Shloka 17
Virāṭa Rescued from Suśarmā; Night Battle and Royal Gratitude (विराटमोक्षणं सुशर्मवधाभिमुखं च)
(युधिष्ठिरोडपि धर्मात्मा भ्रातृभि: सहितस्तदा । व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डव: ।। आत्मानं श्येनवत् कृत्वा तुण्डमासीद् युधिष्ठिर: । पक्षौ यमौ च भवत: पुच्छमासीद् वृकोदर: ।। सहस्र॑ न्यहनत् तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । भीमसेन: सुसंक्रुद्धः सर्वशस्त्रभूतां वर: ।। द्विसहस््रं रथान् वीर: परलोकं प्रवेशयत् | नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चवतुःशतम् ।।) पाण्डुनन्दन धर्मात्मा युधिष्ठिरने भी भाइयों-सहित व्यूह-रचना करके राजा विराटके लिये त्रिगर्तोंके साथ युद्ध आरम्भ किया। उन्होंने अपने-आपको श्येन (बाज) पक्षीके रूपमें उपस्थित करके उसकी चोंचका स्थान ग्रहण किया। नकुल और सहदेव दोनों पंखोंके रूपमें हो गये। भीमसेन एूँछके स्थानमें हुए। कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरने शत्रुओंके एक सहस्र सैनिकोंका संहार कर डाला। सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ वीर भीमसेनने अत्यन्त कुपित हो दो हजार रथियोंको परलोक पहुँचा दिया। नकुलने तीन सौ और सहदेवने चार सौ सैनिकोंको मार डाला। उपाविशन् गरुत्मन्तः शरैर्गाढं प्रवेजिता: । अन्तरिक्षे गतियेंषां दर्शनं चाप्यरुध्यत,आकाशचारी पक्षी भी बाणसमूहोंसे अत्यन्त उद्विग्न होकर इधर-उधर बैठ गये। उनका आकाशमें उड़ना और दूरतक देखना भी बंद हो गया
vaiśampāyana uvāca |
yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahitas tadā |
vyūhaṃ kṛtvā virāṭasya anvayudhyata pāṇḍavaḥ ||
ātmānaṃ śyenavat kṛtvā tuṇḍam āsīd yudhiṣṭhiraḥ |
pakṣau yamau ca bhavataḥ puccham āsīd vṛkodaraḥ ||
sahasraṃ nyahanat tatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenaḥ susaṃkruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ ||
dvisahasraṃ rathān vīraḥ paralokaṃ praveśayat |
nakulas triśataṃ jaghne sahadevaś catuḥśatam ||
upāviśan garutmantaḥ śaraiḥ gāḍhaṃ pravejitāḥ |
antarikṣe gati yeṣāṃ darśanaṃ cāpy arudhyata ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ പാണ്ഡുനന്ദന യുധിഷ്ഠിരനും സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ രാജാവ് വിരാടനുവേണ്ടി വ്യൂഹം തീർത്ത് ത്രിഗർത്തരോടു യുദ്ധം തുടങ്ങി. സ്വയം ശ്യേനപക്ഷിയെപ്പോലെ ആക്കി യുധിഷ്ഠിരൻ ചുണ്ടിന്റെ സ്ഥാനമേറ്റു; നകുലനും സഹദേവനും രണ്ടു ചിറകുകളായി, വൃകോദര ഭീമസേനൻ വാലായി നിന്നു. അവിടെ കുന്തീപുത്ര യുധിഷ്ഠിരൻ ശത്രുക്കളിൽ ആയിരത്തെ സംഹരിച്ചു; അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ഭീമസേനൻ രണ്ടായിരം രഥികളെ പരലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു; നകുലൻ മൂന്നു നൂറിനെയും സഹദേവൻ നാലു നൂറിനെയും വധിച്ചു. അമ്പുമഴയിൽ ആഴത്തിൽ കുത്തേറ്റ ഗരുഡസമ യോദ്ധാക്കൾ ഇവിടെ അവിടെ ഇറങ്ങി ഇരിക്കേണ്ടിവന്നു; ആകാശത്തിലെ അവരുടെ ഗതിയും ദൂരദർശനവും പോലും തടയപ്പെട്ടു।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even in warfare, dharma expresses itself as disciplined action in service of a rightful cause: the Pāṇḍavas fight not for personal rage alone but to protect King Virāṭa, using coordinated strategy and shared responsibility. The passage also underscores that power must be guided—Bhīma’s fury is effective, yet it is framed within the collective duty and formation led by the dharmic Yudhiṣṭhira.
Yudhiṣṭhira and his brothers arrange themselves in a hawk-shaped battle formation to support King Virāṭa against the Trigartas. Yudhiṣṭhira takes the ‘beak’ position, the twins form the wings, and Bhīma forms the tail. They inflict heavy casualties—Yudhiṣṭhira kills a thousand, Bhīma two thousand chariot-warriors, Nakula three hundred, and Sahadeva four hundred—while the opposing, ‘garuḍa-like’ fighters are overwhelmed by dense arrow-fire and lose their freedom of movement and clear sight.