Prakarana 2
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ से ‘धर्म-त्याग’ की ओर अंतर्मुख यात्रा है: समाज-उत्सव (राजतिलक) के बीच ईश्वर-लीला का उलटाव (वनगमन) दिखाकर तुलसी ‘अनुकूल-प्रतिकूल’ दोनों में राम-शरणागति का अभ्यास कराते हैं। यहाँ साधक के लिए मुख्य द्वार है—‘इच्छित सिद्धि’ के क्षण में भी वैराग्य, संयम, और भगवत्-प्रसाद-बुद्धि।
अయోధ్యాకాండ యొక్క రస-కేంద్రం ‘కరుణ’ మరియు ‘వైరాగ్య-శాంత’ అనే యుగ్మమే; అయితే దీని ఆరంభం ప్రబలమైన ‘శృంగార/ఉత్సవ’ (అభిషేక-సమాజం, వాద్యాలు, నగర-ప్రమోదం)తో జరుగుతుంది—ఆసక్తి యొక్క మనోవిజ్ఞానం స్పష్టంగా ఉద్భవించేందుకు. ఈ అంశంలో (దోహా 10–19) తులసీదాసు ముందుగా రాముని అంతఃకరణంలోని ‘ధర్మ-సంకటాన్ని’ చూపిస్తారు—కలిసి పుట్టిన సోదరుల స్మరణ, బంధు-భావం, అలాగే ‘పెద్దవారికి అభిషేకం’ అనే భావం అనుచితమనే అంతరంగ సంకోచం; తదుపరి దేవతల ‘కుచాలి’ రాజకీయము ప్రవేశిస్తుంది (రాముని వనగమనే సురకార్యం), దాంతో లీల యొక్క దైవీ-ప్రయోజనం స్పష్టమవుతుంది. ఆపై మంథర ప్రవేశం ‘వాచిక-విషం’ వలె: నగర-మంగళాన్ని ఆమె ‘ఉర-దాహం’గా మార్చి, కైకేయి లోపల నిద్రించిన అహం/భయాన్ని మేల్కొలిపి ‘సవతి-విరోధ’ ప్రపంచాన్ని అల్లుతుంది. ధర్మ-రాజ్యపు బాహ్య వైభవం ఇక్కడ సాధకునికి పరీక్షా-భూమి అవుతుంది: మధుర వచనాల్లో దాగిన కపటాన్ని మనస్సు గుర్తించగలదా? ఈ సోపానంలో బోధ—వివేకం, వైరాగ్యం, మరియు రామ-ప్రసాదంలో స్థిరత్వం.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 10.1-4
बरनि राम गुन सीलु सुभाऊ।बोले प्रेम पुलकि मुनिराऊ।।
भूप सजेउ अभिषेक समाजू।चाहत देन तुम्हहि जुबराजू।।
राम करहु सब संजम आजू।जौं बिधि कुसल निबाहै काजू।।
गुरु सिख देइ राय पहिं गयउ।राम हृदयँ अस बिसमउ भयऊ।।
जनमे एक संग सब भाई।भोजन सयन केलि लरिकाई।।
करनबेध उपबीत बिआहा।संग संग सब भए उछाहा।।
बिमल बंस यहु अनुचित एकू।बंधु बिहाइ बड़ेहि अभिषेकू।।
प्रभु सप्रेम पछितानि सुहाई।हरउ भगत मन कै कुटिलाई।।
barani rāma guna sīlu subhāū |bole prema pulaki munirāū ||
bhūpa sajeu abhiṣeka samājū |cāhata dena tumhahi jubarājū ||
rāma karahu saba saṁjama ājū |jauṁ bidhi kusala nibāhai kājū ||
guru sikha dei rāya pahiṁ gayau |rāma hṛdayã asa bisamau bhayaū ||
janame eka saṁga saba bhāī |bhojana sayana keli larikāī ||
karanabedha upabīta biāhā |saṁga saṁga saba bhae uchāhā ||
bimala baṁsa yahu anucita ekū |baṁdhu bihāi baṛehi abhiṣekū ||
prabhu saprema pachitāni suhāī |harau bhagata mana kai kuṭilāī ||
రాముని గుణాలను, సౌమ్యస్వభావాన్ని, అతని మనస్సును వర్ణించి, మునిప్రముఖుడు ప్రేమతో ఉద్వేగభరితుడై మాట్లాడినాడు. "రాజు పట్టాభిషేక సభను సిద్ధం చేశాడు, నీకు యువరాజ పదవిని ఇవ్వాలని కోరుతున్నాడు." "రామా, ఈ రోజు అన్ని ఇంద్రియ నిగ్రహాలను పాటించు, విధి ఈ కార్యాన్ని విజయవంతంగా పూర్తి చేయును గాక." ఈ బోధనను ఇచ్చి గురువు రాజు వద్దకు వెళ్ళినాడు. రాముని హృదయంలో అటువంటి ఆశ్చర్యం కలిగింది: "మేమంతా సోదరులం ఒకటిగా పుట్టాము; మన భోజనం, నిద్ర, బాల్యంలో ఆటలు అన్నీ ఒకటిగానే ఉన్నాయి." "చెవి చువుడు, ఉపనయనం, వివాహాలు అన్నీ ఒకటిగానే జరిగాయి; అన్నీ ఒకటిగానే ఆనందంగా జరిగాయి." "ఈ నిర్మల వంశంలో ఒక్క అసమంజసం ఉంది: సోదరులను విడిచి పెద్దవాడికి మాత్రమే పట్టాభిషేకం చేయడం." ప్రభువు ప్రేమతో కూడిన విచారం అందమైనది; అది భక్తుల మనసుల వంకరతనాన్ని తొలగించును గాక.
దోహా 10
तेहि अवसर आए लखन मगन प्रेम आनंद।सनमाने प्रिय बचन कहि रघुकुल कैरव चंद।।10।।
tehi avasara āe lakhana magana prema ānaṁda |sanamāne priya bacana kahi raghukula kairava caṁda ||10||
ఆ సమయంలో లక్ష్మణుడు ప్రేమానందాలలో మునిగి వచ్చాడు. రఘు వంశ కలువకు చంద్రుడైన రాముడు, ప్రియమైన మాటలతో అతనిని సన్మానించాడు.
చౌపాయి 11.1-4
बाजहिं बाजने बिबिध बिधाना।पुर प्रमोदु नहिं जाइ बखाना।।
भरत आगमनु सकल मनावहिं।आवहुँ बेगि नयन फलु पावहिं।।
हाट बाट घर गलीं अथाई।कहहिं परसपर लोग लोगाई।।
कालि लगन भलि केतिक बारा।पूजिहि बिधि अभिलाषु हमारा।।
कनक सिंघासन सीय समेता।बैठहिं रामु होइ चित चेता।।
सकल कहहिं कब होइहि काली।बिघन मनावहिं देव कुचाली।।
तिन्हहि सोहाइ न अवध बधावा।चोरहि चंदिनि राति न भावा।।
सारद बोलि बिनय सुर करहीं।बारहिं बार पाय लै परहीं।।
bājahiṁ bājane bibidha bidhānā |pura pramodu nahiṁ jāi bakhānā ||
bharata āgamanu sakala manāvahiṁ |āvahũ begi nayana phalu pāvahiṁ ||
hāṭa bāṭa ghara galīṁ athāī |kahahiṁ parasapara loga logāī ||
kāli lagana bhali ketika bārā |pūjihi bidhi abhilāṣu hamārā ||
kanaka siṁghāsana sīya sametā |baiṭhahiṁ rāmu hoi cita cetā ||
sakala kahahiṁ kaba hoihi kālī |bighana manāvahiṁ deva kucālī ||
tinhahi sohāi na avadha badhāvā |corahi caṁdini rāti na bhāvā ||
sārada boli binaya sura karahīṁ |bārahiṁ bāra pāya lai parahīṁ ||
రకమకమైన వాద్యాలు మ్రోగుతున్నాయి, నగరమంతటి ఆనందాన్ని వర్ణించలేకపోయాము. అందరూ భరతుని రాకకై ప్రార్థించారు: త్వరగా రండి, మీ కళ్ళు కూడా ఫలితాన్ని పొందుగాక. మార్కెట్లలో, దారులలో, ఇళ్ళలో, వీధులలో, సందులలో మనుషులు ఒకరికొకరు చెప్పుకున్నారు: రేపు శుభ సమయం. బ్రహ్మ మన కోరిక నెరవేర్చడానికి ఇంకా ఎంత సమయం? రాముడు సీతతో కలిసి బంగారు సింహాసనంపై కూర్చుంటాడు, మన హృదయాలు శాంతి పొందుతాయి. అందరూ రేపు ఎప్పుడు వస్తుంది అని చెప్పుకున్నారు. కానీ చెడు ఆలోచనతో ఉన్న దేవతలు అడ్డంకులు వచ్చేలా ప్రార్థించారు. అయోధ్య ఆనందం వారికి నచ్చలేదు, చంద్రకాంతి రాత్రి దొంగకు నచ్చనట్లుగా. సరస్వతిని పిలిచి దేవతలు వినయంగా ప్రార్థించారు, మళ్ళీ మళ్ళీ ఆమె పాదాలకు సాగిలిపోయారు.
దోహా 11
बिपति हमारि बिलोकि बड़ि मातु करिअ सोइ आजु।रामु जाहिं बन राजु तजि होइ सकल सुरकाजु।।11।।
bipati hamāri biloki baṛi mātu karia soi āju |rāmu jāhiṁ bana rāju taji hoi sakala surakāju ||11||
తల్లీ, మన గొప్ప కష్టాన్ని చూచి, నేడు ఆ పనిని చెయ్, దానివలన రాముడు రాజ్యాన్ని విడిచి అరణ్యానికి వెళ్ళునట్లు, అన్ని దేవకార్యాలు సిద్ధించునట్లు.
చౌపాయి 12.1-4
सुनि सुर बिनय ठाढ़ि पछिताती।भइउँ सरोज बिपिन हिमराती।।
देखि देव पुनि कहहिं निहोरी।मातु तोहि नहिं थोरिउ खोरी।।
बिसमय हरष रहित रघुराऊ।तुम्ह जानहु सब राम प्रभाऊ।।
जीव करम बस सुख दुख भागी।जाइअ अवध देव हित लागी।।
बार बार गहि चरन सँकोचौ।चली बिचारि बिबुध मति पोची।।
ऊँच निवासु नीचि करतूती।देखि न सकहिं पराइ बिभूती।।
आगिल काजु बिचारि बहोरी।करहहिं चाह कुसल कबि मोरी।।
हरषि हृदयँ दसरथ पुर आई।जनु ग्रह दसा दुसह दुखदाई।।
suni sura binaya ṭhāṛhi pachitātī |bhaiũ saroja bipina himarātī ||
dekhi deva puni kahahiṁ nihorī |mātu tohi nahiṁ thoriu khorī ||
bisamaya haraṣa rahita raghurāū |tumha jānahu saba rāma prabhāū ||
jīva karama basa sukha dukha bhāgī |jāia avadha deva hita lāgī ||
bāra bāra gahi carana sãkocau |calī bicāri bibudha mati pocī ||
ū̃ca nivāsu nīci karatūtī |dekhi na sakahiṁ parāi bibhūtī ||
āgila kāju bicāri bahorī |karahahiṁ cāha kusala kabi morī ||
haraṣi hṛdayã dasaratha pura āī |janu graha dasā dusaha dukhadāī ||
దేవతల ప్రార్థన విని, సరస్వతి విచారిస్తూ నిలిచింది; "తామర తోటకు శీతాకాల రాత్రి వలే అయ్యాను" అని భావించింది. ఆమె సంకోచించడం చూచి, దేవతలు మళ్ళీ వేడుకున్నారు: "తల్లీ, నీకు ఎంత మాత్రము నింద లేదు. రఘు వంశ రాజు దుఃఖము, ఆనందము రెండింటికీ అతీతుడు; రాముని సర్వ శక్తిని నీవు తెలుసుకుంటావు. ప్రతి జీవి తన కర్మకు లోబడి, సుఖదుఃఖాలలో పాలు పంచుకుంటుంది. దేవతల మంగళార్థం అయోధ్యకు వెళ్ళు." మళ్ళీ మళ్ళీ ఆమె పాదాలను పట్టుకుని తమ మొర పెట్టుకుంటూ, దేవతలు మనసు తక్కువవారని భావించి ఆమె బయలుదేరింది. "వారి నివాసము ఎత్తైనది, కాని వారి కృత్యాలు తక్కువ; పరుని ఐశ్వర్యము చూడ వారికి తట్టదు." తరువాత ముందున్న కార్యమును ఆలోచించి, తెలివైన కవులు నా ఆజ్ఞను చేయాలని కోరుతారని భావించింది. ఆనంద హృదయముతో దశరథుని నగరమునకు వచ్చింది, భరించలేని, బాధ కలిగించే గ్రహదశ వలె.
దోహా 12
नामु मंथरा मंदमति चेरी कैकेइ केरि।अजस पेटारी ताहि करि गई गिरा मति फेरि।।12।।
nāmu maṁtharā maṁdamati cerī kaikei keri |ajasa peṭārī tāhi kari gaī girā mati pheri ||12||
ఆమె పేరు మంథర, కైకేయికి చెందిన మందబుద్ధి కలిగిన దాసి. వాక్దేవత అయిన సరస్వతి ఆమె మనసును మరలించి, ఆమెను అపకీర్తి పేటికగా చేసి తన దారిన వెళ్ళిపోయింది.
చౌపాయి 13.1-4
दीख मंथरा नगरु बनावा।मंजुल मंगल बाज बधावा।।
पूछेसि लोगन्ह काह उछाहू।राम तिलकु सुनि भा उर दाहू।।
करइ बिचारु कुबुद्धि कुजाती।होइ अकाजु कवनि बिधि राती।।
देखि लागि मधु कुटिल किराती।जिमि गवँ तकइ लेउँ केहि भाँती।।
भरत मातु पहिं गइ बिलखानी।का अनमनि हसि कह हँसि रानी।।
ऊतरु देइ न लेइ उसासू।नारि चरित करि ढारइ आँसू।।
हँसि कह रानि गालु बड़ तोरें।दीन्ह लखन सिख अस मन मोरें।।
तबहुँ न बोल चेरि बड़ि पापिनि।छाड़इ स्वास कारि जनु साँपिनि।।
dīkha maṁtharā nagaru banāvā |maṁjula maṁgala bāja badhāvā ||
pūchesi loganha kāha uchāhū |rāma tilaku suni bhā ura dāhū ||
karai bicāru kubuddhi kujātī |hoi akāju kavani bidhi rātī ||
dekhi lāgi madhu kuṭila kirātī |jimi gavã takai leũ kehi bhā̃tī ||
bharata mātu pahiṁ gai bilakhānī |kā anamani hasi kaha hãsi rānī ||
ūtaru dei na lei usāsū |nāri carita kari ḍhārai ā̃sū ||
hãsi kaha rāni gālu baṛa toreṁ |dīnha lakhana sikha asa mana moreṁ ||
tabahũ na bola ceri baṛi pāpini |chāṛai svāsa kāri janu sā̃pini ||
మంథర అలంకరించబడిన నగరాన్ని చూసింది, అంతటా అందమైన మంగళ వాద్యాలు, ఆనంద గీతాలు మారుమోగుతున్నాయి. ప్రజలను ఈ ఆనందం ఏమిటని అడిగింది, రామునికి పట్టాభిషేకం అని వినగానే ఆమె హృదయం కాలిపోయింది. చెడు మనసున్న, దీన జన్మతి అయిన ఆ స్త్రీ, రాత్రి ముగిసేలోపు ఎలాగైనా అన్నీ పాడుచేయడానికి సంచు పన్నసాగింది. చెట్టున వేలాడుతున్న తేనెటీగ గూడును చూసిన కుతంత్రి కిరాత స్త్రీలా, దానిని ఎలా తీసుకోవాలో అని అవకాశం కోసం చూసింది. భరతుని తల్లి వద్దకు విలపిస్తూ వెళ్ళింది. రాణి నవ్వి, నీకు ఇంత బాధ ఎందుకు అని అన్నది. మంథర ఏమీ సమాధానం చెప్పక, పొడవైన నిట్టూర్పులు విడిచింది, స్త్రీ చాటుత్రాగా కన్నీరు సారించింది. రాణి నవ్వుతూ చెప్పింది: నీ నాలుక చాలా పదునైనది. లక్ష్మణుడు నీకు పాఠం నేర్పినట్లు నా మనసుకు తోస్తుంది. అప్పటికీ ఆ పాపి దాసీ మాట్లాడలేదు, నల్ల పాములా నిట్టూర్పులు విడుస్తూ ఉండిపోయింది.
దోహా 13
सभय रानि कह कहसि किन कुसल रामु महिपालु।लखनु भरतु रिपुदमनु सुनि भा कुबरी उर सालु।।13।।
sabhaya rāni kaha kahasi kina kusala rāmu mahipālu |lakhanu bharatu ripudamanu suni bhā kubarī ura sālu ||13||
భయపడిన రాణి అన్నది, "నాకు ఎందుకు చెప్పడు? రాముడు, రాజు క్షేమంగా ఉన్నారా? లక్ష్మణుడు, భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు ఎలా ఉన్నారు?" ఇది విని కుబరి గుండెలో ఒక బాధ సంభరించింది.
చౌపాయి 14.1-4
कत सिख देइ हमहि कोउ माई।गालु करब केहि कर बलु पाई।।
रामहि छाड़ि कुसल केहि आजू।जेहि जनेसु देइ जुबराजू।।
भयउ कौसिलहि बिधि अति दाहिन।देखत गरब रहत उर नाहिन।।
देखेहु कस न जाइ सब सोभा।जो अवलोकि मोर मनु छोभा।।
पूतु बिदेस न सोचु तुम्हारें।जानति हहु बस नाहु हमारें।।
नीद बहुत प्रिय सेज तुराई।लखहु न भूप कपट चतुराई।।
सुनि प्रिय बचन मलिन मनु जानी।झुकी रानि अब रहु अरगानी।।
पुनि अस कबहुँ कहसि घरफोरी।तब धरि जीभ कढ़ावउँ तोरी।।
kata sikha dei hamahi kou māī |gālu karaba kehi kara balu pāī ||
rāmahi chāṛi kusala kehi ājū |jehi janesu dei jubarājū ||
bhayau kausilahi bidhi ati dāhina |dekhata garaba rahata ura nāhina ||
dekhehu kasa na jāi saba sobhā |jo avaloki mora manu chobhā ||
pūtu bidesa na socu tumhāreṁ |jānati hahu basa nāhu hamāreṁ ||
nīda bahuta priya seja turāī |lakhahu na bhūpa kapaṭa caturāī ||
suni priya bacana malina manu jānī |jhukī rāni aba rahu aragānī ||
puni asa kabahũ kahasi gharaphorī |taba dhari jībha kaṛhāvaũ torī ||
ఎందుకు ఎవరైనా నాకు హితవు చెబుతారు, తల్లీ? ఎవరి బలం మీద నమ్మకం ఉంచి నేను గొడవ చేసుకుంటాను? ఈ రోజు రాముడిని విడిచి ఎవరు క్షేమంగా ఉన్నారు? వారినే రాజు యువరాజుగా చేస్తున్నాడు. కౌసల్యకు విధి చాలా అనుకూలంగా మారిపోయింది; ఆమెను చూచి ఎవరి హృదయంలోనైనా గర్వం మిగలలేదు. నీవు వెళ్ళి ఆ అంతా వైభవాన్ని ఎందుకు చూడకూడదు? దాని చూచి నా మనసు కల్లోలపడుతుంది. నీ కుమారుడు పరదేశంలో ఉన్నాడు, నీకు చింత లేదు; నీ భర్త నీ వశంలో ఉన్నాడని నీవు భావిస్తున్నావు. నీకు నిద్ర చాలా ఇష్టం, నీ మంచం మరియు దుప్పటి; రాజు మోసం మరియు తంత్రం నీవు చూడలేదు. ఆ మధుర మాటలు విని, కానీ ఆమె మనసు మలినమైనదని తెలుసుకుని, రాణి తల వంచి, ఇప్పుడు నిశ్శబ్దంగా ఉండు, ఎక్కువ మాటలాడేదీ అన్నది. నీవు మళ్ళీ ఇలా మాట్లాడితే, ఇల్లు కూల్చేదీ, నీ నాలుగ పట్టి లాగి చేస్తాను.
దోహా 14
काने खोरे कूबरे कुटिल कुचाली जानि।तिय बिसेषि पुनि चेरि कहि भरतमातु मुसुकानि।।14।।
kāne khore kūbare kuṭila kucālī jāni |tiya biseṣi puni ceri kahi bharatamātu musukāni ||14||
కన్నుగిడిగాడు, కాలివైకల్యం గలవాడు, వంకర గలవాడు మృత్తిముగా చెడు ప్రవర్తన గలవారని తెలిసి, స్త్రీ మరింత అగునని, దాసీ మరింత అగునని తెలిసి, భరతుని తల్లి చిరునవ్వు చెంది పలికింది.
చౌపాయి 15.1-4
प्रियबादिनि सिख दीन्हिउँ तोही।सपनेहुँ तो पर कोपु न मोही।।
सुदिनु सुमंगल दायकु सोई।तोर कहा फुर जेहि दिन होई।।
जेठ स्वामि सेवक लघु भाई।यह दिनकर कुल रीति सुहाई।।
राम तिलकु जौं साँचेहुँ काली।देउँ मागु मन भावत आली।।
कौसल्या सम सब महतारी।रामहि सहज सुभायँ पिआरी।।
मो पर करहिं सनेहु बिसेषी।मैं करि प्रीति परीछा देखी।।
जौं बिधि जनमु देइ करि छोहू।होहुँ राम सिय पूत पुतोहू।।
प्रान तें अधिक रामु प्रिय मोरें।तिन्ह कें तिलक छोभु कस तोरें।।
priyabādini sikha dīnhiũ tohī |sapanehũ to para kopu na mohī ||
sudinu sumaṁgala dāyaku soī |tora kahā phura jehi dina hoī ||
jeṭha svāmi sevaka laghu bhāī |yaha dinakara kula rīti suhāī ||
rāma tilaku jauṁ sā̃cehũ kālī |deũ māgu mana bhāvata ālī ||
kausalyā sama saba mahatārī |rāmahi sahaja subhāyã piārī ||
mo para karahiṁ sanehu biseṣī |maiṁ kari prīti parīchā dekhī ||
jauṁ bidhi janamu dei kari chohū |hohũ rāma siya pūta putohū ||
prāna teṁ adhika rāmu priya moreṁ |tinha keṁ tilaka chobhu kasa toreṁ ||
ఇంత మధురంగా మాట్లాడేదివై, నీకు ఈ సలహా ఇచ్చాను; కలలో కూడా నీపై నాకు కోపం లేదు. నీవు చెప్పింది నిజమయ్యే రోజు అత్యంత అందమైనదిగాను మంగళకరమైనదిగాను ఉంటుంది. పెద్దవాడే యజమాని, తమ్ముళ్లు సేవకులు అని సూర్య వంశం యొక్క అందమైన ఆచారం. రామునికి పట్టాభిషేకం నిజంగా రేపు జరగాలంటే, ప్రియమైన స్నేహితురాలివా, నీ మనసుకు నచ్చినది నన్ను అడుగు, నేను ఇస్తాను. కౌసల్య వంటి అన్ని తల్లులు రామునికి సమానం, అతను వారందరినీ సహజంగా ప్రేమిస్తాడు. నా మీద అతను ప్రత్యేక అనురాగం చూపుతాడు; అతని ప్రేమను నేను చూసి పరీక్షించాను. సృష్టికర్త కరుణించి మరో జన్మ ఇస్తే, రాముడు సీత నా కుమారుడు కోడలు అవుతారు. రాముడు నా ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైనవాడు; అతని పట్టాభిషేకం నీకు ఎందుకు ఇంత బాధ కలిగిస్తుంది?
దోహా 15
भरत सपथ तोहि सत्य कहु परिहरि कपट दुराउ।हरष समय बिसमउ करसि कारन मोहि सुनाउ।।15।।
bharata sapatha tohi satya kahu parihari kapaṭa durāu |haraṣa samaya bisamau karasi kārana mohi sunāu ||15||
భరతుని పేరు చెప్పి ప్రమాణం చేస్తున్నాను: మోసాన్ని మరెన్నిని విడిచి నాకు నిజం చెప్పు. ఆనందమైన సమయంలో నీవు దుఃఖపడుతున్నావు; దానికి కారణం నాకు చెప్పు.
చౌపాయి 16.1-4
एकहिं बार आस सब पूजी।अब कछु कहब जीभ करि दूजी।।
फोरै जोगु कपारु अभागा।भलेउ कहत दुख रउरेहि लागा।।
कहहिं झूठि फुरि बात बनाई।ते प्रिय तुम्हहि करुइ मैं माई।।
हमहुँ कहबि अब ठकुरसोहाती।नाहिं त मौन रहब दिनु राती।।
करि कुरूप बिधि परबस कीन्हा।बवा सो लुनिअ लहिअ जो दीन्हा।।
कोउ नृप होउ हमहि का हानी।चेरि छाड़ि अब होब कि रानी।।
जारै जोगु सुभाउ हमारा।अनभल देखि न जाइ तुम्हारा।।
तातें कछुक बात अनुसारी।छमिअ देबि बड़ि चूक हमारी।।
ekahiṁ bāra āsa saba pūjī |aba kachu kahaba jībha kari dūjī ||
phorai jogu kapāru abhāgā |bhaleu kahata dukha raurehi lāgā ||
kahahiṁ jhūṭhi phuri bāta banāī |te priya tumhahi karui maiṁ māī ||
hamahũ kahabi aba ṭhakurasohātī |nāhiṁ ta mauna rahaba dinu rātī ||
kari kurūpa bidhi parabasa kīnhā |bavā so lunia lahia jo dīnhā ||
kou nṛpa hou hamahi kā hānī |ceri chāṛi aba hoba ki rānī ||
jārai jogu subhāu hamārā |anabhala dekhi na jāi tumhārā ||
tāteṁ kachuka bāta anusārī |chamia debi baṛi cūka hamārī ||
ఒక్కసారిగా అన్ని ఆశలు నెరవేరెను. ఇక మళ్లీ మాట్లాడితే, అది వేరే నాలుకతో మాట్లాడడమవుతుంది. నా అదృష్టం లేని తల పగిలిపోవడానికి అర్హమైనది, ఎందుకంటే మంచి మాట్లాడినా అది మీకు బాధ కలిగిస్తుంది. అబద్ధపు మాటలను నిజమని కల్పించి చెప్పేవారు మీకు ఇష్టమైనవారు, తల్లీ, నేను మీకు చేదుగా ఉన్నాను. ఇక నేను కూడా యజమానుడిని మెప్పించడానికి అతిథ్యమైన మాటలనే మాట్లాడతాను, లేదా రాత్రి పగలు మౌనంగా ఉంటాను. విధి నన్ను కురూపిగా చేసి పరాధీనంగా ఉంచింది; విత్తినది, ఇచ్చినది ఒకడు కోతకు తీసుకుంటాడు. ఎవరు రాజు అయితే నాకేం నష్టం? దాసిగా ఉండడం విడిచి నేను రాణి అవుతానా? నా స్వభావం కాలిపోవడానికి అర్హమైనది. మీకు హాని కలగడం చూడలేను. కనుక కొంత తగిన మాటలను చెప్పాను. నన్ను క్షమించండి, దేవీ, నా తప్పు పెద్దది.
దోహా 16
गूढ़ कपट प्रिय बचन सुनि तीय अधरबुधि रानि।सुरमाया बस बैरिनिहि सुह्द जानि पतिआनि।।16।।
gūṛha kapaṭa priya bacana suni tīya adharabudhi rāni |suramāyā basa bairinihi suhda jāni patiāni ||16||
లోగడ కపటం నిండిన ప్రియమైన మాటలు విని, అగాధమైన బుద్ధి లేని రాణి, దేవమాయ వశమై, తన శత్రువును స్నేహితురాలిగా తలచి ఆమెను నమ్మింది.
చౌపాయి 17.1-4
सादर पुनि पुनि पूँछति ओही।सबरी गान मृगी जनु मोही।।
तसि मति फिरी अहइ जसि भाबी।रहसी चेरि घात जनु फाबी।।
तुम्ह पूँछहु मैं कहत डेराऊँ।धरेउ मोर घरफोरी नाऊँ।।
सजि प्रतीति बहुबिधि गढ़ि छोली।अवध साढ़साती तब बोली।।
प्रिय सिय रामु कहा तुम्ह रानी।रामहि तुम्ह प्रिय सो फुरि बानी।।
रहा प्रथम अब ते दिन बीते।समउ फिरें रिपु होहिं पिंरीते।।
भानु कमल कुल पोषनिहारा।बिनु जल जारि करइ सोइ छारा।।
जरि तुम्हारि चह सवति उखारी।रूँधहु करि उपाउ बर बारी।।
sādara puni puni pū̃chati ohī |sabarī gāna mṛgī janu mohī ||
tasi mati phirī ahai jasi bhābī |rahasī ceri ghāta janu phābī ||
tumha pū̃chahu maiṁ kahata ḍerāū̃ |dhareu mora gharaphorī nāū̃ ||
saji pratīti bahubidhi gaṛhi cholī |avadha sāṛhasātī taba bolī ||
priya siya rāmu kahā tumha rānī |rāmahi tumha priya so phuri bānī ||
rahā prathama aba te dina bīte |samau phireṁ ripu hohiṁ piṁrīte ||
bhānu kamala kula poṣanihārā |binu jala jāri karai soi chārā ||
jari tumhāri caha savati ukhārī |rū̃dhahu kari upāu bara bārī ||
మళ్ళీ మళ్ళీ గౌరవంగా ఆమెను అడిగింది, వేటగాడి పాట వల్ల మైమరచిన ఆడ జింక లాగా. కైకేయి మనసు విధి ప్రకారం మారిపోయింది, ఆ దాసీ సంతోషించింది, తన దెబ్బ గురి చేరినట్లు. "మీరు అడుగుతున్నారు, కాని నేను చెప్పడానికి భయపడుతున్నాను, ఎందుకంటే నాకు ఇప్పటికే ఇల్లు నాశనం చేసినది అనే పేరు వచ్చింది." పలు రకాల హామీలను సిద్ధం చేసి, తన మాటలను పలువిధాల చెక్కి మెరుగుపరచి, అయోధ్య యొక్క దుర్మతి శని మాట్లాడింది. "రాణీ, మీరు సీతా రాములు మీకు ప్రియమైనవారని చెప్పారు, రాముడు మీకు ప్రియమైనవాడు అని నిజం." "మొదట అలానే ఉంది; ఆ రోజులు ఇప్పుడు గతించాయి. కాలం మారినప్పుడు, ప్రియమైనవారు కూడా శత్రువులవుతారు." "సూర్యుడు తామర కుటుంబానికి పోషకుడు, కాని నీరు లేకపోతే, అదే సూర్యుడు దానిని బూడిద చేస్తాడు." "మీ సవతి మీ వేర్లను పీకి కాల్చాలని కోరుతోంది. ఏదైనా చర్య తీసుకుని మీ అందమైన తోటను కంచె వేసుకోండి."
దోహా 17
तुम्हहि न सोचु सोहाग बल निज बस जानहु राउ।मन मलीन मुह मीठ नृप राउर सरल सुभाउ।।17।।
tumhahi na socu sohāga bala nija basa jānahu rāu |mana malīna muha mīṭha nṛpa rāura sarala subhāu ||17||
మీకు చింత లేదు, భర్త ప్రేమ బలంపై నమ్మకం ఉంచి, రాజు మీ అధీనంలో ఉన్నాడని తలచుకుంటున్నారు. కాని రాజు మనసుతో కళంకితుడు, నోటి మాటతో మాత్రమే ఇంపుగలవాడు, మీ స్వభావం మాత్రం సరళమైనది, మోసరహితమైనది.
చౌపాయి 18.1-4
चतुर गँभीर राम महतारी।बीचु पाइ निज बात सँवारी।।
पठए भरतु भूप ननिअउरें।राम मातु मत जानव रउरें।।
सेवहिं सकल सवति मोहि नीकें।गरबित भरत मातु बल पी कें।।
सालु तुम्हार कौसिलहि माई।कपट चतुर नहिं होइ जनाई।।
राजहि तुम्ह पर प्रेमु बिसेषी।सवति सुभाउ सकइ नहिं देखी।।
रची प्रंपचु भूपहि अपनाई।राम तिलक हित लगन धराई।।
यह कुल उचित राम कहुँ टीका।सबहि सोहाइ मोहि सुठि नीका।।
आगिलि बात समुझि डरु मोही।देउ दैउ फिरि सो फलु ओही।।
catura gãbhīra rāma mahatārī |bīcu pāi nija bāta sãvārī ||
paṭhae bharatu bhūpa naniaureṁ |rāma mātu mata jānava raureṁ ||
sevahiṁ sakala savati mohi nīkeṁ |garabita bharata mātu bala pī keṁ ||
sālu tumhāra kausilahi māī |kapaṭa catura nahiṁ hoi janāī ||
rājahi tumha para premu biseṣī |savati subhāu sakai nahiṁ dekhī ||
racī praṁpacu bhūpahi apanāī |rāma tilaka hita lagana dharāī ||
yaha kula ucita rāma kahũ ṭīkā |sabahi sohāi mohi suṭhi nīkā ||
āgili bāta samujhi ḍaru mohī |deu daiu phiri so phalu ohī ||
రాముని తల్లి చతురురాలు, గంభీరమైనది. తనకు అవకాశం దొరికినది, తన పనులను అమర్చుకున్నది. రాజు భరతుని అతని తల్లితండ్రి తరఫు తాతగారి ఇంటికి పంపాడు; ఇది రాముని తల్లి ఆలోచనతో జరిగిందని తెలుసుకోండి. "అన్ని సహ భార్యలు నన్ను బాగా సేవిస్తున్నారు," అన్నది; "భరతుని తల్లి మాత్రమే తన భర్త బలం మీద గర్విస్తూ ఉంది." నీవు, తల్లీ, కౌసల్యకు ముళ్ళవు. కాని ఆమె చాటుర్యంలో నేర్చినది, కాబట్టి దానిని బయటకు చెప్పదు. రాజుకు నీపై ప్రత్యేక ప్రేమ ఉంది, సహ భార్య స్వభావం మూలంగా ఆమె దానిని చూడలేకపోతుంది. ఆమె ఒక పథకం రచించి, రాజును తన వైపు చేర్చుకుని, రాముని పట్టాభిషేకానికి రోజు నిశ్చయించింది. రామునికి ఈ పట్టాభిషేకం మన కుటుంబానికి తగినది; అది అందరికీ ఇష్టంగా ఉంది, నాకు చాలా బాగా అనిపిస్తుంది. కాని ముందు జరగబోయే విషయాన్ని ఆలోచించి నేను భయపడుతున్నాను. దేవుడు దాని ఫలితాన్ని ఆమె తలపైనే మళ్లించుగాక.
దోహా 18
रचि पचि कोटिक कुटिलपन कीन्हेसि कपट प्रबोधु।कहिसि कथा सत सवति कै जेहि बिधि बाढ़ बिरोधु।।18।।
raci paci koṭika kuṭilapana kīnhesi kapaṭa prabodhu |kahisi kathā sata savati kai jehi bidhi bāṛha birodhu ||18||
కోట్ల కొలది కుటిల తంతువులను రచించి, కైకేయికి మోసపూరిత సలహా ఇచ్చింది. సవతుల గురించి వందల కథలు చెప్పింది, అలా చెప్పి కైకేయి వైరాన్ని పెంచింది.
చౌపాయి 19.1-4
भावी बस प्रतीति उर आई।पूँछ रानि पुनि सपथ देवाई।।
का पूछहुँ तुम्ह अबहुँ न जाना।निज हित अनहित पसु पहिचाना।।
भयउ पाखु दिन सजत समाजू।तुम्ह पाई सुधि मोहि सन आजू।।
खाइअ पहिरिअ राज तुम्हारें।सत्य कहें नहिं दोषु हमारें।।
जौं असत्य कछु कहब बनाई।तौ बिधि देइहि हमहि सजाई।।
रामहि तिलक कालि जौं भयऊ।तुम्ह कहुँ बिपति बीजु बिधि बयऊ।।
रेख खँचाइ कहउँ बलु भाषी।भामिनि भइहु दूध कइ माखी।।
जौं सुत सहित करहु सेवकाई।तौ घर रहहु न आन उपाई।।
bhāvī basa pratīti ura āī |pū̃cha rāni puni sapatha devāī ||
kā pūchahũ tumha abahũ na jānā |nija hita anahita pasu pahicānā ||
bhayau pākhu dina sajata samājū |tumha pāī sudhi mohi sana ājū ||
khāia pahiria rāja tumhāreṁ |satya kaheṁ nahiṁ doṣu hamāreṁ ||
jauṁ asatya kachu kahaba banāī |tau bidhi deihi hamahi sajāī ||
rāmahi tilaka kāli jauṁ bhayaū |tumha kahũ bipati bīju bidhi bayaū ||
rekha khãcāi kahaũ balu bhāṣī |bhāmini bhaihu dūdha kai mākhī ||
jauṁ suta sahita karahu sevakāī |tau ghara rahahu na āna upāī ||
భావి వశమైన రాణి హృదయంలో ఆమెను నమ్మింది, ప్రమాణం చేయమని చెప్పి, మళ్ళీ అంతా చెప్పమని అడిగింది. "ఇంకేమి అడుగుతారు? ఇంతవరకు అర్థం కాలేదు. తమకు మేలు కీడు మృగాలకైనా తెలుసు. పక్షకాలంగా ఏర్పాట్లు జరుగుతున్నాయి, ఈ రోజే నా ద్వారా వార్త తెలిసింది. మీ పాలనలో నేను తింటాను ధరిస్తాను; నేను సత్యం చెప్పినా నాలో దోషం లేదు. నేను అబద్ధం కల్పించి ఏదైనా చెప్పినా, విధి నన్ను శిక్షించుగాక. రేపు రామునికి పట్టాభిషేకం అయితే, విధి మీకు విపత్తు విత్తనం విత్తిందని తెలుసుకోండి. నేలమీద గీత గీసి బలంగా చెబుతున్నాను: అమ్మా, పాలలో ఈగ లాగా అవుతారు. మీరు మీ కుమారుడు సేవకుల్లా బ్రతకడానికి ఒప్పుకుంటే, ఈ ఇంట్లో ఉండవచ్చు; ఇంకో మార్గం లేదు."
దోహా 19
कद्रूँ बिनतहि दीन्ह दुखु तुम्हहि कौसिलाँ देब।भरतु बंदिगृह सेइहहिं लखनु राम के नेब।।19।।
kadrū̃ binatahi dīnha dukhu tumhahi kausilā̃ deba |bharatu baṁdigṛha seihahiṁ lakhanu rāma ke neba ||19||
కద్రు వినతకు దుఃఖం ఇచ్చినట్లు, కౌసల్య నీకు దుఃఖం ఇస్తుంది. భరతుడు కారాగృహంలో సేవ చేస్తాడు, లక్ష్మణుడు రాముని సేవకుడు అవుతాడు.
Inside Prakarana 2
The dialogue
- Listenerरसिक-साधक/‘मन’ (मानस-श्रोता समुदाय)
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में अयोध्या काण्ड के इन प्रसंगों का पाठ ‘विवेक-जागरण’ कराता है: मंथरा-कपट और देव-प्रपंच के बीच भी राम-धर्म की स्मृति दृढ़ होती है, गृहस्थ-जीवन में ईर्ष्या/भय से बचने की बुद्धि मिलती है, और ‘प्रसाद-बुद्धि’ (जो हो, राम-इच्छा) का संस्कार बढ़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण को संपुट रूप में रखा जाता है; कुछ परंपराएँ संकट-निवारण हेतु ‘रामचरितमानस’ के प्रसंग-पाठ के साथ ‘हनुमान चालीसा’/‘राम रक्षा स्तोत्र’ जोड़ती हैं, पर यह स्थानीय आचार पर निर्भर है।
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
