കാശിയുടെ മഹിമ കേട്ട മോഹിനി, ജീവിതലക്ഷ്യം സഫലമാക്കുന്ന ഹരിയുടെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വസുവിനോട് ചോദിക്കുന്നു. വസു ഭാരതവർഷത്തിലെ ഉത്കലദേശത്ത് ദക്ഷിണ സമുദ്രതീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന രഹസ്യമായ, മണൽപരപ്പുള്ള, മോക്ഷദായകമായ പത്ത് യോജന വ്യാപ്തിയുള്ള പുരുഷോത്തമക്ഷേത്രത്തെ സൂചിപ്പിച്ച്, പല ‘എല്ലാറ്റിലും ശ്രേഷ്ഠം’ ഉപമകളാൽ അതിനെ തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമോന്നതമെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, വേദങ്ങൾ, ഇതിഹാസ-പുരാണങ്ങൾ, നദികൾ, പർവതങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ മഹാസംഗമസ്ഥാനമായി ക്ഷേത്രത്തെ വർണ്ണിച്ച്, തീർത്ഥരാജസ്നാനത്തിന്റെയും പുരുഷോത്തമദർശനത്തിന്റെയും ഫലം പുകഴ്ത്തുന്നു. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നരാജന്റെ വൈഷ്ണവഗുണങ്ങൾ, യോജ്യമായ പൂജാസ്ഥലം അന്വേഷിക്കൽ, ക്ഷേത്രപ്രാപ്തി, അശ്വമേധം, സങ്കർഷണൻ (ബലരാമൻ), കൃഷ്ണൻ, സുഭദ്ര എന്നിവരുടെ പ്രതിഷ്ഠ, പഞ്ചതീർത്ഥസ്ഥാപനം, നിത്യാരാധനയാൽ മോക്ഷലാഭം എന്നിവ പറയുന്നു. പിന്നെ മോഹിനി പുരാതന വൈഷ്ണവ പ്രതിമയെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുമ്പോൾ, വസു സുമേരുവിൽ ലക്ഷ്മി ജനാർദനനോട് ചോദിച്ച സംഭവത്തെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. വിഷ്ണു സമുദ്രതീര ന്യഗ്രോധം, കേശവാലയം, യമന്റെ സ്തോത്രം എന്നിവ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; യമൻ ഇന്ദ്രനീലമണി-രൂപ പ്രതിമ നിർആഗ്രഹഭക്തരെ ശ്വേതലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നതെന്ന് പറയുന്നു, അതിനാൽ വിഷ്ണു അതിനെ മണലും വള്ളികളും കൊണ്ട് മറയ്ക്കുന്നു. അവസാനം ശ്വേതമാധവം, സ്വർഗ്ഗദ്വാരം, നരസിംഹദർശനം, അനന്തവാസുദേവൻ, സമുദ്രസ്നാനം, തർപ്പണം, പഞ്ചതീർത്ഥമഹിമയും വ്രതവിധികളും തുടങ്ങിയ തുടർവിഷയങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 1
मोहिन्युवाच । धन्योऽसि विप्रवर्य त्वं कृपालुः सर्वदेहिषु । यच्छ्रुतं ते मुखांभोजात्काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १ ॥
മോഹിനി പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രവര്യാ! നീ ധന്യൻ; സർവ്വ ദേഹികളോടും കരുണയുള്ളവൻ. നിന്റെ കമലമുഖത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ കാശീമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ ഉത്തമ മഹിമ ശ്രവിച്ചു.
Verse 2
अधुनाहं कृतार्थास्मि त्वया हि प्रतिबोधिता । कृपालुना निपतिताभ्युद्धता भवसागरात् ॥ २ ॥
ഇപ്പോൾ ഞാൻ കൃതാർത്ഥനാകുന്നു; നീ എന്നെ യഥാർത്ഥമായി ബോധിപ്പിച്ചു. നിന്റെ കരുണയാൽ ഞാൻ—പതിതനായിരുന്നവൻ—ഈ ഭവസാഗരത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തി രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 3
अधुना श्रोतुमिच्छामि हरेः क्षेत्रस्य मानद । माहात्म्यं यत्र गमनात्कृतार्थो जायते नरः ॥ ३ ॥
ഇപ്പോൾ, ഹേ മാനദ, ഹരിയുടെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—അവിടെ ഗമിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ കൃതാർത്ഥനാകുന്നു.
Verse 4
पुरुषोत्तमविष्णोस्तु क्षेत्रं मुक्तिविधायकम् । श्रूयते हि पुराणेषु वर्णितं मुनिभिर्द्विजैः ॥ ४ ॥
പുരുഷോത്തമ വിഷ്ണുവിന്റെ ക്ഷേത്രം മോക്ഷം നൽകുന്നതാണ്. അത് പുരാണങ്ങളിൽ ശ്രുതമാണ്; മുനികളും ദ്വിജ ഋഷിമാരും അതിനെ വർണ്ണിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 5
तत्कथ्यतां महाभाग शिष्याहं यदि ते प्रिया । साधवः सर्वलोकस्य सततोपकृतौ स्थिताः ॥ ५ ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹാഭാഗ, ദയവായി അത് പറയുക. ഞാൻ നിനക്കു പ്രിയനായാൽ, ഞാൻ നിന്റെ ശിഷ്യൻ. സാദുക്കൾ സദാ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ഉപകാരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 6
वसुरुवाच । श्रृणु देवि प्रवक्ष्यामि तुभ्यं माहात्म्यमुत्तमम् । पुरुषोत्तमनाम्नस्तु क्षेत्रस्य ब्रह्मणोदितम् ॥ ६ ॥
വസു പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവി, കേൾക്കുക; ബ്രഹ്മാവ് പ്രസ്താവിച്ച പുരുഷോത്തമനാമക ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തമ മഹാത്മ്യം ഞാൻ നിനക്കു പ്രസംഗിക്കും.
Verse 7
पृथिव्यां भारतं वर्षं कर्मभूमिरुदाहृता । तत्रास्ते भारते वर्षे दक्षिणोदधितीरगः ॥ ७ ॥
ഭൂമിയിൽ ഭാരതവർഷം കർമഭൂമിയെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ആ ഭാരതവർഷത്തിൽ തന്നെ അദ്ദേഹം ദക്ഷിണസമുദ്രതീരത്ത് വസിക്കുന്നു.
Verse 8
उत्कलेति समाख्यातः स्वर्गमोक्षप्रदायकः । समुद्रादुत्तरं तावद्यावद्विरजमंडलम् ॥ ८ ॥
ആ പ്രദേശം ‘ഉത്കല’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; സ്വർഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതാണ്. സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് വടക്കോട്ട് വിരജമണ്ഡലം വരെ അത് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 9
देशोऽसौ पुण्यशीलानां गुणैः सर्वैरलंकृतः । सर्वतीर्थानि पुण्यानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ ९ ॥
ആ ദേശം പുണ്യശീലരുടെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവിടെ എല്ലാ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യമായ പവിത്രധാമങ്ങളും ഉണ്ട്.
Verse 10
उत्कले तु विशालाक्षि वेदितव्यानि तानि तु । समुद्रस्योत्तरे तीरे तस्मिन्देशेऽखिलोत्तमे ॥ १० ॥
ഹേ വിശാലാക്ഷീ! ആ കാര്യങ്ങൾ നിശ്ചയമായും ഉത്കലത്തിൽ അറിയേണ്ടവയാണ്—സമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കൻ തീരത്ത്, ആ സർവോത്തമ ദേശത്തിൽ.
Verse 11
आस्ते गुह्यं परं क्षेत्रं मुक्तिदं पापनाशनम् । सर्वत्र वालुकाकीर्णे पवित्रं धर्मकामदम् ॥ ११ ॥
അവിടെ ഒരു ഗുഹ്യവും പരമവുമായ ക്ഷേത്രഭൂമി ഉണ്ട്; അത് മോക്ഷം നൽകുകയും പാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എല്ലായിടത്തും മണൽ പരന്നിരിക്കുന്ന ആ സ്ഥലം പവിത്രം; ധർമ്മവും ആഗ്രഹസിദ്ധിയും നൽകുന്നു.
Verse 12
दशयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रंम परमदुर्लभम् । नक्षत्राणां यथा सोमः सरसां सागरो यथा ॥ १२ ॥
പത്ത് യോജന വ്യാപ്തിയുള്ള ഈ പുണ്യക്ഷേത്രം പരമദുര്ലഭം; നക്ഷത്രങ്ങളിൽ സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) ശ്രേഷ്ഠനായതുപോലെ, ജലാശയങ്ങളിൽ സാഗരം ശ്രേഷ്ഠം।
Verse 13
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरषोत्तमम् । वसूनां पावको यद्वद्रुद्राणां शंकरो यथा ॥ १३ ॥
അതുപോലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും പുരുഷോത്തമം ശ്രേഷ്ഠം; വസുക്കളിൽ പാവകൻ (അഗ്നി) പ്രധാനനായതുപോലെ, രുദ്രന്മാരിൽ ശങ്കരൻ ശ്രേഷ്ഠൻ।
Verse 14
तथा श्रेष्ठं हि तीर्थानां सर्वेषां पुरुषोत्तमम् । वर्णानां ब्राह्मणो यद्वद्वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ १४ ॥
അതുപോലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും പുരുഷോത്തമം തന്നെയാണ് നിശ്ചയമായി ശ്രേഷ്ഠം; വർണങ്ങളിൽ ബ്രാഹ്മണൻ അഗ്രനായതുപോലെ, പക്ഷികളിൽ വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ) പ്രമുഖൻ।
Verse 15
तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् । सेनानीनां यथा स्कंदः सिद्धानां कपिलो यथा ॥ १५ ॥
അതുപോലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും പുരുഷോത്തമം അത്യുത്തമം; സേനാനികളിൽ സ്കന്ദൻ അഗ്രനായതുപോലെ, സിദ്ധന്മാരിൽ കപിലൻ ശ്രേഷ്ഠൻ।
Verse 16
ऐरावतो गजेंन्द्राणां महर्षीणां भृगुर्यथा । मेरुः शिखरिणां यद्वन्नगानां च हिमालयः ॥ १६ ॥
ഗജേന്ദ്രന്മാരിൽ ഐരാവതൻ ശ്രേഷ്ഠൻ, മഹർഷിമാരിൽ ഭൃഗു ശ്രേഷ്ഠൻ; ശിഖരികളിൽ മേരുവെന്നപോലെ, പർവ്വതങ്ങളിൽ ഹിമാലയം സರ್ವോന്നതം।
Verse 17
उच्चैः श्रवा यथाश्वानां कवीनामुशना यथा । मुनीनां च यथा व्यासः कुबेरो यक्षरक्षसाम् ॥ १७ ॥
കുതിരകളിൽ ഉച്ചൈഃശ്രവാ ശ്രേഷ്ഠൻ; കവികളിൽ ഉശനാ (ശുക്രാചാര്യൻ); മുനികളിൽ വ്യാസൻ; യക്ഷ-രാക്ഷസന്മാരിൽ കുബേരൻ—അങ്ങനെ ഇവിടെ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നവൻ തന്റെ മേഖലയിലെ പരമൻ എന്നു ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 18
इंद्रियाणां मनो यद्वद्भूतानामवनी यथा । अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवनः पवतां यथा ॥ १८ ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ മനസ്സ് പ്രധാനമായതുപോലെ, സകല ഭൂതങ്ങളിൽ ഭൂമി പ്രധാനമായതുപോലെ; വൃക്ഷങ്ങളിൽ അശ്വത്ഥം ശ്രേഷ്ഠമായതുപോലെ, വീശുന്നവയിൽ പവനം ശ്രേഷ്ഠമായതുപോലെ; അങ്ങനെ ആ പരമതത്ത്വം സർവോന്നതമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।
Verse 19
अरुंधती यथा स्त्रीणां शस्त्राणां कुलिशं यथा । अकारः सर्ववर्णानां गायत्री छंदसां यथा ॥ १९ ॥
സ്ത്രീകളിൽ അരുന്ധതി ശ്രേഷ്ഠയായതുപോലെ, ആയുധങ്ങളിൽ കുലിശം (വജ്രം) ശ്രേഷ്ഠമായതുപോലെ; അക്ഷരങ്ങളിൽ ‘അ’ പ്രധാനമായതുപോലെ, ഛന്ദസ്സുകളിൽ ഗായത്രി പ്രധാനമായതുപോലെ; അങ്ങനെ ആ പരമതത്ത്വം സർവോന്നതം।
Verse 20
सर्वांगेभ्यो यथा श्रेष्ठमुत्तमांगं विधातृजे । यथा समस्तविद्यानां मोक्षविद्या परा स्मृता ॥ २० ॥
ഹേ വിധാതൃജാ (ബ്രഹ്മപുത്രാ), എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും ഉത്തമാംഗമായ ശിരസ്സ് ശ്രേഷ്ഠമായതുപോലെ, എല്ലാ വിദ്യകളിലും മോക്ഷവിദ്യ പരമമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 21
मनुष्याणां यथा राजा धेनूनां कामधुग्यथा । सुवर्णं सर्वधातूनां सर्पाणां वासुकिर्यथा ॥ २१ ॥
മനുഷ്യരിൽ രാജാവ് പ്രധാനനായതുപോലെ, പശുക്കളിൽ കാമധേനു, ധാതുക്കളിൽ സ്വർണം, സർപ്പങ്ങളിൽ വാസുകി പ്രധാനനായതുപോലെ; അങ്ങനെ ഇതിനെ പരമമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।
Verse 22
प्रह्लादः सर्वदैत्यानां रामः शस्त्रभृतां यथा । झषाणां मकरो यद्वन्मृगाणां मृगराड् यथा ॥ २२ ॥
സകല ദൈത്യന്മാരിലും പ്രഹ്ലാദൻ ശ്രേഷ്ഠനായതുപോലെ, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രീരാമൻ പ്രധാനൻ; മത്സ്യങ്ങളിൽ മകരം ശ്രേഷ്ഠം, മൃഗങ്ങളിൽ സിംഹം മൃഗരാജൻ.
Verse 23
वरुणो यादसां यद्वद्यमः संयमिनां यथा । क्षीरोदः सागराणां च देवर्षिणां च नारदः ॥ २३ ॥
ജലചരങ്ങളിൽ വരുണൻ ശ്രേഷ്ഠനായതുപോലെ, സംയമം നടപ്പാക്കുന്നവരിൽ യമൻ പ്രധാനൻ; സമുദ്രങ്ങളിൽ ക്ഷീരോദസമുദ്രം ശ്രേഷ്ഠം, ദേവർഷികളിൽ നാരദൻ ശ്രേഷ്ഠൻ.
Verse 24
पुरोधसां यथा जीवः कालः कलयतां यथा । ग्रहाणां भास्करो यद्वन्मंत्राणां प्रणवो यथा ॥ २४ ॥
പുരോധന്മാരിൽ ജീവൻ (പ്രാണതത്ത്വം) പ്രധാനമായതുപോലെ, കണക്കുകൂട്ടുന്നവരിൽ കാലം ശ്രേഷ്ഠം; ഗ്രഹങ്ങളിൽ ഭാസ്കരൻ (സൂര്യൻ) പ്രധാനൻ, മന്ത്രങ്ങളിൽ പ്രണവം ‘ഓം’ പരമോന്നതം.
Verse 25
कृत्यानां धर्मकार्यंच तद्वच्छ्रीपुरुषोत्तमम् । पुरुषाख्यं सकृद्दृष्ट्वा सागरांतः सकृन्मतः ॥ २५ ॥
കർത്തവ്യങ്ങളും ധർമ്മകാര്യങ്ങളും സഫലമാകുന്നതിനായി ശ്രീപുരുഷോത്തമൻ തന്നെയാണ് ആശ്രയം. സാഗരാന്തത്തിൽ ‘പുരുഷൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ആ പ്രഭുവിനെ ഒരിക്കൽ ദർശിച്ചാൽ മതി; ഉടനെ തന്നെ ശരിയായ നിശ്ചയം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 26
ब्रह्मविद्यां सकृज्ज्ञात्वा गर्भवासो न विद्यते । एवं सर्वगुणोपेतं क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ २६ ॥
ബ്രഹ്മവിദ്യ ഒരിക്കൽ അറിഞ്ഞാൽ പിന്നെ ഗർഭവാസം—അഥവാ പുനർജന്മം—ഇല്ല. ഇങ്ങനെ സർവ്വഗുണസമ്പന്നമായ പുണ്യക്ഷേത്രം ലഭിക്കുക അത്യന്തം ദുർലഭം.
Verse 27
आस्ते यत्र वरारोहे विख्यातं पुरुषोत्तमम् । जगव्द्यापी स विश्वात्मा देवेशः पुरुषोत्तमः ॥ २७ ॥
ഹേ വരാരോഹേ! എവിടെ ആ പ്രസിദ്ധ പുരുഷോത്തമൻ വസിക്കുന്നുവോ—അവൻ ജഗദ്വ്യാപി, വിശ്വാത്മാവ്, ദേവേശൻ, പുരുഷോത്തമൻ തന്നേ.
Verse 28
जगद्योनिर्जगन्नाथस्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अजः शक्रश्च रुद्रश्च देवाश्चाग्निपुरोगमाः ॥ २८ ॥
അവൻ ജഗത്തിന്റെ യോനി (മൂലം)യും ജഗന്നാഥനും ആകുന്നു; അവനിൽ തന്നെയാണ് എല്ലാം ഉറച്ചുനില്ക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മാ (അജ), ഇന്ദ്രൻ (ശക്ര), രുദ്രൻ, അഗ്നി-പ്രമുഖമായ ദേവന്മാരൊക്കെയും ആ പരമനിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 29
निवसंति महाभागे तस्मिन्देशे सदैव हि । गंधर्वाप्सरसः सिद्धाः पितरो देवमानुषाः ॥ २९ ॥
ഹേ മഹാഭാഗേ! ആ ദേശത്തിൽ എപ്പോഴും ഗന്ധർവ-അപ്സരസ്സുകൾ, സിദ്ധർ, പിതൃകൾ, കൂടാതെ ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും വസിക്കുന്നു.
Verse 30
यक्षा विद्याघराश्चैव मुनयः शंसितव्रताः । ऋषयो वालखिल्याद्याः कश्यपाद्याः प्रजेश्वराः ॥ ३० ॥
യക്ഷന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, കൂടാതെ പ്രശംസിത വ്രതങ്ങളിൽ സ്ഥിരരായ മുനിമാർ; വാലഖില്യാദി ഋഷികളും കശ്യപാദി പ്രജേശ്വരന്മാരും—എല്ലാവരും അവിടെ സന്നിഹിതരാണ്.
Verse 31
सुपर्णाः किन्नरा नागास्तथान्ये स्वर्गवासिनः । सांगा वेदाश्च चत्वारो शास्त्राणि विविधानि च ॥ ३१ ॥
സുപർണന്മാർ (ഗരുഡന്മാർ), കിന്നരന്മാർ, നാഗന്മാർ, മറ്റ് സ്വർഗ്ഗവാസികളും അവിടെ വസിക്കുന്നു; കൂടാതെ അങ്ങങ്ങളോടുകൂടിയ നാലു വേദങ്ങളും വിവിധ ശാസ്ത്രങ്ങളും അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 32
इतिहासपुराणानि यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः । नद्यश्च विविधाः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च ॥ ३२ ॥
ഇതിഹാസ-പുരാണങ്ങൾ, ധാരാളം ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ യജ്ഞങ്ങൾ, നാനാവിധ പുണ്യനദികൾ, പവിത്ര തീർത്ഥങ്ങളും ദേവാലയങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം അവിടെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 33
सागराश्च तथा शैलास्तस्मिन्देशे व्यवस्थिताः । एवं पुण्यतमे देशे देवर्षिपितृसेविते ॥ ३३ ॥
ആ ദേശത്തിൽ സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളും സ്ഥാപിതമാണ്. ഇങ്ങനെ ആ പരമ പുണ്യഭൂമി ദേവർഷികളും പിതൃഗണങ്ങളും സേവിക്കുന്നു।
Verse 34
सर्वोपभोगसहिते वासः कस्य न रोचते । श्रेष्ठत्वं तस्य देवस्य किं चान्यदधिकं ततः ॥ ३४ ॥
എല്ലാ ഉപഭോഗങ്ങളോടും കൂടിയ വാസസ്ഥലം ആരെ ആകർഷിക്കാതിരിക്കും? ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ ദേവന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സ്ഥാപിതം; ഇതിലധികം എന്തുണ്ട്?
Verse 35
आस्ते यत्र जगद्देवो मुक्तिदः पुरुषोत्तमः । धन्यास्ते विबुधप्रख्या ये वसंत्युत्कले नराः ॥ ३४ ॥
ജഗദ്ദേവനും മുക്തിദായകനുമായ പുരുഷോത്തമൻ വസിക്കുന്നിടമായ ഉത്കലത്തിൽ പാർക്കുന്ന മനുഷ്യർ ധന്യർ; അവർ ദേവസമാനരാണ്।
Verse 36
तीर्थराजजले स्नात्वा पश्यंति पुरुषोत्तमम् । स्वर्गे वसंति ते मर्त्या न तु ते राजसालये ॥ ३६ ॥
തീർത്ഥരാജത്തിന്റെ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പുരുഷോത്തമനെ ദർശിക്കുന്ന മർത്ത്യർ സ്വർഗത്തിൽ വസിക്കുന്നു; ലോകരാജാക്കന്മാരുടെ ആലയത്തിൽ അല്ല।
Verse 37
ये वसंत्युत्कले क्षेत्रे पुण्ये श्रीपुरुषोत्तमे । सफलं जीवितं तेषामौत्कलानां सुमेधसाम् ॥ ३७ ॥
ഉത്കലത്തിലെ ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ, ശ്രീ പുരുഷോത്തമന്റെ പാവന ധാമത്തിൽ വസിക്കുന്ന സുമേധാവികളായ ഉത്കലജനങ്ങളുടെ ജീവിതം നിസ്സംശയം സഫലമാകുന്നു।
Verse 38
ये पश्यंति सुताम्रौष्ठप्रसन्नायतलोचनम् । चारुभ्रूकेशमुकुटं चारुकर्णलतांचितम् ॥ ३८ ॥
ആ പ്രഭുവിനെ ദർശിക്കുന്നവർ—സൗമ്യമായ താമ്രവർണ്ണ അധരങ്ങളുള്ളവൻ, പ്രസന്നമായി ദീർഘവും ദീപ്തവുമായ നേത്രങ്ങളുള്ളവൻ; മനോഹര ഭ്രൂകൾ, കേശം, മകുടം ഉള്ളവൻ; സുന്ദര കർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ കാതുകളോടെ ശോഭിക്കുന്നവൻ।
Verse 39
चारुस्मितं चारुदंतं चारुकुंडलमंडितम् । सुनासं सुकपोलं च सुललाटं सुलक्षणम् ॥ ३९ ॥
മനോഹര സ്മിതവും സുന്ദര ദന്തപങ്ക്തിയും ഉള്ളവൻ, രമ്യ കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കൃതൻ; സുസംഘടിത നാസിക, സുന്ദര കപോലങ്ങൾ, ശോഭന ലലാടം, കൂടാതെ മംഗളലക്ഷണങ്ങളാൽ യുക്തൻ।
Verse 40
त्रैलोक्यानंदजननं कृष्णस्य मुखपंकजम् । पुरा कृतयुगे देवि शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ ४० ॥
ഹേ ദേവീ! പുരാതന കൃതയുഗത്തിൽ ശക്രനോടു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള ഒരാൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ത്രൈലോക്യാനന്ദജനകനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ കമലമുഖദർശനാമൃതം അവൻ ആസ്വദിച്ചു।
Verse 41
बभूव नृपतिः श्रीमानिंद्रद्युम्न इति श्रुतः । सत्यवादी शुचिर्दक्षः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ४१ ॥
അപ്പോൾ ഇന്ദ്രദ്യുമ്നൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഒരു ശ്രിമാൻ രാജാവ് ഉദിച്ചു—സത്യവാദി, ശുചി, ദക്ഷൻ, കൂടാതെ എല്ലാ ശസ്ത്രധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ।
Verse 42
रूपवान्सुंभगः शूरो दाता भोक्ता प्रियंवदः । यष्टा समस्तयज्ञानां ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः ॥ ४२ ॥
അവൻ രൂപവാൻ, സൗഭാഗ്യശാലി, ശൂരൻ, ദാനശീലൻ, ആനന്ദത്തോടെ ഭോഗിക്കുന്നവൻ, മധുരഭാഷി. എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളുടെയും അനുഷ്ഠാതാവ്, ബ്രാഹ്മണധർമ്മനിഷ്ഠൻ, സത്യധർമ്മസങ്കൽപ്പത്തിൽ അചഞ്ചലൻ.
Verse 43
धनुर्वेदे च वेदे च शास्त्रे च निपुणः कृती । वल्लभो नरनारीणां पौर्णमास्यां यथा शशी ॥ ४३ ॥
അവൻ ധനുർവേദത്തിലും വേദങ്ങളിലും ശാസ്ത്രങ്ങളിലും നിപുണനും കൃതിയുമാണ്. പൗർണ്ണമിയുടെ രാത്രിയിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ അവൻ പുരുഷസ്ത്രീകളുടെ പ്രിയനാകുന്നു.
Verse 44
आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो मधुरश्चंद्रमा इव । वैष्णवः सत्यसंपन्नो जितक्रोधो जितेंद्रियः ॥ ४४ ॥
സത്യമായ വൈഷ്ണവൻ സൂര്യനെപ്പോലെ ദിവ്യതേജസ്സാൽ ദൃഷ്ടിക്കു ദുഷ്പ്രേക്ഷ്യൻ; ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മധുരനും ശീതളനും. അവൻ സത്യസമ്പന്നൻ, ക്രോധജയി, ഇന്ദ്രിയജയി.
Verse 45
अध्यात्मविद्यानिरतो युयुत्सुर्धर्मतत्परः । एवं स पालयेत्पृथ्वीं राजा सर्वगुणाकरः ॥ ४५ ॥
അധ്യാത്മവിദ്യയിൽ നിരതനായി, ആവശ്യമായാൽ യുദ്ധത്തിന് സന്നദ്ധനായി, ധർമ്മത്തിൽ പരമതത്പരനായി—ഇങ്ങനെ സർവ്വഗുണാകരനായ രാജാവ് ഭൂമിയെ പാലിച്ചു രക്ഷിക്കണം.
Verse 46
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना विष्णोराराधनं प्रति । कथमाराधयिष्यामि देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४६ ॥
അപ്പോൾ അവന്റെ ബുദ്ധി വിഷ്ണുവിന്റെ ആരാധനയിലേക്കു ഉണർന്നു: “ദേവദേവനായ ജനാർദനനെ ഞാൻ എങ്ങനെ ആരാധിക്കും?”
Verse 47
कस्मिन्क्षेत्रेऽथवा तीर्थे नदीतीरे तथाश्रमे । एवं चिंतापरः सोऽथ निरीक्ष्य मनसा महीम् ॥ ४७ ॥
അവൻ ആഴമായ ചിന്തയിൽ മുങ്ങി മനസ്സിൽ തന്നെ ഭൂമിയെ നിരീക്ഷിച്ചു; “ഞാൻ ഏത് പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലേക്കോ, ഏത് തീർത്ഥത്തിലേക്കോ, ഏത് നദീതീരത്തിലേക്കോ, അല്ലെങ്കിൽ ഏത് ആശ്രമത്തിലേക്കോ പോകണം?” എന്നു വിചാരിച്ചു.
Verse 48
आलोक्य सर्वतीर्थानि यानि पापहराणि च ॥ । तानि सर्वाणि संचित्य जगाम मनसा पुनः ॥ ४८ ॥
പാപം ഹരിക്കുന്ന എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും ദർശിച്ച്, അവയെല്ലാം മനസ്സിൽ സമാഹരിച്ചതുപോലെ ചെയ്ത്, വീണ്ടും മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ മടങ്ങി വന്നു.
Verse 49
विख्यातं परमं क्षेत्रं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम् । स गत्वा नृपतिस्तत्र समृद्धबलवाहनः ॥ ४९ ॥
എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമായ ആ പരമ ക്ഷേത്രം—മുക്തിദായകം, പുരുഷോത്തമന്റെ ധാമം—അവിടെ രാജാവ് എത്തി; സമൃദ്ധമായ സൈന്യവും വാഹനങ്ങളും സഹിതം അവൻ അവിടെ ഗമിച്ചു.
Verse 50
अयजच्चाश्वमेधेन विधिवद्भूरिदक्षिणः । कारयित्वा महोत्सेधं प्रासादं भूरिदक्षिणम् ॥ ५० ॥
അവൻ വിധിപൂർവ്വം അശ്വമേധയാഗം നടത്തി ധാരാളം ദക്ഷിണ നൽകി; കൂടാതെ ഉയർന്ന മഹത്തായ പ്രാസാദം പണിയിച്ചു—അതിനും ഉദാരമായ ദാനധർമ്മം അർപ്പിച്ചു.
Verse 51
तत्र संकर्षणं कृष्णं सुभद्रां स्थाप्य वीर्यवान् । पंचतीर्थं च विधिवत्कृत्वा तत्र महीपतिः ॥ ५१ ॥
അവിടെ ആ വീരശാലിയായ രാജാവ് സംകർഷണൻ, ശ്രീകൃഷ്ണൻ, സുഭദ്ര എന്നിവരെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു; പിന്നെ വിധിപൂർവ്വം പഞ്ചതീർത്ഥം സ്ഥാപിച്ച്, ഭൂപതി അവിടെ തന്നെയിരുന്നു.
Verse 52
स्नानं दानं जपं होमं देवताप्रेक्षणं तथा । भक्त्या चाराध्य विधिवत्प्रत्यहं पुरुषोत्तमम् । प्रसादाद्देवदेवस्य ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ ५२ ॥
അവൻ സ്നാനം, ദാനം, ജപം, ഹോമം, ദേവദർശനം എന്നിവ ചെയ്തു; വിധിപൂർവം ഭക്തിയോടെ പ്രതിദിനം പുരുഷോത്തമനെ ആരാധിച്ചു. ദേവദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ പിന്നെ മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു॥
Verse 53
मोहिन्युवाच । तस्मिन् क्षेत्रे वरे पुण्ये वैष्णवे पुरुषोत्तमे ॥ ५३ ॥
മോഹിനി പറഞ്ഞു—“ആ ശ്രേഷ്ഠമായ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ, വൈഷ്ണവസ്വഭാവമുള്ള പുരുഷോത്തമക്ഷേത്രത്തിൽ…”॥
Verse 54
किं तत्र प्रतिमा पूर्वं सुस्थिता वैष्णवी प्रभो । येनासौ नृपतिस्तत्र गत्वा सबलवाहनः ॥ ५४ ॥
പ്രഭോ, അവിടെ മുമ്പ് ഏത് വൈഷ്ണവ പ്രതിമയാണ് നന്നായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്? അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ രാജാവ് സൈന്യവും വാഹനങ്ങളും കൂട്ടി അവിടെ പോയതോ?॥
Verse 55
स्थापयामास कृष्णं च रामं भद्रां शुभप्रदाम् । संशयोऽस्ति महांस्तत्र विस्मयश्च द्विजोत्तम ॥ ५५ ॥
അവൻ കൃഷ്ണനെയും രാമനെയും, കൂടാതെ ശുഭം നൽകുന്ന ഭദ്രയെയും സ്ഥാപിച്ചു. എന്നാൽ ആ കാര്യത്തിൽ, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, വലിയ സംശയവും വിസ്മയവും ഉദിക്കുന്നു॥
Verse 56
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं ब्रूहि तत्कारणं च यत् । वसुरुवाच । श्रृणुष्व पूर्ववृत्तांतं कथां पापप्रणशिनीम् ॥ ५६ ॥
എനിക്ക് അതെല്ലാം കേൾക്കണം; അതിന്റെ കാരണവും പറയുക. വസു പറഞ്ഞു—മുൻവൃത്താന്തം കേൾക്കുക; ഇത് പാപനാശിനിയായ കഥയാണ്॥
Verse 57
प्रवक्ष्यामि समासेन श्रिया पृष्टं च यत्पुरा । सुमेरोः कांचने श्रृंगे सर्वाश्चर्यसमन्विते ॥ ५७ ॥
ഇപ്പോൾ ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു—മുമ്പ് ശ്രീ (ലക്ഷ്മി) സുമേരു പർവതത്തിന്റെ സ്വർണ്ണശിഖരത്തിൽ, സർവ്വ അത്ഭുതങ്ങളാലും സമന്വിതമായ ധാമത്തിൽ ചോദിച്ചതിനെ।
Verse 58
तत्र स्थितं जगन्नाथं जगत्स्रष्टारमव्ययम् । प्रणम्य शिरसा देवी लोकानां हितकाम्यया ॥ ५८ ॥
അവിടെ നിലകൊണ്ട ജഗന്നാഥനോട്—ജഗത്സ്രഷ്ടാവും അവ്യയനായ പ്രഭുവുമായ അവനോട്—ദേവി സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ചു ശിരസ്സു കുനിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്തു।
Verse 59
पप्रच्छेदं महाप्रश्नं भूमौ स्थानमनुत्तमम् । श्रीरुवाच । ब्रूहि त्वं सर्वलोकेश संशयं मे हृदि स्थितम् ॥ ५९ ॥
പിന്നീട് അവൾ ഭൂമിയിലെ അത്യുത്തമമായ ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച് മഹാപ്രശ്നം ചോദിച്ചു। ശ്രീ പറഞ്ഞു: “ഹേ സർവ്വലോകേശാ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സംശയം പറഞ്ഞു നീക്കണമേ।”
Verse 60
मर्त्यलोके महाश्चर्ये भूमौ कर्मसुदुर्लभे । लोभमोहमहाग्राहे कामक्रोधमहार्णवे ॥ ६० ॥
ഈ അത്ഭുതമയ മർത്ത്യലോകത്തിൽ—ഈ ഭൂമിയിൽ സത്കർമ്മം ചെയ്യുക അത്യന്തം ദുർലഭം—ജീവൻ ലോഭമോഹമെന്ന മഹാഗ്രാഹത്തിൽ പിടിക്കപ്പെടുകയും കാമക്രോധമെന്ന മഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 61
येन मुच्येत आत्मेश दुर्गसंसारसागरात् । त्वामृते नास्ति लोकेऽस्मिन्वक्ता संशयनिर्णये ॥ ६१ ॥
ഹേ ആത്മേശാ, ഈ ദുർഗ്ഗമായ സംസാരസാഗരത്തിൽ നിന്ന് ഏതു ഉപായംകൊണ്ട് മോചനം ലഭിക്കും? നിന്നെ വിട്ട് ഈ ലോകത്തിൽ സംശയനിർണ്ണയം ഉറപ്പോടെ പറയാൻ കഴിയുന്ന വക്താവ് മറ്റാരുമില്ല।
Verse 62
श्रुत्वैवं वचनं तस्या देवदेवो जनार्दनः । प्रोवाच परया प्रीत्या परं सारामृतोपमम् । सुखोपायं सुसाध्यं च निरायासं महाफलम् ॥ ६२ ॥
അവളുടെ വാക്കുകൾ ശ്രവിച്ച ദേവദേവനായ ജനാർദ്ദനൻ പരമപ്രീതിയോടെ പരമോപദേശം അരുളിച്ചെയ്തു—സാരാമൃതസമം; സുഖകരമായ മാർഗം, എളുപ്പം സാധ്യം, നിരായാസം, മഹാഫലപ്രദം।
Verse 63
श्रीभगवानुवाच । आस्ते तीर्थवरं देवि विख्यातं पुरुषोत्तमम् ॥ ६३ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവി, ‘പുരുഷോത്തമം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം ഉണ്ട്।
Verse 64
न तेन सदृशं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । कीर्तनाद्यस्य देवेशि मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ६४ ॥
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അതിനോട് സമമായതു ഒന്നുമില്ല. ഹേ ദേവേശി, ആ പ്രഭുവിന്റെ കീർത്തനാദികളാൽ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചനം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 65
न विज्ञातो नरैः सर्वैर्न दैत्यैर्न च दानवैः । मरीच्याद्यैर्मुनिवरैर्दर्शितोऽयं वरानने ॥ ६५ ॥
ഇത് എല്ലാ മനുഷ്യർക്കും അറിയപ്പെട്ടതല്ല; ദൈത്യർക്കും ദാനവർക്കും പോലും അല്ല. ഹേ വരാനനേ, മരീചി മുതലായ മുനിവരന്മാർ മാത്രമേ ഇതു വെളിപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളൂ।
Verse 66
दक्षिणस्योदधेस्तीरे न्यग्रोधो यत्र तिष्ठति । यस्तु कल्पे समुत्पन्ने महदुल्कानिबर्हणे ॥ ६६ ॥
ദക്ഷിണ സമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത് ഒരു ആൽമരം നിലകൊള്ളുന്നു—അത് മുൻ കല്പത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്; മഹാ ഉൽക്ക (അഗ്നിഗോളം) ശമിക്കപ്പെട്ട/നശിച്ച സമയത്ത്।
Verse 67
विनाशं नैव चाभ्येति स्वयं तत्रैव संस्थितः । दृष्टमात्रे वटे तस्मिञ्छायामाश्रित्य चासकृत् ॥ ६७ ॥
അവൻ നാശം പ്രാപിക്കുകയില്ല; അവിടെ തന്നേ സ്വയം സ്ഥിരനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ആ വടവൃക്ഷത്തെ ദർശിച്ചതുമാത്രത്തിൽ അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അതിന്റെ നിഴലിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 68
ब्रह्मह्त्या प्रमुच्येत पापेष्वन्येषु का कथा । प्रदक्षिणं कृतं यैस्तु नमस्कारैस्तु जंतुभिः ॥ ६८ ॥
പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് നമസ്കാരങ്ങളോടെ ഭക്തിപൂർവ്വം വണങ്ങുന്ന ജീവികൾക്ക് ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ പാപം പോലും വിട്ടുമാറും; പിന്നെ മറ്റു പാപങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറയേണ്ടതുണ്ടോ?
Verse 69
सर्वे विधूतपापास्ते गता वै केशवालयम् । न्यग्रोधस्योत्तरे किंचिद्दक्षिणे केशवस्य तु ॥ ६९ ॥
അവർ എല്ലാവരും പാപം കഴുകിമാറ്റപ്പെട്ടവരായി കേശവാലയത്തിലേക്ക് (ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക്) പോയി; അത് ന്യഗ്രോധ (വട) വൃക്ഷത്തിന്റെ അല്പം വടക്കിലും കേശവസ്ഥാനത്തിന്റെ തെക്കിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 70
प्रासादे तत्र तिष्ठेत्तु पदं धर्ममयं हि तत् । प्रतिमां तत्र तां दृष्ट्वा स्वयं देवेन निर्मिताम् ॥ ७० ॥
അവിടെ ഉള്ള പ്രാസാദസദൃശമായ ക്ഷേത്രത്തിൽ താമസിക്കണം; ആ സ്ഥലം ധർമ്മമയമാണ്. അവിടെ ദേവൻ സ്വയം നിർമ്മിച്ച ആ പ്രതിമ ദർശിച്ച് മനുഷ്യൻ ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതനാകുന്നു.
Verse 71
अनायासेन वै यांति भवनं मे ततो नराः । गच्छन्नेव तु तं दृष्ट्वा एकदा धर्मराट् स्वयम् ॥ ७१ ॥
അവിടെ നിന്ന് മനുഷ്യർ പ്രയാസമില്ലാതെ എന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. ഒരിക്കൽ വഴിയിൽ പോകുമ്പോൾ സ്വയം ധർമ്മരാജൻ അവനെ കണ്ടു.
Verse 72
मदंतिकमनुप्राप्य प्रणम्य शिरसाब्रवीत् । नमस्ते भगवन्देव लोकनाथाय तेजसे ॥ ७२ ॥
എന്റെ അടുത്തെത്തി തലകുനിച്ച് നമസ്കരിച്ചു അവൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ ഭഗവൻ ദേവാ! ഹേ ലോകനാഥാ! ഹേ തേജോമയ പ്രഭോ! നമസ്കാരം.”
Verse 73
क्षीरोदवासिनं देवं शेषभोगोरुशायिनम् । वरं वरेण्यं वरदं कर्तारं ह्यक्षयं प्रभुम् ॥ ७३ ॥
ക്ഷീരസാഗരത്തിൽ വസിക്കുന്ന ദേവനെയും, ശേഷന്റെ വിശാല ഭോഗങ്ങളിൽ ശയിക്കുന്ന പ്രഭുവിനെയും ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു; അവൻ ശ്രേഷ്ഠൻ, വരണീയൻ, വരദൻ, സൃഷ്ടികർത്താവ്, നിസ്സംശയം അക്ഷയനായ സ്വാമി.
Verse 74
विश्वेश्वरमजं विष्णुं सर्वज्ञमपराजितम् । नीलोत्पलदलश्यामं पुंडरीकनिभेक्षणम् ॥ ७४ ॥
വിശ്വേശ്വരനായ, അജനായ, സർവ്വജ്ഞനായ, അപരാജിതനായ വിഷ്ണുവിനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു—നീലോത്പലദളത്തെപ്പോലെ ശ്യാമവർണ്ണൻ, പുണ്ഡരീകസമാന നേത്രങ്ങളുള്ളവൻ.
Verse 75
सर्वंगं निर्गुणं शांतं जगद्वातारमव्ययम् । सर्वलोकविधातारं लोकनाथं सुखावहम् ॥ ७५ ॥
അവൻ സർവ്വവ്യാപി, നിർഗുണൻ, ശാന്തസ്വരൂപൻ; ജഗത്തിന്റെ അവ്യയ ആധാരം. സർവ്വലോകങ്ങളുടെ വിധാതാവ്, ലോകനാഥൻ, സത്യസുഖം പകരുന്നവൻ.
Verse 76
पुराणपुरुषं वेद्यं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् । पुरा पुराणं स्रष्टारं लोकतीर्थँ जगद्गुरुम् ॥ ७६ ॥
ആ സനാതന പുരാണപുരുഷനെ അറിയുക—അവൻ വേദ്യൻ; വ്യക്തവും അവ്യക്തവും; പുരാതനങ്ങളിൽ അതിപുരാതനനായ സൃഷ്ടികർത്താവ്, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ തീർത്ഥം, ജഗദ്ഗുരു.
Verse 77
श्रीवत्सवक्षसा युक्तं वनमाला विभूषितम् । पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं शंखचक्रगदाधरम् ॥ ७७ ॥
വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ശ്രീവത്സചിഹ്നമുള്ളവൻ, വനമാലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ, പീതാംബരം ധരിച്ച ചതുര്ഭുജൻ, ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധാരി।
Verse 78
हारकेयूरसंयुक्तं मुकुटांगदधारिणम् । सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ॥ ७८ ॥
ഹാരവും കെയൂരവും ധരിച്ചവൻ, മകുടവും അങ്കദവും ധാരകൻ; സർവ മംഗളലക്ഷണങ്ങളാൽ സമ്പന്നൻ, എങ്കിലും സർവേന്ദ്രിയങ്ങൾക്കതീതൻ।
Verse 79
कूटस्थमचलं सूक्ष्मं ज्योतीरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं व्यापिनं प्रकृतेः परम् ॥ ७९ ॥
അവൻ കൂറ്റസ്ഥൻ, അചലൻ, സൂക്ഷ്മൻ, സനാതന ജ്യോതിസ്വരൂപൻ; ഭാവ-അഭാവങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തൻ, സർവ്വവ്യാപി, പ്രകൃതിക്കതീതൻ।
Verse 80
तं नमस्ये जगन्नाथमीश्वरं सुखदं प्रभुम् । इत्येवं धर्मराजस्तु पुरा न्यग्रोधसन्निधौ ॥ ८० ॥
ഞാൻ ആ ജഗന്നാഥനായ ഈശ്വരനെ, സുഖം നൽകുന്ന പ്രഭുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ധർമ്മരാജൻ പുരാതനകാലത്ത് പുണ്യ ന്യഗ്രോധത്തിന്റെ സന്നിധിയിൽ പറഞ്ഞു।
Verse 81
स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रणाममकरोत्तदा । तं दृष्ट्वा च महाभागे प्रणतं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ ८१ ॥
നാനാവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ച് അവൻ അപ്പോൾ പ്രണാമം ചെയ്തു. ആ മഹാഭാഗൻ നമ്രനായി, കൈകൂപ്പി നില്ക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ (മറ്റവനും അതനുസരിച്ച് പ്രതികരിച്ചു)।
Verse 82
स्तोत्रस्य कारणं देवि पृष्टवानहमन्तकम् । वैवस्वत महाबाहो सर्वदेवमयो ह्यसि ॥ ८२ ॥
ഹേ ദേവീ, ഈ സ്തോത്രത്തിന്റെ കാരണം ഞാൻ അന്തകനെ (യമനെ) ചോദിച്ചു. ഹേ വൈവസ്വത മഹാബാഹോ, നീ സത്യമായും സർവ്വദേവമയൻ ആകുന്നു.
Verse 83
किमर्थं स्तुतवानित्थं संक्षेपाद् ब्रूहि तन्मम ॥ ८३ ॥
നീ ഇങ്ങനെ സ്തുതി ചെയ്തത് ഏതു ലക്ഷ്യത്തിനായി? അത് എനിക്ക് സംക്ഷേപമായി പറയുക.
Verse 84
यम उवाच । अस्मिन्नायतने पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे । इंद्रिनीलमयी सृष्टा प्रतिमा सार्वकामिकी ॥ ८४ ॥
യമൻ പറഞ്ഞു—‘പുരുഷോത്തമ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഈ പുണ്യായതനത്തിൽ, ഇന്ദ്രനീലമണിയാൽ നിർമ്മിതമായ ഒരു പ്രതിമ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു—അത് സർവ്വകാമഫലപ്രദം.
Verse 85
तां दृष्ट्वा पुंडरीकाक्ष भावेनैकेन श्रद्धया । श्वेताख्यं भुवनं यांति निष्कामाश्चैव मानवाः ॥ ८५ ॥
ഹേ പുണ്ഡരീകാക്ഷ, അവളെ ഏകഭാവത്തോടും ശ്രദ്ധയോടും കൂടി ദർശിച്ചാൽ, നിഷ്കാമരായ മനുഷ്യർ ‘ശ്വേത’ എന്നു പേരുള്ള ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 86
अतश्चैवं न शक्नोमि व्यापारमरिसूदन । प्रसीदं त्वं महादेव संहर प्रतिमां विभो ॥ ८६ ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ അരിസൂദന, ഞാൻ ഇങ്ങനെ ഈ പ്രവർത്തി നടത്താൻ കഴിയുന്നില്ല. ഹേ മഹാദേവ, ഹേ വിഭോ, പ്രസന്നനായി ഈ പ്രതിമാരൂപം സംഹരിക്കണമേ.
Verse 87
श्रुत्वा वैवस्वतस्यैतद्वाक्यं तमहमुक्तवान् । यमैतां गोपयिष्यामि सिकताभिः समंततः ॥ ८७ ॥
വൈവസ്വത യമന്റെ ഈ വാക്ക് കേട്ട് ഞാൻ അവനോട് പറഞ്ഞു— “ഹേ യമാ! ഈ കാര്യം ഞാൻ ചുറ്റും മണൽകൊണ്ട് മൂടി രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കും।”
Verse 88
ततः सा प्रतिमा देवि वल्लीभिर्गोपिता तथा । यथा तत्र न पश्यंति मनुजाः स्वर्गकांक्षिणः ॥ ८८ ॥
അപ്പോൾ, ഹേ ദേവീ, ആ പുണ്യപ്രതിമ വള്ളികളാൽ അങ്ങനെ മറച്ചുവെക്കപ്പെട്ടു; സ്വർഗ്ഗം ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനുഷ്യർക്കും അവിടെ അത് കാണാനായില്ല।
Verse 89
प्रच्छाद्य वल्लिकैर्देवि जातरूपपरिच्छदैः । यमं प्रस्थापयामास तां पुरीं दक्षिणां दिशम् ॥ ८९ ॥
ഹേ ദേവീ, വള്ളികളാലും സ്വർണ്ണാഭരണ-പരിച്ഛദങ്ങളാലും മൂടി അവൾ യമനെ തെക്കുദിശയിലെ ആ നഗരിയിലേക്കു യാത്രയാക്കി അയച്ചു।
Verse 90
गुप्तायां प्रतिमायां तु इन्द्रनीलस्य वै तदा । तस्मिन्क्षेत्रवरे पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे ॥ ९० ॥
അന്നേരത്ത്, പുണ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ, പ്രസിദ്ധമായ പുരുഷോത്തമക്ഷേത്രത്തിൽ ഇന്ദ്രനീലന്റെ പ്രതിമ രഹസ്യമായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 91
यत्कृतं तत्र वृत्तान्ते देवदेवो जनार्दनः । तत्सर्वं कथयामास स तस्मै भगवान्पुरा ॥ ९१ ॥
ആ സംഭവത്തിൽ ദേവദേവനായ ജനാർദനൻ ചെയ്തതെല്ലാം ഭഗവാൻ പണ്ടുകാലത്ത് അവനോട് മുഴുവനായി വിവരിച്ചു പറഞ്ഞു।
Verse 92
इंद्रद्युम्नस्य गमनं क्षेत्रसंदर्शनं तथा । क्षेत्रस्य वर्णनं चैव व्युष्टिं तस्य च मोहिनि ॥ ९२ ॥
ഓ മോഹിനി, ഇവിടെ രാജാവ് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന്റെ യാത്രാവൃത്താന്തം, പുണ്യക്ഷേത്രദർശനം, ആ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വർണ്ണനം, കൂടാതെ അവിടെ അവനു ലഭിച്ച പ്രഭാതം (വ്യുഷ്ടി) എന്നും വിവരിക്കുന്നു।
Verse 93
दर्शनं बलदेवस्य कृष्णस्य च विशेषतः । सुभद्रायाश्च तत्रैव माहात्म्यं चैव सर्वशः ॥ ९३ ॥
ആ പുണ്യസ്ഥാനത്ത് ബലദേവന്റെ ദർശനം, പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ദർശനം, അവിടെയേ സुभദ്രാദേവിയുടെ ദർശനം—ഇവയൊക്കെയുടെയും മഹാത്മ്യം സർവ്വവിധം പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 94
दर्शनं नरसिंहस्य व्युष्टिसंकीर्तनं तथा । अनंतवासुदेवस्य दर्शनं गुणकीर्तनम् ॥ ९४ ॥
നരസിംഹന്റെ ദർശനം, പ്രഭാതത്തിലെ സംകീർത്തനം; കൂടാതെ അനന്ത-വാസുദേവന്റെ ദർശനവും അവന്റെ ഗുണകീർത്തനവും—ഇവ എല്ലാം പുണ്യപ്രദമായ ഭക്ത്യാചാരങ്ങളാണ്।
Verse 95
श्वेतमाधवमाहात्म्यं स्वर्गद्वारस्य वर्णनम् । उदधेर्दर्शनं चैव स्नानं तर्पणमेव च ॥ ९५ ॥
ശ്വേത-മാധവന്റെ മഹാത്മ്യം, സ്വർഗ്ദ്വാരമെന്ന പുണ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ വർണ്ണനം; കൂടാതെ സമുദ്രദർശനം, അവിടെ സ്നാനവും തർപ്പണവും—ഇവയും പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Verse 96
समुद्रस्नानमाहात्म्यमिंद्रद्युम्नस्य चापि वै । पंचतीर्थफलं चैव महाज्यैष्ठ्यां तथैव च ॥ ९६ ॥
സമുദ്രസ്നാനത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, കൂടാതെ രാജാവ് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന്റെ വൃത്താന്തം; പഞ്ചതീർത്ഥഫലവും മഹാ-ജ്യൈഷ്ഠിയുടെ പുണ്യഫലവും കൂടി വിവരിക്കുന്നു।
Verse 97
स्नानं कृष्णस्य हलिनः सर्वयात्राफलं तथा । वर्णनं विष्णुलोकस्य क्षेत्रस्य च पुनः स्वयम् । पूर्वं कथितवांस्तथ्यं तस्यै स पुरुषोत्तमः ॥ ९७ ॥
അപ്പോൾ ആ പുരുഷോത്തമൻ അവൾക്കു സ്വയം വീണ്ടും സത്യവൃത്താന്തം പറഞ്ഞു—കൃഷ്ണന്റെയും ഹലിനൻ (ബലരാമൻ)ന്റെയും സ്നാനമാഹാത്മ്യം, അത് സർവ്വ തീർത്ഥയാത്രാഫലത്തോടു തുല്യം; കൂടാതെ ‘വിഷ്ണുലോകം’ എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ വർണ്ണനയും।
Verse 98
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ വസു–മോഹിനീ സംവാദത്തിനകത്തെ ‘പുരുഷോത്തമമാഹാത്മ്യം’ എന്ന അൻപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Indradyumna provides a dharmic-political exemplar (a Vaiṣṇava king) whose pilgrimage culminates in ritual legitimacy: sacrifice (Aśvamedha), endowments, deity-installation (Saṅkarṣaṇa–Kṛṣṇa–Subhadrā), and establishment of pañca-tīrtha. The narrative links correct royal dharma with temple-centered devotion and frames liberation as attainable through sustained daily worship within the kṣetra.
It explains an earlier, extraordinary icon (Indranīla) whose darśana grants Śveta-loka to desireless devotees, and why it becomes concealed. By placing Yama as a witness and hymn-singer, the text intensifies the site’s authority and mystery, while preserving the notion that the kṣetra contains hidden layers of sanctity accessible through proper devotion rather than mere worldly seeking.