Prakarana 2

Verse 21 (चौपाई)

बरनि राम गुन सीलु सुभाऊ। बोले प्रेम पुलकि मुनिराऊ।। भूप सजेउ अभिषेक समाजू। चाहत देन तुम्हहि जुबराजू।। राम करहु सब संजम आजू। जौं बिधि कुसल निबाहै काजू।। गुरु सिख देइ राय पहिं गयउ। राम हृदयँ अस बिसमउ भयऊ।। जनमे एक संग सब भाई। भोजन सयन केलि लरिकाई।। करनबेध उपबीत बिआहा। संग संग सब भए उछाहा।। बिमल बंस यहु अनुचित एकू। बंधु बिहाइ बड़ेहि अभिषेकू।। प्रभु सप्रेम पछितानि सुहाई। हरउ भगत मन कै कुटिलाई।।

Muni raja ne Rama ke gun aur achcha swabhav batana shuru kiya. Woh prem se bhara hua tha, unka badan kamak raha tha. Raja ne abhishek ki taiyari kar di thi. Woh chahte the ki tumhe rajkumar banaya jaye. Rama, aaj saari taiyari kar lo taaki kaam sahi se ho jaye. Guru ne sikha diya aur raja ke paas chale gaye. Rama ke dil mein achha nahi laga. Saare bhai saath mein paida hue. Saath mein khana khaya, saath mein soye, saath mein khela. Saath mein kaan chedwaye, saath mein janeu pahna, saath mein shaadi hui. Sab khush the. Is khaandaan mein ek baat theek nahi hai. Bada bhai chhod ke chhote bhai ko rajya mil raha hai. Bhagwan zaroor pachhtayenge. Woh apne bhakt ke dil se buri baat hata denge.

Verse 22 (दोहा/सोरठा)

तेहि अवसर आए लखन मगन प्रेम आनंद। सनमाने प्रिय बचन कहि रघुकुल कैरव चंद।।10।।

Us waqt Lakshmana aaya. Woh prem aur khushi se bhara hua tha. Usne Raghukul ke chand, yani Rama, ko achchi baatein boli aur unki khushi manayi.

Verse 23 (चौपाई)

बाजहिं बाजने बिबिध बिधाना। पुर प्रमोदु नहिं जाइ बखाना।। भरत आगमनु सकल मनावहिं। आवहुँ बेगि नयन फलु पावहिं।। हाट बाट घर गलीं अथाई। कहहिं परसपर लोग लोगाई।। कालि लगन भलि केतिक बारा। पूजिहि बिधि अभिलाषु हमारा।। कनक सिंघासन सीय समेता। बैठहिं रामु होइ चित चेता।। सकल कहहिं कब होइहि काली। बिघन मनावहिं देव कुचाली।। तिन्हहि सोहाइ न अवध बधावा। चोरहि चंदिनि राति न भावा।। सारद बोलि बिनय सुर करहीं। बारहिं बार पाय लै परहीं।।

Bahut saare bajaaj baj rahe the. Shehar mein itni khushi thi ki bata nahi sakte. Sab Bharat ke aane ki khushi mana rahe the. Log bol rahe the, jaldi aao, tumhari aankhen phal paayein. Haat, baat, ghar, gali mein sab log ek dusre se baat kar rahe the. Aaj achcha waqt hai, humne kitni baar puja ki thi ki hamari ichcha poori ho. Rama Sita ke saath sona singhasan par baithenge, hamara dil khush ho jayega. Sab pooch rahe the ki kab waqt aayega. Woh devtaon se vighna door karne ko keh rahe the. Par unhe Ayodhya ki sajawat achchi nahi lag rahi thi. Chandni raat bhi unhe pasand nahi aayi. Woh devtaon se binaya kar rahe the, baar baar unke paon pakad rahe the.

Verse 24 (दोहा/सोरठा)

बिपति हमारि बिलोकि बड़ि मातु करिअ सोइ आजु। रामु जाहिं बन राजु तजि होइ सकल सुरकाजु।।11।।

Maa, hamari badi musibat dekh kar aaj woh karo jo sahi hai. Rama rajya chod ke jungle jayein. Isse devtaon ka kaam ho jayega.

Verse 25 (चौपाई)

सुनि सुर बिनय ठाढ़ि पछिताती। भइउँ सरोज बिपिन हिमराती।। देखि देव पुनि कहहिं निहोरी। मातु तोहि नहिं थोरिउ खोरी।। बिसमय हरष रहित रघुराऊ। तुम्ह जानहु सब राम प्रभाऊ।। जीव करम बस सुख दुख भागी। जाइअ अवध देव हित लागी।। बार बार गहि चरन सँकोचौ। चली बिचारि बिबुध मति पोची।। ऊँच निवासु नीचि करतूती। देखि न सकहिं पराइ बिभूती।। आगिल काजु बिचारि बहोरी। करहहिं चाह कुसल कबि मोरी।। हरषि हृदयँ दसरथ पुर आई। जनु ग्रह दसा दुसह दुखदाई।।

Devtaon ki baat sun kar woh khadi ho gayi aur pachhtane lagi. Woh ek kamal ke phool jaisi thi jo thand mein phans gayi ho. Devtaon ne phir se narami se kaha, maa, humne tumse choti baat nahi kahi. Raghukul ke raja ko na koi hairani thi na khushi. Unhone kaha, tum Rama ki shakti ko jaante ho. Jeev apne karam ke karan sukh dukh paata hai. Chalo Ayodhya chalte hain, devtaon ke bhale ke liye. Woh baar baair charan pakad kar sharam se chali gayi. Uska ghar uncha hai par kaam neecha hai. Woh doosron ki mahima nahi dekh sakte. Agla kaam soch kar woh phir se mera bhala karenge. Woh khushi se Dasharath ki nagar aayi, jaise koi grah dukh dene aaya ho.

Verse 26 (दोहा/सोरठा)

नामु मंथरा मंदमति चेरी कैकेइ केरि। अजस पेटारी ताहि करि गई गिरा मति फेरि।।12।।

Uska naam Manthara tha. Woh Kaikeyi ki daasi thi, aur dimaag mein thodi kamzor thi. Woh paap bharne wali banti gayi. Uski baatein aur soch, dono tedhi ho gayi.

Verse 27 (चौपाई)

दीख मंथरा नगरु बनावा। मंजुल मंगल बाज बधावा।। पूछेसि लोगन्ह काह उछाहू। राम तिलकु सुनि भा उर दाहू।। करइ बिचारु कुबुद्धि कुजाती। होइ अकाजु कवनि बिधि राती।। देखि लागि मधु कुटिल किराती। जिमि गवँ तकइ लेउँ केहि भाँती।। भरत मातु पहिं गइ बिलखानी। का अनमनि हसि कह हँसि रानी।। ऊतरु देइ न लेइ उसासू। नारि चरित करि ढारइ आँसू।। हँसि कह रानि गालु बड़ तोरें। दीन्ह लखन सिख अस मन मोरें।। तबहुँ न बोल चेरि बड़ि पापिनि। छाड़इ स्वास कारि जनु साँपिनि।।

Manthara ne dekha ki shehar sajaya gaya hai. Mangal ke dhol aur baaje baj rahe hain. Usne logon se poocha ki itna shor kyun hai. Jab usne suna ki Ram ka rajyabhishek ho raha hai, uska dil jalne laga. Woh buri aurat sochne lagi ki ab kya bura hoga aur kaise hoga. Sajavat dekh ke uski buri nazar aur bhi badh gayi. Woh sochne lagi ki kaise isse roka jaye. Woh Bharat ki maa ke paas gayi aur rone lagi. Usne poocha ki aap kyun muskura rahi hain, rani sahiba bolo na. Rani ne jawab nahi diya, bas aansu bahane lagi. Apni baat karne ka natak kiya. Rani has ke boli ki tum meri daant rahe ho, Lakshman ne mujhe aisa samjhaya hai. Phir bhi woh daasi nahi boli, bahut buri aurat thi. Usne saans chhodi jaise saanp karta hai.

Verse 28 (दोहा/सोरठा)

सभय रानि कह कहसि किन कुसल रामु महिपालु। लखनु भरतु रिपुदमनु सुनि भा कुबरी उर सालु।।13।।

Rani ne sharam se kaha ki aap Ram ke baare mein kyun poochh rahe ho, raja sahab. Lakshman, Bharat aur shatru mitane wale Ram ki baat sun ke rani ke dil mein dard hua.

Verse 29 (चौपाई)

कत सिख देइ हमहि कोउ माई। गालु करब केहि कर बलु पाई।। रामहि छाड़ि कुसल केहि आजू। जेहि जनेसु देइ जुबराजू।। भयउ कौसिलहि बिधि अति दाहिन। देखत गरब रहत उर नाहिन।। देखेहु कस न जाइ सब सोभा। जो अवलोकि मोर मनु छोभा।। पूतु बिदेस न सोचु तुम्हारें। जानति हहु बस नाहु हमारें।। नीद बहुत प्रिय सेज तुराई। लखहु न भूप कपट चतुराई।। सुनि प्रिय बचन मलिन मनु जानी। झुकी रानि अब रहु अरगानी।। पुनि अस कबहुँ कहसि घरफोरी। तब धरि जीभ कढ़ावउँ तोरी।।

Kaushalya boli ki maa, mujhe kaun aisi baat samjha raha hai. Meri himmat kahan hai ki main kisi ko daant saku. Aaj Ram ke bina aur kya achha hai? Jiske karan yuvaraj ka pad milta hai. Kaushalya apni kismat se bahut dukhi ho gayi. Apna garv dekh ke uske dil mein shanti nahi thi. Dekho yeh saari sobha kaise nahi rahegi, jo dekh ke mera mann khush hua tha. Tumhara beta desh chhod ke jayega, tum mat dukh ho. Main jaanti hoon ki mera koi aasra nahi hai. Apni pyaari bed par sote raho, raja ki chaalaki mat dekho. Uski pyaari baatein sun ke uska mann dukhi hai, rani jhuk gayi aur chup ho gayi. Phir tum aisi baat karti ho, ghar todne wali, tab main tumhe jeeb dikhaoongi.

Verse 30 (दोहा/सोरठा)

काने खोरे कूबरे कुटिल कुचाली जानि। तिय बिसेषि पुनि चेरि कहि भरतमातु मुसुकानि।।14।।

Manthara ka ek kaan kharab tha, woh kubdi thi, aur uski harkatein tedhi thi. Yeh sab jaanke bhi Bharat ki maa muskura ke usse baat karti thi, jaise woh uski pyari ho.

Verse 31 (चौपाई)

प्रियबादिनि सिख दीन्हिउँ तोही। सपनेहुँ तो पर कोपु न मोही।। सुदिनु सुमंगल दायकु सोई। तोर कहा फुर जेहि दिन होई।। जेठ स्वामि सेवक लघु भाई। यह दिनकर कुल रीति सुहाई।। राम तिलकु जौं साँचेहुँ काली। देउँ मागु मन भावत आली।। कौसल्या सम सब महतारी। रामहि सहज सुभायँ पिआरी।। मो पर करहिं सनेहु बिसेषी। मैं करि प्रीति परीछा देखी।। जौं बिधि जनमु देइ करि छोहू। होहुँ राम सिय पूत पुतोहू।। प्रान तें अधिक रामु प्रिय मोरें। तिन्ह कें तिलक छोभु कस तोरें।।

Maine tumhe achi samajhdaari di hai, pyaar se baat karne wali. Kabhi kisi pe gussa nahi karti, sapne mein bhi nahi. Woh din hi acha din hai jab tumhari baat poori hoti hai. Jis din tumhara kaam ho, us din shubh hota hai. Swami bada hota hai, naukar chhota, yeh Suryavansh ki purani riwaj hai. Agar Ram ka raj tilak pakka hai, toh main apna mann maangi dua maangungi. Kaushalya jaisi hai mere liye Kaikeyi, aur Ram mujhe apne aap se pyaara hai. Woh mujhpe khaas pyaar rakhte hain, maine unki attachment test karke dekhi hai. Agar Bhagwan mujhe janam janam de, toh main Ram aur Sita ki sewak banungi. Ram mujhe jaan se bhi pyaare hain, unka tilak kaise todun main saans nahi le paungi.

Verse 32 (दोहा/सोरठा)

भरत सपथ तोहि सत्य कहु परिहरि कपट दुराउ। हरष समय बिसमउ करसि कारन मोहि सुनाउ।।15।।

Bharat ki kasam, tum sach bolo. Jhooth aur chhupana chhod do. Tum musibat ke waqt khush ho rahe ho, mujhe batao kyun.

Verse 33 (चौपाई)

एकहिं बार आस सब पूजी। अब कछु कहब जीभ करि दूजी।। फोरै जोगु कपारु अभागा। भलेउ कहत दुख रउरेहि लागा।। कहहिं झूठि फुरि बात बनाई। ते प्रिय तुम्हहि करुइ मैं माई।। हमहुँ कहबि अब ठकुरसोहाती। नाहिं त मौन रहब दिनु राती।। करि कुरूप बिधि परबस कीन्हा। बवा सो लुनिअ लहिअ जो दीन्हा।। कोउ नृप होउ हमहि का हानी। चेरि छाड़ि अब होब कि रानी।। जारै जोगु सुभाउ हमारा। अनभल देखि न जाइ तुम्हारा।। तातें कछुक बात अनुसारी। छमिअ देबि बड़ि चूक हमारी।।

Maine sirf tumpe bharosa kiya tha, ab main doosri tarah se baat karungi. Jiska kismat mein sar phatna hai, woh jab bhi achi baat karta hai khud ko dukh pahunchata hai. Log jhoothi baatein ghade hain, maa yeh baatein tumhe dukh denge. Main bhi ghar ki aurat ki tarah baat karungi, ya phir din raat chup rahungi. Bhagwan ne mujhe bura banaya, jo maine boya woh katega. Koi aur raja bane toh mera kya jaata? Naukri karke ab rani banungi kya? Mera swabhav hi aisa hai ki taqat barbaad karta hai, tumhara bura swabhav dikhta nahi. Isliye mera chhota sa galti maaf karo, maine bada galti ki hai devi.

Verse 34 (दोहा/सोरठा)

गूढ़ कपट प्रिय बचन सुनि तीय अधरबुधि रानि। सुरमाया बस बैरिनिहि सुह्द जानि पतिआनि।।16।।

Usne pyaar se jhoothi baatein sunayi, rani samajh mein chhoti thi. Dushman ko dost samajh ke bharosa kar liya, bhagwan ki maya mein thi.

Verse 35 (चौपाई)

सादर पुनि पुनि पूँछति ओही। सबरी गान मृगी जनु मोही।। तसि मति फिरी अहइ जसि भाबी। रहसी चेरि घात जनु फाबी।। तुम्ह पूँछहु मैं कहत डेराऊँ। धरेउ मोर घरफोरी नाऊँ।। सजि प्रतीति बहुबिधि गढ़ि छोली। अवध साढ़साती तब बोली।। प्रिय सिय रामु कहा तुम्ह रानी। रामहि तुम्ह प्रिय सो फुरि बानी।। रहा प्रथम अब ते दिन बीते। समउ फिरें रिपु होहिं पिंरीते।। भानु कमल कुल पोषनिहारा। बिनु जल जारि करइ सोइ छारा।। जरि तुम्हारि चह सवति उखारी। रूँधहु करि उपाउ बर बारी।।

Woh baar baar izzat se sawaal karti thi, Sabari ki baatein usko jaise mrigi ko manzar karti hain. Uska mann idhar udhar ghoom raha tha, jaise jungle mein aurat khelte hue jaal bichhati hai. Tum poochho main bataunga, ghar todne wala naam kama liya hai. Usne bharosa banaya, phir Ayodhya ki aurat boli. Pyaari Sita, Ram kahan hai rani? Tum Ram ko pyaari ho, yeh sach hai. Jo din beet gaye woh gaye, waqt badal raha hai, dushman dost ban rahe hain. Suryavansh ko paani ke bina jala ke raakh kar deta hai. Tumhari sautan jal kar tumhe barbaad karna chahti hai, kuch upay karo.

Verse 36 (दोहा/सोरठा)

तुम्हहि न सोचु सोहाग बल निज बस जानहु राउ। मन मलीन मुह मीठ नृप राउर सरल सुभाउ।।17।।

Rani, tum chinta mat karo. Tumhara bhagya tumhare haath mein hai. Tumhara dil bhaari hai, par tumhara muh meetha hai. Raja ka swabhav seedha aur achha hai.

Verse 37 (चौपाई)

चतुर गँभीर राम महतारी। बीचु पाइ निज बात सँवारी।। पठए भरतु भूप ननिअउरें। राम मातु मत जानव रउरें।। सेवहिं सकल सवति मोहि नीकें। गरबित भरत मातु बल पी कें।। सालु तुम्हार कौसिलहि माई। कपट चतुर नहिं होइ जनाई।। राजहि तुम्ह पर प्रेमु बिसेषी। सवति सुभाउ सकइ नहिं देखी।। रची प्रंपचु भूपहि अपनाई। राम तिलक हित लगन धराई।। यह कुल उचित राम कहुँ टीका। सबहि सोहाइ मोहि सुठि नीका।। आगिलि बात समुझि डरु मोही। देउ दैउ फिरि सो फलु ओही।।

Ram ki mata samajhdaar aur gehri soch wali thi. Usne mauka dekh ke apni baat aise samjhaya. Bharat apne mama ke ghar raja ban ke gaya hai. Ram, isme meri mata ki salah mat samajhna. Sauteli maayein mujhse achi tarah seva karti hain. Bharat ki mata apne bete pe garv mein bhari hui hai. Kaikeyi, tumhari jethani, dhokhebaaz ya chalak nahi hai. Raja tumpe khaas pyaar rakhta hai. Woh sauteli ma ki asliyat nahi dekh paata. Usne raja ke liye jaal bichhaya hai. Uska mann Ram ke rajtilak mein laga hai. Is kule mein tilak Ram ka haq hai. Yeh sabko suit karta hai, mujhe bahut achha lagta hai. Aage ki baat samajh ke mujhe dar lagne laga. Jo likha hai, wahi hoga.

Verse 38 (दोहा/सोरठा)

रचि पचि कोटिक कुटिलपन कीन्हेसि कपट प्रबोधु। कहिसि कथा सत सवति कै जेहि बिधि बाढ़ बिरोधु।।18।।

Usne lakhon chaalein soch ke banayi. Usne dhokhe ka khel shuru kiya. Woh sauteli maayein ki kahani aise sunayegi ki ladai aur badh jayegi.

Verse 39 (चौपाई)

भावी बस प्रतीति उर आई। पूँछ रानि पुनि सपथ देवाई।। का पूछहुँ तुम्ह अबहुँ न जाना। निज हित अनहित पसु पहिचाना।। भयउ पाखु दिन सजत समाजू। तुम्ह पाई सुधि मोहि सन आजू।। खाइअ पहिरिअ राज तुम्हारें। सत्य कहें नहिं दोषु हमारें।। जौं असत्य कछु कहब बनाई। तौ बिधि देइहि हमहि सजाई।। रामहि तिलक कालि जौं भयऊ। तुम्ह कहुँ बिपति बीजु बिधि बयऊ।। रेख खँचाइ कहउँ बलु भाषी। भामिनि भइहु दूध कइ माखी।। जौं सुत सहित करहु सेवकाई। तौ घर रहहु न आन उपाई।।

Rani ke banaye hue feelings se uske dil mein bharosa aa gaya. Rani ne dobara poochha aur kasam khilayi. Aur kya poochhoon? Kya tum mujhe ab tak nahi jaante? Main jaanta hoon kaun dost hai kaun dushman. Aaj din hai jab sab log ikatthe ho rahe hain. Aaj maine tumhe yaad kiya. Jo rajya tumhara haq hai, woh khao aur pehno. Main sach bol raha hoon, mujhme koi dosh nahi. Agar main jhooth bolunga, toh Brahma mujhe saza dega. Kal agar Ram ka rajtilak hoga, toh tumhare liye bada musibil aayegi. Brahma ki marzi se yeh hoga. Main seedhi lakeer khich ke bol raha hoon. Heer rani, tum doodh ki tarah saaf ho, par makhi ki tarah kala ho jaogi. Agar tum apne bete ke saath naukri karogi, toh ghar mein rah jaogi. Koi aur upay nahi hai.

Verse 40 (दोहा/सोरठा)

कद्रूँ बिनतहि दीन्ह दुखु तुम्हहि कौसिलाँ देब। भरतु बंदिगृह सेइहहिं लखनु राम के नेब।।19।।

Jaise Kadru ne Vinata ko dukh diya tha, waise Kaikeyi tum apne aap ko dukh dogi. Bharat apne mama ke ghar mein rahega. Lakshman aur Ram tumhare swami honge.