Adhyaya 32

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १३ श्लोक मिलाकर कुल ४८ श्लोक हैं।) अऑरड..2 #९23: () हि 7 7 द्वात्रिशोड्थध्याय: मत्स्य तथा त्रिगर्तदेशीय सेनाओंका परस्पर युद्ध वैशम्पायन उवाच निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीका: प्रहारिण: । त्रिगर्तानस्पृशन्‌ मत्स्या: सूर्ये परिणते सति

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു, പ്രഹരത്തിൽ നിപുണരായ മത്സ്യദേശീയ വീരന്മാർ സൈന്യവ്യൂഹം ഒരുക്കി മുന്നേറി; സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ അവർ ത്രിഗർത്തരുമായി ഏറ്റുമുട്ടി।

Verse 2

ते त्रिगर्ताश्न मत्स्याश्व संरब्धा युद्धदुर्मदा: । अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोषु गृद्धा महाबला:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കോപത്തിൽ കത്തിയും യുദ്ധമദത്തിൽ മത്തരുമായ ത്രിഗർത്തരും മത്സ്യദേശത്തിലെ മഹാബല വീരന്മാരും, പശുക്കളോടുള്ള ലാഭലോഭം കൊണ്ടു പരസ്പരം ലക്ഷ്യമാക്കി ഗർജ്ജിച്ചു।

Verse 3

भीमाश्च मत्तमातड्रास्तोमराड्कुशनोदिता: । ग्रामणीयै: समारूढा: कुशलैहस्तिसादिभि:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— തോമരങ്ങളുടെയും അങ്കുശങ്ങളുടെയും പ്രഹാരങ്ങളാൽ ഉത്തേജിതരായി, നിപുണ ഗജാരോഹികളും ശ്രേഷ്ഠ മഹാവത്തുകളും കയറ്റി നയിച്ച ഭീകരവും മദോന്മത്തവുമായ ഗജരാജങ്ങൾ ഇരുപക്ഷത്തുനിന്നും പരസ്പരം ചാടി ഏറ്റുമുട്ടി. ഗജാരോഹികൾ തമ്മിൽ ശസ്ത്രപ്രഹാരങ്ങൾ നടത്തുമ്പോൾ ആ ഗജയുദ്ധത്തിന്റെ കോലാഹലം അത്യന്തം ഘോരവും രോമാഞ്ചകരവും മഹാസംഹാരകരവും ആയി—ക്രോധത്തോടു ചേർന്ന കൌശലം യുദ്ധത്തെ വേഗത്തിൽ വിവേചനമില്ലാത്ത നാശമാക്കുന്നു.

Verse 4

तेषां समागमो घोरस्तुमुलो लोमहर्षण: । घ्नतां परस्परं राजन्‌ यमराष्ट्रविवर्धन:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ, അവരുടെ ആ ഏറ്റുമുട്ടൽ അത്യന്തം ഘോരവും കോലാഹലപൂർണ്ണവും രോമാഞ്ചകരവും ആയിരുന്നു. അടുത്ത പോരാട്ടത്തിൽ അവർ പരസ്പരം വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ആ സമരം യമരാജ്യത്തെ വർധിപ്പിച്ചു—കാരണം മരണത്തിനായി തുടർച്ചയായി കൂടുതൽ ജീവൻകൾ വീണുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 5

देवासुरसमो राजन्नासीत्‌ सूर्येडवलम्बति । पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान्‌

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ, സൂര്യൻ പടിഞ്ഞാറോട്ട് ചായുമ്പോൾ ആ യുദ്ധം ദേവാസുരസംഗ്രാമംപോലെ വീർപ്പുമുട്ടി. പാദാതികൾ, രഥികൾ, ഗജാരോഹികൾ, അശ്വാരോഹികൾ—ഇവരുടെ മഹാസമൂഹങ്ങളാൽ രണഭൂമി നിറഞ്ഞു. അഹങ്കാരവും ബലവും നയിക്കുന്ന മനുഷ്യസംഘർഷം പോലും വ്യാപ്തിയിലും ഉഗ്രതയിലും കോസ്മിക കലഹത്തെ അനുകരിക്കാമെന്നു ആ ദൃശ്യം സൂചിപ്പിച്ചു.

Verse 6

अन्योन्यमभ्यापततां निध्नतां चेतरेतरम्‌ । उदतिष्ठद्‌ रजो भौम॑ न प्राज्ञायत किचन,एक-दूसरेपर धावा बोलकर आपसमें मार-काट मचानेवाले उन सैनिकोंके पदाघातसे इतनी धूल उड़ी कि कुछ भी सूझ-बूझ नहीं पड़ता था

പരസ്പരം പാഞ്ഞെത്തി തമ്മിൽതമ്മിൽ വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന യോദ്ധാക്കളുടെ പാദാഘാതങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലെ പൊടി കട്ടമേഘംപോലെ ഉയർന്നു. ആ കാഴ്ച മൂടുന്ന പൊടിമൂടലിൽ ഒന്നും വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാനായില്ല—അറിയലും വിവേചനവും യുദ്ധകലഹത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയി.

Verse 7

पक्षिणश्वापतन्‌ भूमौ सैन्येन रजसा5<वृता: । इषुभिव्यतिसर्पदूभिरादित्योडन्तरधीयत

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സൈന്യം ഉയർത്തിയ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട് പറന്ന പക്ഷികളും നിലത്തേക്ക് വീണുപോയി. ഇരുപക്ഷത്തുനിന്നും വിട്ട അമ്പുകൾ പ്രവാഹങ്ങളെന്നപോലെ ആകാശത്ത് പരസ്പരം മുറിച്ചുകടന്ന് പാഞ്ഞപ്പോൾ, സൂര്യനും കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞുപോയി—അത്ര ഘനമായിരുന്നു പൊടിയും ശരവൃഷ്ടിയും.

Verse 8

खटद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्ष॑ं व्यराजत । रुक्मपृष्ठानि चापानि व्यतिषिक्तानि धन्विनाम्‌

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മിന്നിത്തിളങ്ങുന്ന അസ്ത്രങ്ങളുടെ സാന്ദ്രതകൊണ്ട് ആകാശം ജ്വലിക്കുന്ന മിന്നാമിനുങ്ങുകളാൽ നിറഞ്ഞതുപോലെ പ്രകാശിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ പരിക്കേറ്റ് വീഴുന്ന വീരന്മാരുടെ കൈകളിൽ നിന്ന്, പ്രശസ്ത ധനുർധരരുടെ സ്വർണ്ണ-പൃഷ്ഠ ധനുസ്സുകൾ കൈമാറി കൈമാറി പോയി. രഥികൾ രഥികളോടും പാദാതികൾ പാദാതികളോടും ഏറ്റുമുട്ടി; ഭീകരമായെങ്കിലും ക്രമബദ്ധമായ യുദ്ധനിബിഡത പടർന്നു.

Verse 9

पततां लोकवीराणां सव्यदक्षिणमस्यताम्‌ | रथा रथै: समाजम्मु: पादातैश्व पदातय:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇടത്തും വലത്തും നിന്ന് എയ്ത്ത ബാണങ്ങളുടെ പ്രഹാരത്തിൽ ലോകപ്രസിദ്ധ വീരന്മാർ വീഴുമ്പോൾ, രഥങ്ങൾ രഥങ്ങളോടും പാദാതികൾ പാദാതികളോടും ചേർന്നു ഏറ്റുമുട്ടി; യുദ്ധം അടുത്ത പോരാട്ടമായി കട്ടിയായി.

Verse 10

सादिन: सादिभिश्लैव गजैश्लापि महागजा: । असिश्रि: पट्टिशै: प्रासै: शक्तिभिस्तोमरैरपि

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കുതിരസേന കുതിരസേനയോടും മഹാഗജങ്ങൾ മഹാഗജങ്ങളോടും ഏറ്റുമുട്ടി. വാൾ-പരിചധാരികൾ പട്ടിശം, പ്രാസം, ശക്തി, തോമരം കൈവശമുള്ളവരോടും പൊരുതി; അങ്ങനെ പലായുധങ്ങളാൽ സമബലമായ ഒരു ഘോര മേളെ രൂപപ്പെട്ടു.

Verse 11

संरब्धा: समरे राजन्‌ निजघ्नुरितरेतरम्‌ | निधघ्नन्त: समरे<न्योन्यं शूरा: परिघबाहव:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, സമരത്തിൽ കോപാവേശത്തോടെ ജ്വലിച്ച അവർ പരസ്പരം ഒരുത്തനെ മറ്റൊരുത്തൻ വീഴ്ത്തി. പരിഘംപോലെ പ്രചണ്ഡമായ ഭുജങ്ങളുള്ള ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ തമ്മിൽ തമ്മിൽ തുടർച്ചയായി പ്രഹരിച്ചു.

Verse 12

न शेकुरभिसंरब्धा: शूरान्‌ कर्तु पराड्मुखान्‌ । घुड़सवार घुड़सवारोंसे और गजारोही गजारोहियोंसे लड़ रहे थे। राजन! वे सब क्रोधमें भरकर उस युद्धमें एक-दूसरेपर तलवार

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കോപാവേശം നിറഞ്ഞിരുന്നിട്ടും അവർ ശൂരന്മാരെ പിൻതിരിയിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. യുദ്ധത്തിന്റെ നിബിഡതയിൽ ആവർത്തിച്ച പ്രഹാരങ്ങളും ഉറച്ചു നിന്നവരുടെ ധൈര്യം തകർക്കാനായില്ല; ധൈര്യം ധൈര്യത്തെ നേരിട്ടു, ആരും പിന്മാറിയില്ല.

Verse 13

अदृश्यंस्तत्र गात्राणि शरैश्छिन्नानि भागश:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ അവൻ അമ്പുകളാൽ മുറിഞ്ഞ് ഭാഗങ്ങളായി ചിതറിയ അവയവങ്ങളെ കണ്ടു; ആ ഭീകരദൃശ്യം യുദ്ധഹിംസയുടെ കഠിന യാഥാർത്ഥ്യവും അതിന്റെ ധാർമ്മിക ഭാരവും വെളിപ്പെടുത്തി।

Verse 14

शालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणां महामृधे । उस महासंग्राममें बहुत-से क्षत्रिय वीरोंके शरीर, जो शालवृक्षकी शाखाओंके समान विशाल एवं हृष्ट-पुष्ट थे, छिन्न-भिन्न होकर टुकड़े-टुकड़े दिखायी देने लगे ।।

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാസമരത്തിൽ ശാലവൃക്ഷശാഖകളെപ്പോലെ വിശാലവും ദൃഢവുമായ ക്ഷത്രിയവീരരുടെ ദേഹങ്ങൾ ഛിന്നഭിന്നമായി ഭൂമിയിൽ കിടന്നതായി കണ്ടു; സർപ്പഭോഗങ്ങളെപ്പോലെ കട്ടിയുള്ള വളഞ്ഞ ഭുജങ്ങൾ മണ്ണിൽ ചിതറിക്കിടന്നു—അനിയന്ത്രിത ക്രോധം വരുത്തുന്ന നാശത്തിന്റെ സാക്ഷിയായി।

Verse 15

रथिनां रथिभिश्षात्र सम्प्रहारो5भ्यवर्तत

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അവിടെ രഥികൾ രഥികളോടു ഭീകരമായി ഏറ്റുമുട്ടി; അശ്വാരോഹികൾ അശ്വാരോഹികളോടും, പദാതികൾ പദാതികളോടും ചേർന്നു പൊരുതി. എല്ലാടവും രക്തധാരകൾ ഒഴുകി; അതിൽ നനഞ്ഞ് ഭൂമിയിലെ പൊടിയും മങ്ങിപ്പോയി ശാന്തമായതുപോലെ തോന്നി।

Verse 16

सादिशभि: सादिनां चापि पदातीनां पदातिभि: । उपाशाम्यद्‌ रजो भौम॑ रुधिरेण प्रसर्पता

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രഥികൾ രഥികളോടും, അശ്വാരോഹികൾ അശ്വാരോഹികളോടും, പദാതികൾ പദാതികളോടും ഏറ്റുമുട്ടി; പടർന്നൊഴുകിയ രക്തം മൂലം ഭൂമിയിലെ പൊടിയും ശമിച്ചു।

Verse 17

(युधिष्ठिरोडपि धर्मात्मा भ्रातृभि: सहितस्तदा । व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डव: ।।

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ പാണ്ഡുനന്ദന യുധിഷ്ഠിരനും സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ രാജാവ് വിരാടനുവേണ്ടി വ്യൂഹം തീർത്ത് ത്രിഗർത്തരോടു യുദ്ധം തുടങ്ങി. സ്വയം ശ്യേനപക്ഷിയെപ്പോലെ ആക്കി യുധിഷ്ഠിരൻ ചുണ്ടിന്റെ സ്ഥാനമേറ്റു; നകുലനും സഹദേവനും രണ്ടു ചിറകുകളായി, വൃകോദര ഭീമസേനൻ വാലായി നിന്നു. അവിടെ കുന്തീപുത്ര യുധിഷ്ഠിരൻ ശത്രുക്കളിൽ ആയിരത്തെ സംഹരിച്ചു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ഭീമസേനൻ രണ്ടായിരം രഥികളെ പരലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു; നകുലൻ മൂന്നു നൂറിനെയും സഹദേവൻ നാലു നൂറിനെയും വധിച്ചു. അമ്പുമഴയിൽ ആഴത്തിൽ കുത്തേറ്റ ഗരുഡസമ യോദ്ധാക്കൾ ഇവിടെ അവിടെ ഇറങ്ങി ഇരിക്കേണ്ടിവന്നു; ആകാശത്തിലെ അവരുടെ ഗതിയും ദൂരദർശനവും പോലും തടയപ്പെട്ടു।

Verse 18

ते घ्नन्त: समरे<न्योन्यं शूरा: परिघबाहव: । न शेकुरभिसंरब्धा: शूरान्‌ कर्तु पराड्मुखान्‌

സമരത്തിൽ പരിഘസദൃശമായ ഭുജങ്ങളുള്ള ആ ശൂരന്മാർ ക്രോധാവേശത്തോടെ പരസ്പരം പ്രാണഘാതക പ്രഹരങ്ങൾ നടത്തി; എങ്കിലും യഥാർത്ഥ വീരന്മാരെ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ അവർക്കായില്ല।

Verse 19

शतानीकः: शतं हत्वा विशालाक्षश्नतुःशतम्‌ । प्रविष्टी महतीं सेनां त्रिगर्तानां महारथौ

ഇങ്ങനെ യുദ്ധം തുടർന്നുകൊണ്ട് ശതാനീകൻ നൂറിനെയും വിശാലാക്ഷൻ (മദിരാക്ഷൻ) നാലുനൂറിനെയും ത്രിഗർത്ത യോദ്ധാക്കളെ വധിച്ച് അവരുടെ മഹാസേനയിൽ കയറി. അവർ ഇരുവരും മഹാരഥന്മാരായിരുന്നു।

Verse 20

तौ प्रविष्टी महासेनां बलवन्तौ मनस्विनौ । आच्छेतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि:

മഹാസേനയിൽ കയറിയ ആ ബലവാന്മാരും മനസ്വികളുമായ വീരന്മാർ അത്യന്തം ക്രോധാവേശത്തോടെ സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ കലക്കിമറിച്ചു. അവർ കേശാകേശിയായി പിടിച്ചുകീറി, രഥങ്ങളിൽ ഇരുന്ന രഥികളെ താഴെ തള്ളിവീഴ്ത്തി യുദ്ധം ചെയ്തു।

Verse 21

लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टी रथव्रजम्‌ | अग्रत: सूर्यदत्तश्न मदिराक्षश्न पृष्ठत:

പിന്നീട് അവർ ത്രിഗർത്തരുടെ രഥസേനയെ ലക്ഷ്യമാക്കി അതിൽ കയറി. സൂര്യദത്തൻ മുന്നിൽ നിന്ന് ആക്രമിച്ചു; മദിരാക്ഷൻ പിന്നിൽ നിന്ന് ആക്രമിച്ചു।

Verse 22

विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पजचशतान्‌ रथान्‌ | हयानां च शतान्यष्टौ हत्वा पजच महारथान्‌

ആ യുദ്ധത്തിൽ രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് വിരാടൻ രഥയുദ്ധത്തിൽ പല വഴികളിലൂടെ ചലിച്ച് നാനാവിധ യുദ്ധകൗശലം പ്രകടിപ്പിച്ചു. ത്രിഗർത്തരുടെ അഞ്ചുനൂറ് രഥികളെയും എട്ടുനൂറ് അശ്വാരോഹികളെയും അഞ്ചു മഹാരഥന്മാരെയും വധിച്ച ശേഷം, സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച രഥത്തിൽ ഇരുന്ന സുശർമയിലേക്കു നേരെ പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 23

चरन्‌ स विविधान्‌ मार्गान्‌ रथेन रथसत्तम: | त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छ॑द्‌ रुक्मरथं रणे

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രഥയോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് വിരാടൻ രഥത്തിൽ പലവിധ മാർഗങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് യുദ്ധകൗശലത്തിന്റെ നാനാ തന്ത്രങ്ങളും പ്രകടിപ്പിച്ചു. ആ പോരിൽ ത്രിഗർത്തരുടെ അഞ്ഞൂറ് രഥികരെയും എട്ടുനൂറ് അശ്വാരോഹികളെയും അഞ്ചു മഹാരഥന്മാരെയും വീഴ്ത്തിയ ശേഷം, സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച രഥത്തിൽ ഇരുന്ന ത്രിഗർത്തരാജൻ സുശർമനിലേക്കു അദ്ദേഹം നേരിട്ട് പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 24

तौ व्यवाहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ | अन्योन्यमभिगर्जन्तौ गोष्ेषु वृष भाविव,वे दोनों महान्‌ बलवान्‌ और महामनस्वी वीर गर्जते हुए एक-दूसरेसे इस प्रकार जा भिड़े, मानो गोशालामें दो साँड़ लड़ रहे हों

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവിടെ ആ രണ്ടു മഹാത്മാക്കളും മഹാബലവാന്മാരുമായ വീരന്മാർ പരസ്പരം ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് ഏറ്റുമുട്ടി—ഗോശാലയിൽ രണ്ടു കാളകൾ പോരാടുന്നതുപോലെ.

Verse 25

ततो राजा त्रिगर्तानां सुशर्मा युद्धदुर्मद: । मत्स्यं समायाद्‌ राजान द्वैरथेन नरर्षभ:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ യുദ്ധദർപ്പത്തിൽ മദിച്ച ത്രിഗർത്തരാജൻ സുശർമ മുന്നോട്ടുവന്നു; നരശ്രേഷ്ഠനായ ആ വീരൻ മത്സ്യരാജൻ വിരാടനെ ദ്വൈരഥയുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു.

Verse 26

ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयतुरमर्षणौ । शरान्‌ व्यसृजतां शीघ्र॑ं तोयधारा घना इव

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പിന്നീട് അപമാനം സഹിക്കാത്ത, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ആ രണ്ടു രഥികർ തങ്ങളുടെ രഥങ്ങൾ മുന്നോട്ടോടിച്ച് അടുത്തെത്തി, വേഗത്തിൽ പരസ്പരം അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ചു—രണ്ടു മേഘങ്ങൾ ജലധാരകൾ ചൊരിയുന്നതുപോലെ.

Verse 27

अन्योन्यं चापि संरब्धौ विचेरतुरमर्षणौ । कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिगदा भूती

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പരസ്പരത്തോടുള്ള അവരുടെ ക്രോധവും അമർഷവും കൂടുതൽ കത്തിപ്പടർന്നു. ആയുധവിദ്യയിൽ നിപുണരായ അവർ വാൾ, ശക്തി (ജാവലിൻ) എന്നിവയും ഗദയും ധരിച്ച്, മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചുറ്റി നടന്നു.

Verse 28

ततो राजा सुशर्माणं विव्याध दशभि: शरै: | पजञ्चभि: पज्चभिश्षास्य विव्याध चतुरो हयान्‌,इसी समय राजा विराटने सुशर्माको दस बाणोंसे बींध डाला और पाँच-पाँच बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया

അപ്പോൾ രാജാവ് വിരാടൻ സുശർമയെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി; കൂടാതെ അഞ്ചഞ്ച് അമ്പുകളാൽ അവന്റെ നാല് കുതിരകളെയും പ്രഹരിച്ച് പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।

Verse 29

तथैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युद्धदुर्मद: । पज्चाशता शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित्‌,इसी प्रकार महान्‌ अस्त्रवेत्ता सुशर्माने भी रणोन्मत्त होकर पचास तीखे बाणोंसे मत्स्यराज विराटको बींध डाला

അതുപോലെ യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ മദിച്ച പരമാസ്ത്രവിദനായ സുശർമൻ മത്‌സ്യരാജൻ വിരാടനെ അമ്പത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി।

Verse 30

ततः सैन्यं महाराज मत्स्यराजसुशर्मणो: । नाभ्यजानात्‌ तदान्योन्यं सैन्येन रजसा55वृतम्‌

മഹാരാജാ! തുടർന്ന് സൈനികരുടെ പാദങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന പൊടിയിൽ മത്‌സ്യരാജൻ വിരാടന്റെയും സുശർമയുടെയും സൈന്യങ്ങൾ മൂടപ്പെട്ടു; അപ്പോൾ ആരെവിടെ എന്ത് ചെയ്യുന്നു എന്നത് പരസ്പരം തിരിച്ചറിയാൻ പോലും കഴിയാതെ പോയി।

Verse 32

इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि दक्षिणगोग्रहे विराटसुशर्मयुद्धे द्वात्रिंशोड्थ्याय:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വിരാടപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ ഗോഹരണപർവത്തിൽ, തെക്കുദിശയിൽ നിന്നുള്ള പശുക്കളുടെ അപഹരണപ്രസംഗത്തിൽ വിരാട–സുശർമ യുദ്ധവിവരണം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മുപ്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 39

इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहदरणपर्वमें दक्षिण दिशाकी ओरसे गौअओंके अपहरण के प्रसंगर्ें मत्स्यराजविराटके युद्धोद्योगसे सम्बद्ध इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വിരാടപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ ഗോഹരണപർവത്തിൽ, തെക്കുദിശയിൽ നിന്നുള്ള പശുക്കളുടെ അപഹരണപ്രസംഗത്തോടും അതിന് പ്രതികരണമായി മത്‌സ്യരാജൻ വിരാടൻ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയതോടും ബന്ധപ്പെട്ട മുപ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 126

अदृश्यत शिरश्कछिन्नं रजोध्वस्तं सकुण्डलम्‌ । बातकी बातमें

Vaiśampāyana said: Severed heads, still wearing their earrings, were seen rolling and lying in the dust, fouled by the earth raised in battle. The scene underscores the grim cost of violence: even beauty, ornament, and identity are reduced to lifeless fragments amid the chaos of combat.

Verse 143

आस्तीर्णा वसुधा भाति शिरोभिश्व सकुण्डलै: । सर्पोंके शरीरकी भाँति सुशोभित चन्दनचर्चित भुजाओं तथा कुण्डलमण्डित मस्तकोंसे पटी हुई रणभूमि अपूर्व शोभा धारण कर रही थी

Vaiśampāyana said: The earth lay strewn and yet shone—covered with severed heads adorned with earrings. The battlefield, carpeted with sandalwood-smeared arms and heads decked with ornaments, took on an uncanny, unprecedented splendor, like the patterned body of a serpent. The verse underscores the Mahābhārata’s stark moral tension: the same marks of culture and refinement (perfume, jewelry) become, in war, ornaments of death—beauty turned into a grim testimony to violence and impermanence.

Verse 163

कश्मलं चाविशद्‌ घोर निर्मर्यादमवर्तत । युद्ध करनेवाले वीरोंको मूर्च्छा आने लगी। उनमें मर्यादाशून्य भयंकर युद्ध छिड़ गया

Then a dreadful moral confusion seized them, and the fighting turned lawless. The warriors engaged in battle began to faint, and a terrifying conflict broke out in which the accepted bounds of conduct were no longer observed.