Shloka 45
महाराज! अभिषेक हो जानेपर अभश्वत्थामाने नृपश्रेष्ठ दुर्योधनको हृदयसे लगाया और अपने सिंहनादसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए वहाँसे प्रस्थान किया ।। दुर्योधनो5पि राजेन्द्र शोणितेन परिप्लुत: । तां निशां प्रतिपेदेडथ सर्वभूतभयावहाम्,राजेन्द्र! खूनमें डूबे हुए दुर्योधनने भी सम्पूर्ण भूतोंके मनमें भय उत्पन्न करनेवाली वह रात वहीं व्यतीत की
sañjaya uvāca | mahārāja! abhiṣeke ho jāne para aśvatthāmāne nṛpaśreṣṭha duryodhanaṃ hṛdayena āliṅgya, sva-siṃhanādena sampūrṇā diśaḥ pratidhvanitāḥ kṛtvā tataḥ prasthitaḥ || duryodhano 'pi rājendra śoṇitena pariplutaḥ | tāṃ niśāṃ pratipede 'tha sarvabhūta-bhayāvahām ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അഭിഷേകം പൂർത്തിയായ ശേഷം അശ്വത്ഥാമാവ് നൃപശ്രേഷ്ഠനായ ദുര്യോധനനെ ഹൃദയപൂർവ്വം ആലിംഗനം ചെയ്തു. പിന്നെ സിംഹനാദം മുഴക്കി, അതിന്റെ പ്രതിധ്വനി സർവ്വദിക്കുകളിലും മുഴങ്ങവെ, അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. രാജേന്ദ്രാ! രക്തത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ട ദുര്യോധനനും അവിടെയേ ആ രാത്രിയെ കഴിച്ചു—സകല ജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം വിതയ്ക്കുന്ന ഇരുള്ഘട്ടം അതായിരുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral atmosphere of the war’s endgame: outward triumph (the lion-roar and departure) stands beside inner and cosmic dread (a night ‘fearful to all beings’). It suggests that violence and adharma do not yield peace; even the victors are left blood-soaked, haunted, and surrounded by fear.
After a consecration ceremony (abhiṣeka), Ashvatthama warmly embraces Duryodhana and leaves with a roaring proclamation. Duryodhana, grievously wounded and covered in blood, remains and spends the night there—described as a terrifying night that instills fear in all creatures.