māī |gālu karaba kehi kara balu pāī ||
rāmahi chāṛi kusala kehi ājū |jehi janesu dei jubarājū ||
bhayau kausilahi bidhi ati dāhina |dekhata garaba rahata ura nāhina ||
dekhehu kasa na jāi saba sobhā |jo avaloki mora manu chobhā ||
pūtu bidesa na socu tumhāreṁ |jānati hahu basa nāhu hamāreṁ ||
nīda bahuta priya seja turāī |lakhahu na bhūpa kapaṭa caturāī ||
suni priya bacana malina manu jānī |jhukī rāni aba rahu aragānī ||
puni asa kabahũ kahasi gharaphorī |taba dhari jībha kaṛhāvaũ torī ||
କଏ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେବ, ମା? କାହାର ଶକ୍ତି ପାଇ ମୁଁ ବିବାଦ କରିବି? ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଜି କଏ ସୁଖୀ, ଯାହାକୁ ରାଜା ଯୁବରାଜ କରୁଛନ୍ତି? କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁକୂଳ ହୋଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କାହାର ହୃଦୟରେ ଗର୍ବ ରହୁ ନାହିଁ। ତୁମେ କାହିଁକି ଦେଖିବକୁ ଯାଅ ନାହିଁ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଦେଖି ମୋର ମନ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ? ତୋର ପୁଅ ବିଦେଶରେ, ଆଉ ତୋର କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ତୁମେ ଭାବ ଯେ ତୋର ସ୍ୱାମୀ ତୋର ଅଧୀନ। ତୁମେ ବହୁ ନିଦ୍ରା ଭଲପାଅ, ଆଉ ତୋର ଶଯ୍ୟା ଓ କମ୍ବଳ; ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ଛଳନା ଓ ଧୂର୍ତତା ଦେଖିପାର ନାହିଁ। ପ୍ରିୟ ବଚନ ଶୁଣି କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ କଳୁଷିତ ଜାଣି, ରାଣୀ ଝୁକି କହିଲେ: "ଏବେ ଚୁପ ରହ, ବହୁଭାଷିଣୀ।" "ତୁମ୍ବେ ଯଦି ପୁଣି କେବେ ଏପରି କଥା କହିବ, ଘରଫୋଡ଼ା, ତେବେ ମୁଁ ତୋର ଜିଭ ଧରି ଟାଣି ବାହାର କରିଦେବି।"
ଦୋହା 14
काने खोरे कूबरे कुटिल कुचाली जानि।तिय बिसेषि पुनि चेरि कहि भरतमातु मुसुकानि।।14।।
kāne khore kūbare kuṭila kucālī jāni |tiya biseṣi puni ceri kahi bharatamātu musukāni ||14||
କାଣ, ଖୋଡ଼ା, କୁବ୍ଜ ଏମାନେ ବକ୍ର ଓ ଦୁରାଚାରୀ ଜାଣି, ଆଉ ତା'ଠାରୁ ବିଶେଷରେ ନାରୀ, ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ଦାସୀ - ଏପରି ଜାଣି ଭରତଙ୍କ ମାତା ମୁଚକି ହସି କହିଲେ।
ଚୌପାଈ 15.1-4
प्रियबादिनि सिख दीन्हिउँ तोही।सपनेहुँ तो पर कोपु न मोही।।
सुदिनु सुमंगल दायकु सोई।तोर कहा फुर जेहि दिन होई।।
जेठ स्वामि सेवक लघु भाई।यह दिनकर कुल रीति सुहाई।।
राम तिलकु जौं साँचेहुँ काली।देउँ मागु मन भावत आली।।
कौसल्या सम सब महतारी।रामहि सहज सुभायँ पिआरी।।
मो पर करहिं सनेहु बिसेषी।मैं करि प्रीति परीछा देखी।।
जौं बिधि जनमु देइ करि छोहू।होहुँ राम सिय पूत पुतोहू।।
प्रान तें अधिक रामु प्रिय मोरें।तिन्ह कें तिलक छोभु कस तोरें।।
priyabādini sikha dīnhiũ tohī |sapanehũ to para kopu na mohī ||
sudinu sumaṁgala dāyaku soī |tora kahā phura jehi dina hoī ||
jeṭha svāmi sevaka laghu bhāī |yaha dinakara kula rīti suhāī ||
rāma tilaku jauṁ sā̃cehũ kālī |deũ māgu mana bhāvata ālī ||
kausalyā sama saba mahatārī |rāmahi sahaja subhāyã piārī ||
mo para karahiṁ sanehu biseṣī |maiṁ kari prīti parīchā dekhī ||
jauṁ bidhi janamu dei kari chohū |hohũ rāma siya pūta putohū ||
prāna teṁ adhika rāmu priya moreṁ |tinha keṁ tilaka chobhu kasa toreṁ ||
ମଧୁର ବାକ୍ୟ କୁହ ତୁମେ, ତୁମକୁ ମୁଁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇଛି; ସ୍ୱପ୍ନରେ ବି ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର ରାଗ ନାହିଁ। ସେହି ଦିନଟି ସୁନ୍ଦର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଯେଉଁ ଦିନ ତୁମ କଥା ସତ୍ୟ ହୁଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ସ୍ୱାମୀ ଓ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନେ ସେବକ, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ସୁନ୍ଦର ରୀତି। ଯଦି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ସତରେ କାଲି ହୁଏ, ତେବେ ମୋତେ ମାଗ ବନ୍ଧୁ, ଯାହା ତୁମ ମନ ଚାହେଁ, ମୁଁ ତାହା ଦେବି। ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ସବୁ ମାତା ସମାନ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଭଳି, ଆଉ ସେ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରେମରେ ସବୁଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି। ମୋ ପ୍ରତି ସେ ବିଶେଷ ସ୍ନେହ ଦେଖାଆନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ଦେଖି ପରୀକ୍ଷା କରିଛି। ଯଦି ବିଧାତା କୃପା କରି ମୋତେ ଆଉ ଏକ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ରାମ ଓ ସୀତା ଯେନ ମୋର ପୁତ୍ର ଓ ପୁତ୍ରବଧୂ ହୁଅନ୍ତି। ରାମ ମୋର ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ତେବେ ତାଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ତୁମର ଏମିତି ଦୁଃଖ କାହିଁକି?
ଦୋହା 15
भरत सपथ तोहि सत्य कहु परिहरि कपट दुराउ।हरष समय बिसमउ करसि कारन मोहि सुनाउ।।15।।
bharata sapatha tohi satya kahu parihari kapaṭa durāu |haraṣa samaya bisamau karasi kārana mohi sunāu ||15||
ଭରତଙ୍କ ଶପଥ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କୁହ, ଛଳ ଓ ଗୋପନ ପରିହାର କରି। ଆନନ୍ଦର ସମୟରେ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ, କାରଣ ମୋତେ ଜଣାଅ।
ଚୌପାଈ 16.1-4
एकहिं बार आस सब पूजी।अब कछु कहब जीभ करि दूजी।।
फोरै जोगु कपारु अभागा।भलेउ कहत दुख रउरेहि लागा।।
कहहिं झूठि फुरि बात बनाई।ते प्रिय तुम्हहि करुइ मैं माई।।
हमहुँ कहबि अब ठकुरसोहाती।नाहिं त मौन रहब दिनु राती।।
करि कुरूप बिधि परबस कीन्हा।बवा सो लुनिअ लहिअ जो दीन्हा।।
कोउ नृप होउ हमहि का हानी।चेरि छाड़ि अब होब कि रानी।।
जारै जोगु सुभाउ हमारा।अनभल देखि न जाइ तुम्हारा।।
तातें कछुक बात अनुसारी।छमिअ देबि बड़ि चूक हमारी।।
ekahiṁ bāra āsa saba pūjī |aba kachu kahaba jībha kari dūjī ||
phorai jogu kapāru abhāgā |bhaleu kahata dukha raurehi lāgā ||
kahahiṁ jhūṭhi phuri bāta banāī |te priya tumhahi karui maiṁ māī ||
hamahũ kahabi aba ṭhakurasohātī |nāhiṁ ta mauna rahaba dinu rātī ||
kari kurūpa bidhi parabasa kīnhā |bavā so lunia lahia jo dīnhā ||
kou nṛpa hou hamahi kā hānī |ceri chāṛi aba hoba ki rānī ||
jārai jogu subhāu hamārā |anabhala dekhi na jāi tumhārā ||
tāteṁ kachuka bāta anusārī |chamia debi baṛi cūka hamārī ||
ଏକବାରରେ ସବୁ ଆଶା ପୂର୍ଣ ହେଲା। ଏବେ ପୁଣି ଯଦି କହିବି, ତେବେ ତା ଦ୍ୱିତୀୟ ଜିଭାରେ କହାଯିବ। ମୋର ଅଭାଗା ମସ୍ତିଷ୍କ ଭାଙ୍ଗିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଭଲ କଥା କହିଲେ ବି ତା ଆପଣଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦିଏ। ଯିଏ ମିଥ୍ୟା କଥା ବାନାଇ ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରଚାର କରେ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ମା, ଆଉ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ତିକ୍ତ। ଏବେଠାରୁ ମୁଁ ବି ଠାକୁରଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରି ସେମିତି କଥା କହିବି, ନୋହିଲେ ଦିନରାତି ମୌନ ରହିବି। ବିଧାତା ମୋତେ କୁରୂପ କରି ଅନ୍ୟର ଅଧୀନ କଲେ; ଯାହା ବୁଣାଗଲା ତାହା କାଟିବାକୁ ହୁଏ, ଯାହା ଦିଆଗଲା ତାହା ପାଇବାକୁ ହୁଏ। ଯିଏ ହେଉ ରାଜା, ମୋର କଣ କ୍ଷତି? ଦାସୀ ଛାଡ଼ି କି ମୁଁ ରାଣୀ ହେବି? ମୋର ସ୍ୱଭାବ ଦଗ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ; ଆପଣଙ୍କର କୌଣସି ଅନିଷ୍ଟ ଦେଖିବା ମୋର ସହ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ସାମାନ୍ୟ ଉଚିତ କଥା କହିଲି। କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ଦେବୀ, ମୋର ବଡ ଭୁଲ ହେଲା।
ଦୋହା 16
गूढ़ कपट प्रिय बचन सुनि तीय अधरबुधि रानि।सुरमाया बस बैरिनिहि सुह्द जानि पतिआनि।।16।।
gūṛha kapaṭa priya bacana suni tīya adharabudhi rāni |suramāyā basa bairinihi suhda jāni patiāni ||16||
ଗୂଢ ଛଳରେ ପରିପୂର୍ଣ ସ୍ନେହର ବଚନ ଶୁଣି ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ରାଣୀ ସେହି ନାରୀ ଦେବମାୟାର ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁକୁ ସୁହୃଦ ଜାଣି ତାହାର ଉପରେ ଭରସା କଲେ।
ଚୌପାଈ 17.1-4
सादर पुनि पुनि पूँछति ओही।सबरी गान मृगी जनु मोही।।
तसि मति फिरी अहइ जसि भाबी।रहसी चेरि घात जनु फाबी।।
तुम्ह पूँछहु मैं कहत डेराऊँ।धरेउ मोर घरफोरी नाऊँ।।
सजि प्रतीति बहुबिधि गढ़ि छोली।अवध साढ़साती तब बोली।।
प्रिय सिय रामु कहा तुम्ह रानी।रामहि तुम्ह प्रिय सो फुरि बानी।।
रहा प्रथम अब ते दिन बीते।समउ फिरें रिपु होहिं पिंरीते।।
भानु कमल कुल पोषनिहारा।बिनु जल जारि करइ सोइ छारा।।
जरि तुम्हारि चह सवति उखारी।रूँधहु करि उपाउ बर बारी।।
sādara puni puni pū̃chati ohī |sabarī gāna mṛgī janu mohī ||
tasi mati phirī ahai jasi bhābī |rahasī ceri ghāta janu phābī ||
tumha pū̃chahu maiṁ kahata ḍerāū̃ |dhareu mora gharaphorī nāū̃ ||
saji pratīti bahubidhi gaṛhi cholī |avadha sāṛhasātī taba bolī ||
priya siya rāmu kahā tumha rānī |rāmahi tumha priya so phuri bānī ||
rahā prathama aba te dina bīte |samau phireṁ ripu hohiṁ piṁrīte ||
bhānu kamala kula poṣanihārā |binu jala jāri karai soi chārā ||
jari tumhāri caha savati ukhārī |rū̃dhahu kari upāu bara bārī ||
ସଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବାରବାର ତାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି, ଯେମିତି ଶିକାରିଣୀର ଗୀତରେ ମୋହିତ ଏକ ହରିଣୀ। କୈକେୟୀଙ୍କ ମନ ଯେମିତି ଭାଗ୍ୟରେ ଫେରିଗଲା, ଦାସୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, ଯେମିତି ତାହାର ଆଘାତ ଲାଗିଗଲା। "ତୁମେ ପଚାର, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କହିବାକୁ ଭୟ କରେ, କାରଣ ମୋର ନାମ ହୋଇଗଲା ଘରଭଙ୍ଗା।" ବହୁବିଧ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସାଜାଇ, କଥାକୁ ନାନାଭାବରେ ଗଢ଼ି ଛଣାଇ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଶନି ତତେ କହିଲା। "ହେ ରାଣୀ, ତୁମେ କହିଛ ଯେ ସୀତା ଓ ରାମ ତୁମର ପ୍ରିୟ, ଆଉ ରାମ ତୁମର ପ୍ରିୟ, ଏ କଥା ସତ।" "ପ୍ରଥମେ ତାହା ଥିଲା, ଏବେ ସେହି ଦିନ ବିତିଗଲା। କାଳ ଫେରିଗଲେ ପ୍ରିୟଜନ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ହୁଅନ୍ତି।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଦ୍ମକୁଳର ପାଳନକର୍ତ୍ତା, କିନ୍ତୁ ଜଳ ନଥିଲେ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାକୁ ଭସ୍ମ କରେ।" "ତୁମର ସବତିକା ତୁମର ଶିକଡା ଉପାଡ଼ି ପୋଡ଼ିବାକୁ ଚାହେ। କିଛି ଉପାୟ କରି ତୁମର ସୁନ୍ଦର ବଗିଚା ଘେରି ରଖ।"
ଦୋହା 17
तुम्हहि न सोचु सोहाग बल निज बस जानहु राउ।मन मलीन मुह मीठ नृप राउर सरल सुभाउ।।17।।
tumhahi na socu sohāga bala nija basa jānahu rāu |mana malīna muha mīṭha nṛpa rāura sarala subhāu ||17||
ତୁମେ ଚିନ୍ତା କର ନାହିଁ, ସୌଭାଗ୍ୟର ବଳରେ ଭରସା କରି ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜର ବଶୀଭୂତ ଜାଣ। ରାଜା ମନରେ ମଳିନ, ମୁଖରେ ମିଠା, ଆଉ ତୋମର ସ୍ୱଭାବ ସରଳ।
ଚୌପାଈ 18.1-4
चतुर गँभीर राम महतारी।बीचु पाइ निज बात सँवारी।।
पठए भरतु भूप ननिअउरें।राम मातु मत जानव रउरें।।
सेवहिं सकल सवति मोहि नीकें।गरबित भरत मातु बल पी कें।।
सालु तुम्हार कौसिलहि माई।कपट चतुर नहिं होइ जनाई।।
राजहि तुम्ह पर प्रेमु बिसेषी।सवति सुभाउ सकइ नहिं देखी।।
रची प्रंपचु भूपहि अपनाई।राम तिलक हित लगन धराई।।
यह कुल उचित राम कहुँ टीका।सबहि सोहाइ मोहि सुठि नीका।।
आगिलि बात समुझि डरु मोही।देउ दैउ फिरि सो फलु ओही।।
catura gãbhīra rāma mahatārī |bīcu pāi nija bāta sãvārī ||
paṭhae bharatu bhūpa naniaureṁ |rāma mātu mata jānava raureṁ ||
sevahiṁ sakala savati mohi nīkeṁ |garabita bharata mātu bala pī keṁ ||
sālu tumhāra kausilahi māī |kapaṭa catura nahiṁ hoi janāī ||
rājahi tumha para premu biseṣī |savati subhāu sakai nahiṁ dekhī ||
racī praṁpacu bhūpahi apanāī |rāma tilaka hita lagana dharāī ||
yaha kula ucita rāma kahũ ṭīkā |sabahi sohāi mohi suṭhi nīkā ||
āgili bāta samujhi ḍaru mohī |deu daiu phiri so phalu ohī ||
ରାମଙ୍କ ମାତା ଚତୁର ଓ ଗମ୍ଭୀର। ସୁଯୋଗ ପାଇ ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ ସଜାଇଛନ୍ତି। ରାଜା ଭରତଙ୍କୁ ନନଘରକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି; ଏହା ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ବୁଝ। "ସମସ୍ତ ସତିନ ମୋତେ ଭଲଭାବରେ ସେବା କରନ୍ତି," ସେ କହନ୍ତି; "କେବଳ ଭରତଙ୍କ ମାତା ଅହଂକାରୀ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଳରେ ଭର କରି।" ତୁମେ, ମାତା, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର କଣ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ସେ ଛଳନାରେ ଚତୁର, ତେଣୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କର ତୁମ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ପ୍ରେମ, ଆଉ ସତିନର ସ୍ୱଭାବରେ ତାହା ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଫନ୍ଦି ପାତିଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜର କଲେ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ନିମନ୍ତେ ଲଗ୍ନ ଧରାଇଲେ। ରାମଙ୍କ ଏହି ଅଭିଷେକ ଆମ କୁଳର ଉଚିତ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାନେ, ମୋତେ ବହୁତ ଭଲ ଲାଗେ। କିନ୍ତୁ ଆଗର କଥା ଭାବି ମୁଁ ଭୟ କରେ। ଈଶ୍ୱର ସେହି ଫଳ ତାଙ୍କ ନିଜ ଉପରେ ଘୂରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଦୋହା 18
रचि पचि कोटिक कुटिलपन कीन्हेसि कपट प्रबोधु।कहिसि कथा सत सवति कै जेहि बिधि बाढ़ बिरोधु।।18।।
raci paci koṭika kuṭilapana kīnhesi kapaṭa prabodhu |kahisi kathā sata savati kai jehi bidhi bāṛha birodhu ||18||
କୋଟି କୋଟି କୁଟିଳତା ରଚି ସେ କପଟ ଉପଦେଶ ଦେଲା, ଆଉ ସେପରିକି ଶତ ଶତ ସବତିର କଥା କହିଲା ଯେ ବିରୋଧ ବଢ଼ିବ।
ଚୌପାଈ 19.1-4
भावी बस प्रतीति उर आई।पूँछ रानि पुनि सपथ देवाई।।
का पूछहुँ तुम्ह अबहुँ न जाना।निज हित अनहित पसु पहिचाना।।
भयउ पाखु दिन सजत समाजू।तुम्ह पाई सुधि मोहि सन आजू।।
खाइअ पहिरिअ राज तुम्हारें।सत्य कहें नहिं दोषु हमारें।।
जौं असत्य कछु कहब बनाई।तौ बिधि देइहि हमहि सजाई।।
रामहि तिलक कालि जौं भयऊ।तुम्ह कहुँ बिपति बीजु बिधि बयऊ।।
रेख खँचाइ कहउँ बलु भाषी।भामिनि भइहु दूध कइ माखी।।
जौं सुत सहित करहु सेवकाई।तौ घर रहहु न आन उपाई।।
bhāvī basa pratīti ura āī |pū̃cha rāni puni sapatha devāī ||
kā pūchahũ tumha abahũ na jānā |nija hita anahita pasu pahicānā ||
bhayau pākhu dina sajata samājū |tumha pāī sudhi mohi sana ājū ||
khāia pahiria rāja tumhāreṁ |satya kaheṁ nahiṁ doṣu hamāreṁ ||
jauṁ asatya kachu kahaba banāī |tau bidhi deihi hamahi sajāī ||
rāmahi tilaka kāli jauṁ bhayaū |tumha kahũ bipati bīju bidhi bayaū ||
rekha khãcāi kahaũ balu bhāṣī |bhāmini bhaihu dūdha kai mākhī ||
jauṁ suta sahita karahu sevakāī |tau ghara rahahu na āna upāī ||
ଭାବୀର ବଶରେ ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ପ୍ରତୀତି ହେଲା, ସେ ପୁଣି ଶପଥ ଦେଇ ତାହାକୁ ପଚାରିଲା। ଆଉ କଣ ପଚାରିବ? ତୁମେ ଏବେ ବି ବୁଝିଲ ନାହିଁ, ପଶୁ ବି ନିଜର ହିତ ଅହିତ ଚିହ୍ଣିପାରେ। ପକ୍ଷକାଳ ଧରି ସାଜସଜ୍ଜା ଚାଲୁଛି, ଆଜି ତୁମେ ମୋ'ଠାରୁ ସମ୍ବାଦ ପାଇଲ। ମୁଁ ତୋ'ର ରାଜ୍ୟରେ ଖାଉଛି, ପିନ୍ଧୁଛି, ସତ୍ୟ କହିଲେ ମୋ'ର ଦୋଷ ନାହିଁ। ଯଦି କିଛି ମିଥ୍ୟା ସାଜି କହିବି, ତେବେ ବିଧି ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦେବେ। ଯଦି କାଲି ରାମଙ୍କୁ ତିଳକ କରାଯାଏ, ତେବେ ବିଧି ତୋ' ପାଖରେ ବିପତ୍ତିର ବୀଜ ବୁଣିଛି। ରେଖା ଟାଣି ବଳରେ କହୁଛି, ଭାମିନୀ, ତୁମେ କ୍ଷୀରର ମାଛି ହୋଇଯିବ। ଯଦି ପୁତ୍ର ସହ ସେବକତ୍ୱ କର, ତେବେ ଘରେ ରୁହ, ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଦୋହା 19
कद्रूँ बिनतहि दीन्ह दुखु तुम्हहि कौसिलाँ देब।भरतु बंदिगृह सेइहहिं लखनु राम के नेब।।19।।
kadrū̃ binatahi dīnha dukhu tumhahi kausilā̃ deba |bharatu baṁdigṛha seihahiṁ lakhanu rāma ke neba ||19||
ଯେମନ କଦ୍ରୁ ବିନତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲେ, ସେମନ କୌସଲ୍ୟା ତୁମକୁ ଦୁଃଖ ଦେବେ। ଭରତ କାରାଗାରରେ ସେବା କରିବେ, ଆଉ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହେବେ ରାମଙ୍କର ଅନୁଚର।
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में अयोध्या काण्ड के इन प्रसंगों का पाठ ‘विवेक-जागरण’ कराता है: मंथरा-कपट और देव-प्रपंच के बीच भी राम-धर्म की स्मृति दृढ़ होती है, गृहस्थ-जीवन में ईर्ष्या/भय से बचने की बुद्धि मिलती है, और ‘प्रसाद-बुद्धि’ (जो हो, राम-इच्छा) का संस्कार बढ़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण को संपुट रूप में रखा जाता है; कुछ परंपराएँ संकट-निवारण हेतु ‘रामचरितमानस’ के प्रसंग-पाठ के साथ ‘हनुमान चालीसा’/‘राम रक्षा स्तोत्र’ जोड़ती हैं, पर यह स्थानीय आचार पर निर्भर है।
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
