Adhyaya 65
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—दूतों के मुख से दुर्योधन के गिरने का समाचार सुनते ही जो कौरव-महारथी शेष बचे थे, वे बिजली-सी गति से रणभूमि की ओर दौड़े। → अश्वत्थामा, कृप और कृतवर्मा तीव्र वेग से पहुँचते हैं; बाण, गदा, तोमर, शक्ति से विदीर्ण रणभूमि का दृश्य उनके भीतर क्रोध और शोक को एक साथ भड़काता है। वे रथों से उतरकर राज-सन्निधि में भागते हैं और पृथ्वी पर पड़े दुर्योधन को देखकर मोह-वश हो जाते हैं। → दुर्योधन, आँसुओं से भरी आँखों के साथ, अपने बचे हुए रक्षकों से अंतिम संवाद करता है—अपने पराक्रम का स्मरण, छल से हुई पराजय का विषाद, और प्रतिशोध की ज्वाला। उसी क्षण वह कृपाचार्य से जल-पूर्ण कलश मँगाने का आदेश देता है—एक निर्णायक, रहस्यमय तैयारी। → कृपाचार्य राजा की आज्ञा मानकर जल से भरा कलश लेकर उसके समीप आते हैं; शेष महारथी शोक-क्रोध में डूबे हुए भी राजा के संकेत को समझने का प्रयत्न करते हैं। → जल-पूर्ण कलश का प्रयोजन क्या है—अभिषेक, संकल्प, या कोई अंतिम उपाय? अध्याय इसी अनिश्चितता और आसन्न कर्म के संकेत पर ठहरता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल ४३ ६ “लोक हैं।) न२्््स्निताय श््यु कर - आचार्य नीलकण्ठकी सम्मतिके अनुसार चार्वाक संन्यासी मुनिके वेषमें विचरनेवाला एक नास्तिक राक्षस था। पजञज्चषष्टितमो< ध्याय: दुर्योधनकी दशा देखकर अभश्वत्थामाका विषाद
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദൂതന്മാരിൽ നിന്നു ദുര്യോധനൻ ഹതനായെന്ന വാർത്ത കേട്ട ഉടൻ, കൌരവരിൽ സംഹാരത്തിൽ നിന്ന് ശേഷിച്ച മഹാരഥന്മാർ (ശോകവും വ്യാകുലതയും കൊണ്ട്) വിറങ്ങലിച്ചു.
Verse 2
विनिर्भिन्ना: शितैर्बाणैर्गदातोमरशक्तिभि: । अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वत:
മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ തുളച്ചും, ഗദ, തോമര, ശക്തി എന്നിവയുടെ പ്രഹാരങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റും—അശ്വത്ഥാമാവ്, കൃപൻ, സാത്വതവംശീയനായ കൃതവർമ്മൻ.
Verse 3
त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन् । संजय कहते हैं--राजन! संदेशवाहकोंके मुखसे दुर्योधनके मारे जानेका समाचार सुनकर मरनेसे बचे हुए कौरव महारथी अश्वत्थामा
വേഗമേറിയ കുതിരകൾ കെട്ടിയ രഥങ്ങളിൽ കയറി അവർ അതിവേഗം യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കെത്തി. അവിടെ അവർ മഹാത്മാവായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനെ നിലംപതിച്ച നിലയിൽ കണ്ടു.
Verse 4
प्रभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने । भूमौ विचेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम्
വനത്തിൽ കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ഒടിഞ്ഞുവീണ മഹാശാലവൃക്ഷംപോലെ, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ വലഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന അവനെ അവർ കണ്ടു.
Verse 5
महागजमिवारण्ये व्याधेन विनिपातितम् । विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ അവർ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ ദുര്യോധനനെ വീണുകിടക്കുന്നതായി കണ്ടു; വനത്തിൽ വേട്ടക്കാരൻ മഹാഗജത്തെ വീഴ്ത്തിയതുപോലെ. രക്തധാരകളാൽ മുങ്ങി അവൻ ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് പുളഞ്ഞും വീണ്ടും വീണ്ടും വശം മാറിയും കിടന്നു.
Verse 6
यदृच्छया निपतितं चक्रमादित्यगोचरम् । महावातसमुत्थेन संशुष्कमिव सागरम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദൈവയോഗത്തിൽ സൂര്യചക്രം വഴിയിൽ നിന്ന് വീണതുപോലെയും, മഹാവാതം ഉയർന്ന് സമുദ്രം വറ്റിച്ചതുപോലെയും—അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു ആ നിമിഷം ദുര്യോധനന്റെ അവസ്ഥ. വിധിയും യുദ്ധഫലവും അവന്റെ തേജസ്സും ആത്മവിശ്വാസവും തകർത്തു; അവന്റെ ബലം നിഷ്ഫലമായി.
Verse 7
पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम् | रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातड्रमिव विक्रमे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആകാശത്തിലെ പൂർണ്ണചന്ദ്രന്റെ മണ്ഡലം ശീതകാല മഞ്ഞിൽ മറഞ്ഞതുപോലെ; സമരത്തിൽ ഉഗ്രമായ മഹാമാതംഗം—ദീർഘബാഹു, പരാക്രമശാലി—ഇപ്പോൾ ധൂളിയിൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ. ആ നിമിഷം ദുര്യോധനന്റെ അവസ്ഥ അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു—അവന്റെ മുൻ തേജസ് മറഞ്ഞു; യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിന സത്യം അവന്റെ അഭിമാനം താഴ്ത്തി.
Verse 8
वृतं भूतगणैघोरि: क्रव्यादैश्व समन््ततः । यथा धन लिप्समानैर्भुत्यै्नुपतिसत्तमम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീകരമായ ഭൂതഗണങ്ങളും മാംസഭക്ഷികളായ സത്തകളും അവനെ എല്ലാടവും ചുറ്റിപ്പറ്റി. ധനം മോഹിക്കുന്ന ഭൃത്യർ ശ്രേഷ്ഠരാജാവിനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നതുപോലെ, അവർ അവനെ ചുറ്റിനിന്നു.
Verse 9
भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम् । सामर्ष त॑ं नरव्याघ्रं व्याप्रं निपतितं यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ മുഖം ഭ്രൂകുടിയാൽ കടുപ്പപ്പെട്ടു; ക്രോധത്തിൽ കണ്ണുകൾ ഉയർന്ന് ജ്വലിച്ചു. ആ നരവ്യാഘ്രൻ അമർഷം നിറഞ്ഞവനായി, ഇരയിൽ ചാടിയ പുലിയെപ്പോലെ ദൃശ്യമായി.
Verse 10
तेतं दृष्टवा महेष्वासं भूतले पतितं नूपम् । मोहमभ्यागमन् सर्वे कृपप्रभूतयो रथा:
ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ആ മഹാധനുർധരനായ രാജാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ, കൃപപ്രമുഖരായ എല്ലാ രഥികളും മോഹഗ്രസ്തരായി ദുഃഖത്തിൽ സ്തംഭിച്ചു.
Verse 11
महाधनुर्धर राजा दुर्योधनको पृथ्वीपर पड़ा हुआ देख कृपाचार्य आदि सभी महारथी मोहके वशीभूत हो गये ।।
അവർ രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി രാജസന്നിധിയിലേക്കു ഓടിച്ചെന്നു. വീണുകിടക്കുന്ന ദുര്യോധനനെ കണ്ടപ്പോൾ എല്ലാവരും അവന്റെ സമീപത്തു തന്നെ നിലത്ത് ഇരുന്നുപോയി।
Verse 12
ततो द्रौणि्महाराज बाष्पपूर्णेक्षण: श्वसन् | उवाच भरतश्रेष्ठ सर्वलोकेश्चरेश्वरम्
മഹാരാജാ! അപ്പോൾ ദ്രൗണി അശ്വത്ഥാമന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; അവൻ വിങ്ങിക്കൊണ്ട്, ഭരതശ്രേഷ്ഠനും സർവ്വലോകാധീശന്മാരുടെയും അധീശ്വരനുമായ ദുര്യോധനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 13
न नूनं विद्यते सत्यं मानुषे किंचिदेव हि । यत्र त्वं पुरुषव्याप्र शेषे पांसुषु रूषित:
പുരുഷവ്യാഘ്രാ! മനുഷ്യലോകത്തിൽ സ്ഥിരസത്യമെന്നു പറയാൻ ഒന്നുമില്ല; നിനക്കുപോലും അവസാനം പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട് കിടക്കേണ്ടിവന്നല്ലോ.
Verse 14
भूत्वा हि नृपति: पूर्व समाज्ञाप्य च मेदिनीम् । कथमेकोड्द्य राजेन्द्र तिषछ्ठसे निर्जने वने
രാജേന്ദ്രാ! മുമ്പ് നീ നൃപതിയായി സമസ്ത മേദിനിയെയും ആജ്ഞാപിച്ചിരുന്നല്ലോ; ഇന്ന് നീ ഒറ്റയ്ക്കായി ഈ നിർജനവനത്തിൽ എങ്ങനെ വീണുകിടക്കുന്നു?
Verse 15
दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्ण महारथम् । नापि तान् सुहृद: सर्वान् किमिदं भरतर्षभ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുഃശാസനനെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മഹാരഥനായ കർണനെയും കാണുന്നില്ല. ആ എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളെയും പോലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, ഇതെന്തു സംഭവിച്ചു?
Verse 16
दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथंचन । लोकानां च भवान् यत्र शेषे पांसुषु रूषित:,“निश्चय ही काल और लोकोंकी गतिको जानना किसी प्रकार भी कठिन ही है, जिसके अधीन होकर आप धूलमें सने हुए पड़े हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൃതാന്തന്റെ (കാലമൃത്യുവിന്റെ) ഗതിയും ലോകങ്ങളുടെ വിധിയും എങ്ങനെയായാലും അറിയുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം, വേദനാജനകം. അതേ ശക്തിയുടെ അധീനനായി നീ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ അവസാനം, പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട ശരീരത്തോടെ കോപത്തോടെ കിടക്കുന്നു.
Verse 17
एष मूर्थाभिषिक्तानामग्रे गत्वा परंतप: । सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാലത്തിന്റെ ഈ മറിച്ചുപിടിത്തം നോക്കുക! മൗർധാഭിഷിക്ത രാജാക്കന്മാരുടെ മുൻപിൽ മുന്നിൽ നടന്ന ശത്രുസന്താപിയായ ദുര്യോധനൻ, ഇന്ന് പുല്ലുതുണ്ടുകളോടുകൂടെ പൊടി വിഴുങ്ങി കിടക്കുന്നു.
Verse 18
क्व ते तदमलं छत्र॑ व्यजनं क्व च पार्थिव । साच ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम,“नृपश्रेष्ठ॒ महाराज! कहाँ है आपका वह निर्मल छत्र, कहाँ है व्यजन और कहाँ गयी आपकी वह विशाल सेना?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നൃപശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ ആ നിർമലമായ രാജച്ഛത്രം എവിടെ? വ്യജനവും (ചാമരവും) എവിടെ? നിന്റെ ആ മഹാസൈന്യം എവിടെ പോയി, പാർഥിവോത്തമാ?
Verse 19
दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे । यद् वै लोकगुरुर्भूत्वा भवानेतां दशां गत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാരണങ്ങളുടെ ഇടയിൽ ഏത് കാരണം ഏത് ഫലത്തെ ജനിപ്പിക്കും എന്ന ഗതി തീർച്ചയായും ദുർവിജ്ഞേയമാണ്. കാരണം സർവ്വലോകത്തിനും ഗുരുസമാനമായി ആദരിക്കപ്പെട്ട നീ പോലും ഇന്ന് ഈ അവസ്ഥയിലെത്തി.
Verse 20
अध्र॒वा सर्वमत्येंषु श्रीरुपालक्ष्यते भृशम् भवतो व्यसन दृष्टवा शक्रविस्पर्थधिनो भूशम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മർത്ത്യരിൽ ശ്രീ (സമ്പത്ത്) അത്യന്തം അസ്ഥിരമാണെന്ന് വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു. രാജലക്ഷ്മിയാൽ ഇന്ദ്രനോടു തുല്യനായി കണക്കാക്കപ്പെട്ട നിനക്കു തന്നെ ഈ ദുരന്തം സംഭവിച്ചതുകണ്ട്, മനുഷ്യസമ്പത്ത് ഒരിക്കലും ശാശ്വതമായി സുരക്ഷിതമെന്നു കരുതാനാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പായി.
Verse 21
तस्य तद् वचन श्रुत्वा दु:खितस्य विशेषत: । उवाच राजन पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वच:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അത്യന്തം ദുഃഖിതനായവന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ പുത്രൻ സമയോചിതമായ വാക്ക് പറഞ്ഞു.
Verse 22
विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सूजन् । कृपादीन् स तदा वीरान् सवनिव नराधिप:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഇരുകൈകളാൽ കണ്ണുകൾ തുടച്ച്, ശോകജന്യമായ കണ്ണുനീർ ഒഴുകാൻ വിട്ടുകൊണ്ട്, ആ നരാധിപൻ അപ്പോൾ കൃപ മുതലായ വീരന്മാരോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 23
ईदृशो लोकथधर्मो<यं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते । विनाश: सर्वभूतानां कालपर्यायमागत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സുഹൃത്തുക്കളേ! മർത്ത്യലോകത്തിന്റെ ധർമ്മം (നിയമം) ഇങ്ങനെയത്രെ; ഇതിനെ ധാത്രാവ് തന്നെ നിർദ്ദേശിച്ചതാണെന്ന് പറയുന്നു. അതിനാൽ കാലപര്യായത്തിൽ ഒരുനാൾ സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും വിനാശത്തിന്റെ ഘടി അനിവാര്യമായി എത്തുന്നു.
Verse 24
सो<यं मां समनुप्राप्त: प्रत्यक्ष भवतां हि यः । पृथिवीं पालयित्वाहमेतां निष्ठामुपागत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നിങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്ന ആ വിനാശഘടികാരം ഇപ്പോൾ എനിക്കും വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് ഞാൻ ഈ ഭൂമിയെ പാലിച്ചു കാത്തിരുന്നു; ഇന്ന് ഞാൻ ഈ അന്തിമാവസ്ഥയിൽ എത്തിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 25
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि । दिष्टयाहं निहतः पापैश्छलेनैव विशेषतः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്ത് പ്രതിസന്ധി വന്നാലും യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ഒരിക്കലും പിൻമാറിയില്ല; ഇത് എന്റെ ഭാഗ്യം. ദുഷ്ടർ എന്നെ—പ്രത്യേകിച്ച് വഞ്ചനയാൽ—വീഴ്ത്തിയാലും എന്റെ ക്ഷാത്രനിശ്ചയം കുലുങ്ങിയില്ല; ഇതും ഭാഗ്യമാണ്.
Verse 26
उत्साहश्व कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता । दिष्ट्या चास्मिन् हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धव:
യുദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള ആകാംക്ഷയോടെ ഞാൻ നിത്യവും ഉത്സാഹം കൈവിടാതെ നിലനിർത്തി; ഇത് എന്റെ ഭാഗ്യം. കൂടാതെ ബന്ധുക്കളും പ്രിയജനങ്ങളും വീണ ശേഷം ഞാനും ഈ യുദ്ധത്തിലേ തന്നെ ജീവൻ വിടുന്നതും ഭാഗ്യമാണ്.
Verse 27
दिष्ट्या च वो5हं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात् | स्वस्तियुक्तांश्व कल्यांश्व॒ तन्मे प्रियमनुत्तमम्
ഇതും ഭാഗ്യമാണ്—ഈ ജനനാശത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായ നിങ്ങളെയെല്ലാം ഞാൻ കാണുന്നു. നിങ്ങൾ സുഖസമൃദ്ധരായി, പ്രവർത്തനശേഷിയോടെ ഇരിക്കുന്നു; അതാണ് എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയവും ഉത്തമവും.
Verse 28
मा भवन्तोअत्र तप्यन्तां सौहदान्निधनेन मे । यदि वेदा: प्रमाणं वो जिता लोका मयाक्षया:
എന്നോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ എന്റെ മരണത്തെക്കുറിച്ച് ഇവിടെ നിങ്ങൾ ദുഃഖിച്ച് വേദനിക്കരുത്. നിങ്ങളുടെ കാഴ്ചയിൽ വേദങ്ങൾ പ്രമാണമെങ്കിൽ, അറിയുക—ഞാൻ അക്ഷയ ലോകങ്ങളെ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 29
मन्यमान: प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजस: । तेन न च्यावितश्नाहं क्षत्रधर्मात् स्वनुछितात्
അമിതതേജസ്സുള്ള കൃഷ്ണന്റെ അസാധാരണ പ്രഭാവം തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ടും, ഞാൻ സ്വയം ഏറ്റെടുത്ത ക്ഷാത്രധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് കുലുങ്ങിയില്ല.
Verse 30
कृतं भवद्धि: सदृशमनुरूपमिवात्मन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചെയ്തത് നിന്റെ ബുദ്ധിക്കു യോജിച്ചതുതന്നെ; യഥോചിതവും ശോഭനവും, നിന്റെ സ്വഭാവത്തോടു പൂർണ്ണമായി ഒത്തുപോകുന്നതുപോലെ.
Verse 31
एतावदुक्त्वा वचन बाष्पव्याकुललोचन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇത്ര മാത്രം പറഞ്ഞിട്ട്, കണ്ണുനീരാൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ അവൻ മൗനമായി; യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകര സംഭവങ്ങൾക്കിടയിൽ വികാരവേഗത്തിൽ കീഴടങ്ങി.
Verse 32
तथा दृष्टवा तु राजानं बाष्पशोकसमन्वितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവിനെ ഇങ്ങനെ കണ്ണുനീരും ശോകവും നിറഞ്ഞവനായി കണ്ടപ്പോൾ, യുദ്ധവിപത്തുകളുടെ നടുവിൽ അവന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം അവിടെ നിന്നവർ വ്യക്തമായി ഗ്രഹിച്ചു.
Verse 33
स च क्रोधसमाविष्ट: पाणौ पा्णिं निपीड्य च
അവൻ ക്രോധാവേശത്തിൽ, ഒരു കൈ മറ്റേ കൈയിൽ ശക്തിയായി ഞെരിച്ചു—യുദ്ധത്തിന്റെ ധർമ്മസങ്കടത്തിനിടയിൽ ഉള്ളിലെ കലക്കവും ദൃഢനിശ്ചയവും പുറത്ത് തെളിയിച്ച അടയാളമായി.
Verse 34
पिता मे निहत: क्षुद्रै: सुनुशंसेन कर्मणा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ പിതാവ് നീചന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അത് സൂനുശംസന്റെ ക്രൂരകൃത്യമാണ്.
Verse 35
शृणु चेदं वचो महां सत्येन वदत: प्रभो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ! സത്യത്തോടെ പറയുന്ന എന്റെ ഈ ഗൗരവമുള്ള വാക്കുകൾ കേൾക്കുക. ഞാൻ സത്യശപഥം ചെയ്ത് പറയുന്നു—എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക. എന്റെ ഇഷ്ടം, ആപൂർത്തം, ദാനം, ധർമ്മം എന്നിവയും മറ്റു ശുഭകർമ്മങ്ങളും സാക്ഷിയായി ശപഥം ചെയ്ത് ഞാൻ ഈ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു: ഇന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ നോക്കി നിൽക്കെ, എല്ലാ ഉപായങ്ങളാലും, ശേഷിപ്പില്ലാതെ എല്ലാ പാഞ്ചാലരെയും യമലോകത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കും. മഹാരാജാ! അതിനായി എനിക്ക് നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ നൽകുക.”
Verse 36
इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च । अद्याहं सर्वपञ्चालान् वासुदेवस्य पश्यत:
“ഇഷ്ടാപൂർത്തം, ദാനം, ധർമ്മം, സുകൃതം—ഇവയുടെ പുണ്യബലത്തിൽ ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു: ഇന്ന് വാസുദേവൻ നോക്കി നിൽക്കെ, എല്ലാ ഉപായങ്ങളാലും, എല്ലാ പാഞ്ചാലരെയും യമലോകത്തിലേക്ക് അയക്കും.”
Verse 37
सर्वोपायैहिं नेष्यामि प्रेतराजनिवेशनम् । अनुज्ञां तु महाराज भवान् मे दातुमरहति
“എല്ലാ ഉപായങ്ങളാലും ഞാൻ അവരെ പ്രേതരാജൻ (യമൻ) വസിക്കുന്ന സ്ഥാനത്തേക്ക് അയക്കും; എന്നാൽ, മഹാരാജാ, അതിന് നിങ്ങൾ എനിക്ക് അനുവാദം നൽകേണ്ടതാണ്.”
Verse 38
इति श्रुत्वा तु वचन द्रोणपुत्रस्य कौरव: । मनस: प्रीतिजननं कृपं वचनमत्रवीत्
ദ്രോണപുത്രന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട കൌരവൻ (രാജാവ്) കൃപനോട് അവന്റെ മനസ്സിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്ന തരത്തിൽ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 39
स तद् वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तम:
രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ മനസ്സിലാക്കിയ ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ (കൃപൻ) കൈകൂപ്പി, ഉടൻ തന്നെ അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാൻ ഒരുങ്ങി.
Verse 40
तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशाम्पते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ മഹാരാജാ, ഹേ പ്രജാനാഥാ! അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു— ‘ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം. നിങ്ങൾ എനിക്ക് പ്രിയമായതു ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ദ്രോണപുത്രനെ സേനാപതി പദത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുക.’”
Verse 41
ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोडभिषिच्यताम् । सैनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम्
“ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ദ്രോണപുത്രനെ സേനാപതി പദത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുക; നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം. നിങ്ങൾ എനിക്ക് പ്രിയമായതു ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ.”
Verse 42
राज्ञो नियोगाद् योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषत: । वर्तता क्षत्रधर्मेण होव॑ धर्मविदो विदु:
ധർമ്മവിദർ ഇങ്ങനെ അറിയുന്നു— പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണനും രാജാജ്ഞപ്രകാരം ക്ഷത്രിയധർമ്മം അനുസരിച്ച് പെരുമാറി യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടതാണ്.
Verse 43
राज्ञस्तु वचन श्रुत्वा कृप: शारद्वतस्तथा । द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सैनापत्ये5भ्यषेचयत्,राजाकी वह बात सुनकर शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने उसकी आज्ञाके अनुसार अश्वत्थामाका सेनापतिके पदपर अभिषेक किया
രാജാവിന്റെ വാക്ക് കേട്ട് ശാരദ്വതന്റെ പുത്രനായ കൃപാചാര്യൻ രാജാജ്ഞപ്രകാരം ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവിനെ സേനാപതി പദത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു.
Verse 44
सो$5भिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम् | प्रययौँ सिंहनादेन दिश: सर्वा विनादयन्
ഹേ മഹാരാജാ! അഭിഷിക്തനായ ശേഷം അവൻ ആ ശ്രേഷ്ഠ നരേശ്വരനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; പിന്നെ സിംഹനാദം മുഴക്കി സർവ്വദിക്കുകളെയും മുഴങ്ങവെച്ച് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 45
महाराज! अभिषेक हो जानेपर अभश्वत्थामाने नृपश्रेष्ठ दुर्योधनको हृदयसे लगाया और अपने सिंहनादसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए वहाँसे प्रस्थान किया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അഭിഷേകം പൂർത്തിയായ ശേഷം അശ്വത്ഥാമാവ് നൃപശ്രേഷ്ഠനായ ദുര്യോധനനെ ഹൃദയപൂർവ്വം ആലിംഗനം ചെയ്തു. പിന്നെ സിംഹനാദം മുഴക്കി, അതിന്റെ പ്രതിധ്വനി സർവ്വദിക്കുകളിലും മുഴങ്ങവെ, അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. രാജേന്ദ്രാ! രക്തത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ട ദുര്യോധനനും അവിടെയേ ആ രാത്രിയെ കഴിച്ചു—സകല ജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം വിതയ്ക്കുന്ന ഇരുള്ഘട്ടം അതായിരുന്നു.
Verse 46
अपक्रम्य तु ते तूर्ण तस्मादायोधनान्नूप । शोकसंविग्नमनसश्रिन्ताध्यानपराभवन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരേശ്വരാ! ശോകംകൊണ്ട് വിറങ്ങലിച്ച മനസ്സുള്ള അവർ ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ പിന്മാറി. ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി അവർ ആശങ്കാഭരിതമായ ചിന്തയിൽ ലീനരായി—ഇനി എന്ത് ചെയ്യണം, ഈ നാശത്തിനിടയിൽ ധർമ്മം ഏത് കടമയാണ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു.
Verse 65
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि अभश्वृत्थामसैनापत्याभिषेके पज्चषष्टितमो<5 ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ശല്യപർവ്വാന്തർഗതമായ ഗദാപർവ്വത്തിൽ അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ സേനാപതിപദാഭിഷേകവിഷയകമായ അറുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 293
स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्य: कथंचन । “मैं अमित तेजस्वी श्रीकृष्णके अद्भुत प्रभावको मानता हुआ भी कभी उनकी प्रेरणासे अच्छी तरह पालन किये हुए क्षत्रियधर्मसे विचलित नहीं हुआ। मैंने उस धर्मका फल प्राप्त किया है; अतः किसी प्रकार भी मैं शोकके योग्य नहीं हूँ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഈ അന്ത്യം എനിക്ക് വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും ശോകിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ അല്ല. അമിതതേജസ്സുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ അത്ഭുതപ്രഭാവം അറിഞ്ഞിട്ടും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രേരണയോടെ യഥാവിധി പാലിച്ച ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ ഒരിക്കലും വഴുതിയിട്ടില്ല. ആ ധർമ്മത്തിന്റെ ഫലം ഞാൻ പ്രാപിച്ചു; അതിനാൽ എന്നെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കാനുള്ള ആധാരം ഇല്ല.”
Verse 303
यतितं विजये नित्य दैवं तु दुरतिक्रमम् । “आपलोगोंने अपने स्वरूपके अनुरूप योग्य पराक्रम प्रकट किया और सदा मुझे विजय दिलानेकी ही चेष्टा की; तथापि दैवके विधानका उल्लंघन करना किसीके लिये भी सर्वथा कठिन है”
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ നിത്യവും വിജയത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചു; എന്നാൽ ദൈവവിധിയെ അതിക്രമിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം. നിങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തിന് യോജിച്ച പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ച് എപ്പോഴും എന്നെ ജയിപ്പിക്കാനാണ് നിങ്ങൾ ശ്രമിച്ചത്; എങ്കിലും വിധിയുടെ നിയമം മറികടക്കുക ആര്ക്കും എളുപ്പമല്ല.”
Verse 313
तृष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विद्वलो भृशम् । राजेन्द्र! इतना कहते-कहते दुर्योधनकी आँखें आँसुओंसे भर आयीं और वह वेदनासे अत्यन्त व्याकुल होकर चुप हो गया--उससे कुछ बोला नहीं गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അത്യന്തം കടുത്ത വേദനയിൽ വിറച്ചുപോയി അവൻ മൗനമായി; ദുഃഖം മൂടിയതിനാൽ പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।
Verse 326
द्रौणि: क्रोधेन जज्वाल यथा वदल्विर्जगत्क्षये । राजा दुर्योधनको शोकके आँसू बहाते देख अश्वत्थामा प्रलयकालकी अग्निके समान क्रोधसे प्रजजलित हो उठा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ശോകത്തിൽ മുങ്ങി കണ്ണീർ ഒഴുക്കുന്നതു കണ്ട ദ്രൗണി (അശ്വത്ഥാമാവ്) ലോകക്ഷയകാലത്തെ വഡവാനലത്തെപ്പോലെ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു।
Verse 336
बाष्पविद्धलया वाचा राजानमिदमब्रवीत् । रोषके आवेशमें भरकर उसने हाथपर हाथ दबाया और अभश्रुगद्गद वाणीद्वारा उसने राजा दुर्योधनसे इस प्रकार कहा--
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കണ്ണീരാൽ മങ്ങിയ ഗദ്ഗദവാണിയോടെ, ശോകവും ക്രോധവും നിറഞ്ഞ ആവേശത്തിൽ അവൻ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 343
न तथा तेन तप्यामि यथा राजंस्त्वयाद्य वै “राजन! नीच पाण्डवोंने अत्यन्त क्रूरतापूर्ण कर्मके द्वारा मेरे पिताका वध किया था; परंतु उसके कारण भी मैं उतना संतप्त नहीं हूँ, जैसा कि आज तुम्हारे वधके कारण मुझे कष्ट हो रहा है!
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ആ സംഭവത്താൽ ഞാൻ ഇങ്ങനെ ദഹിച്ചില്ല; ഇന്ന് നിന്റെ വധം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ അത്യന്തം ദഹിക്കുന്നത്. പിതാവിന്റെ വധം കൊണ്ടുപോലും എനിക്ക് ഇത്രത്തോളം വ്യഥ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; നിന്റെ വധം കൊണ്ടാണ് അത്രയും।
Verse 383
आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्ण समानय । द्रोणपुत्रका यह मनको प्रसन्न करनेवाला वचन सुनकर कुरुराज दुर्योधनने कृपाचार्यसे कहा--'आचार्य! आप शीघ्र ही जलसे भरा हुआ कलश ले आइये'
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ആചാര്യാ, വേഗം ജലപൂർണ്ണമായ കലശം കൊണ്ടുവരിക।” ദ്രോണപുത്രന്റെ മനസ്സിനെ ശാന്തിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുകൾ കേട്ട് കുരുരാജൻ ദുര്യോധനൻ കൃപാചാര്യനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 396
कलशं पूर्णमादाय राज्ञोडन्तिकमुपागमत् | राजाकी वह बात मानकर ब्राह्मणशिरोमणि कृपाचार्य जलसे भरा हुआ कलश ले उसके समीप आये
വെള്ളം നിറഞ്ഞ കലശം എടുത്തുകൊണ്ട് അവൻ രാജാവിന്റെ അടുക്കലേക്ക് ചെന്നു।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.