Srstikhanda
मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
ಅಧ್ಯಾಯ 1 ಮಂಗಳಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಶಿವನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯಗಳ ಏಕಕಾರಣ, ಶುದ್ಧಚೈತನ್ಯಸ್ವರೂಪ, ಮಾಯಾತೀತನಾಗಿಯೂ ಮಾಯೆಗೆ ಆಧಾರನಾಗಿಯೂ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಪುರಾಣೀಯ ಸಂವಾದದ ವೇದಿಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೌನಕಪ್ರಮುಖ ಮುನಿಗಳು ವಿದ್ಯೇಶ್ವರಸಂಹಿತೆಯ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನ-ಖಂಡದ) ಶುಭಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಸೂತನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸೂತನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿ, ಅವನ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಾಮೃತದ ಅಕ್ಷಯ ಮಾಧುರ್ಯ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೈವಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸಕೃಪೆಯಿಂದ ಸೂತನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಅವನು ಭೂತ-ವರ್ತಮಾನ-ಭವಿಷ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಶಿವತತ್ತ್ವಮಹಿಮೆ, ಪ್ರಮುಖ ಸಂವಾದಿಗಳ ಪರಿಚಯ, ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹಾಗೂ ಏಕಾಗ್ರ ಶ್ರವಣವೇ ಶೈವಸಿದ್ಧಾಂತ ಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಭಾವನೆ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಸೃಷ್ಟ್ಯುಪಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಾಗುತ್ತದೆ।
नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ನಾರದನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರ, ನಿಯಮಶೀಲ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠನಾದವನು. ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ದಿವ್ಯ ನದಿಯ ಸಮೀಪ ಹಿಮಾಲಯದ ಯೋಗ್ಯ ಗುಹಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಅಲಂಕೃತ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಸ್ಥಿರಾಸನ, ಮೌನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಶುದ್ಧಿ. ಬಳಿಕ “ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮ” ಎಂಬ ಅದ್ವೈತ ಭಾವದಿಂದ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಮುಖ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ನಾರದನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭ ಉಂಟಾಗಿ, ಶಕ್ರ/ಇಂದ್ರನು ಭಯಪಟ್ಟು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವೆಂದುಕೊಂಡು ವಿಘ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಮರ/ಕಾಮದೇವನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ನಾರದನ ಧ್ಯಾನ ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ಕಾಮಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ।
नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion
ಅಧ್ಯಾಯ ೩ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣು ಹೊರಟ ನಂತರ ಏನಾಯಿತು, ನಾರದರು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸರ ಮೂಲಕ ಸೂತನು ಹೇಳುವುದು—ಶಿವನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮಾಯಾನಿಪುಣನಾದ ವಿಷ್ಣು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅದ್ಭುತ ಮಾಯೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. ಮುನಿಗಳ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ, ಮನೋಹರ ಮಹಾನಗರಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ವೈವಿಧ್ಯ-ವೈಭವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದದು, ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ, ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮಾಜರೂಪ. ಅಲ್ಲಿ ಧನಿಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಜ ಶೀಲನಿಧಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕಾಗಿ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ರಾಜಕುಮಾರರು ವಧುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನೋಡಿ ನಾರದರು ಮೋಹಗ್ರಸ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಕುತೂಹಲ ಮತ್ತು ಆಸೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಜದ್ವಾರದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ—ಮಾಯೆ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಶಿಕ್ಷೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಇದು ಪೀಠಿಕೆ.
नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनम् — Nārada and Viṣṇu: Instruction after Delusion
ಅಧ್ಯಾಯ ೪ ಸೃಷ್ಟ್ಯುಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ, ವಿಮೋಹಿತನಾದ ನಾರದನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವಗಣರಿಗೆ ಯಥೋಚಿತ ಶಾಪ ನೀಡಿದರೂ ಶಿವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇನ್ನೂ ಜಾಗೃತನಾಗದ ನಾರದನು, ಹರಿಕೃತ ಛಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅಸಹ್ಯ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ದ್ವೈತಭಾವ ಮತ್ತು ಜಗನ್ಮೋಹನಶಕ್ತಿಯ ಆರೋಪದಿಂದ ದೂಷಿಸಿ, ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಸಂಗ ಹಾಗೂ ಅಸುರರಿಗೆ ಅಮೃತದ ಬದಲು ವಾರುಣೀ ಹಂಚಿದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಕಠೋರ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಭಾಷಣೆಯಿಂದ ಮಾಯೆಯ ಆಡಳಿತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ—ದೈವ ಯುಕ್ತಿಗಳು ನೈತಿಕ ಅರಾಜಕತೆ ಅಲ್ಲ, ಪರಶೈವ ಸಂಕಲ್ಪಾಧೀನ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಲೀಲೆಯೇ. ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪದೇಶ ನಾರದನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಣಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಅಂತರ್ಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ನಾರದನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಶಿವರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಶಿವಲಿಂಗಗಳ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ನೀಡುವವುಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಶಿವಗಣರು ನಾರದನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪೂರ್ವಶಾಪದಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು—ನಾವು ಸ್ವಭಾವತಃ ಅಪರಾಧಿಗಳು ಅಲ್ಲ; ರಾಜಕನ್ಯೆಯ ಸ್ವಯಂವರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಮೋಹದಿಂದ ಭ್ರಮಿಸಿ ತಪ್ಪು ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾರದಶಾಪವೂ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ಫಲವನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಕರ್ಮಫಲವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಯಾರ ಮೇಲೂ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಭಕ್ತಿವಚನ ಕೇಳಿ ನಾರದನು ಸ्नेಹದಿಂದ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟು ಅನುಗ್ರಹದ ದಾರಿ ತೆರೆದನು; ಹೀಗೆ ಕರ್ಮದ ಹೊಣೆ, ದೈವವ್ಯವಸ್ಥೆ, ವಿನಯದಿಂದ ಸಂಧಾನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದರ್ಶನದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)
ಅಧ್ಯಾಯ ೬ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಳಲಾದ ಸತ್ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉಪದೇಶರೂಪ ಉತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ‘ಅನಾಮಯ’ ನಿರ್ದೋಷ ಶಿವತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುವೆನು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪ್ರಳಯಸ್ಥಿತಿ ವರ್ಣನೆ—ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಲಯವಾದಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ತಮೋಮಯ; ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಭೂಮಿ, ಜಲಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ನಿಷೇಧಮಾರ್ಗದಿಂದ—ದೃಶ್ಯ ಗುಣಗಳಿಲ್ಲ, ಶಬ್ದ-ಸ್ಪರ್ಶಗಳಿಲ್ಲ, ಗಂಧ-ರೂಪ ಅವ್ಯಕ್ತ, ರಸವಿಲ್ಲ, ದಿಕ್ಕಿನ ಅರಿವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶಿವತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣುಗಳೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿಳಿಯಲಾರರು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಮನ-ವಾಣಿಗೆ ಅತೀತ, ನಾಮ-ರೂಪ-ವರ್ಣರಹಿತ, ಸ್ಥೂಲವೂ ಅಲ್ಲ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಅಲ್ಲ; ಯೋಗಿಗಳು ಅದನ್ನು ಅಂತರಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಪ್ರಕಟ ಶಿವಾಧಾರದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲೇ ಉಪಸಂಹಾರಾನುಸಾರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಳಯದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮ ಆರಂಭವಾಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಕಟನ.
विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)
ಅಧ್ಯಾಯ 7ರಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾರಾಯಣನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಪದ್ಮದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಕಮಲವು ಅಪರಿಮಿತವೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ ಆಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಚತುರ್ಮುಖ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಮಾಯೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕಮಲದಾಚೆ ತನ್ನ ಜನಕನನ್ನು ಅರಿಯಲಾರನು; ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ, ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಉದ್ಭವ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಗೊಂದಲ ಮಹೇಶ್ವರನ ಲೀಲಾರೂಪ ಮಾಯಾಮೋಹನದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗ್ರಂಥ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಾರಣತ್ವ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಂಶಯ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು; ಮೋಹ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟನೆ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಪರಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದಾಗಲೇ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಉಪದೇಶ. ಮುಂದಿನ ವೈಮನಸ್ಯ/ವಿವಾದದ ಬೀಜ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ/ನಾದವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ-ಶಿವನ ಪ್ರಕಾಶಕ ರೂಪವೆಂದು ತಾಂತ್ರಿಕ-ತತ್ತ್ವಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ದೀನರ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆಯುಳ್ಳ, ಅಹಂಕಾರನಾಶಕ ಶಂಭು, ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಶನಾಭಿಲಾಷೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿ (ಪ್ಲುತ) ಕೇಳಿಸುವ ‘ಓಂ’ ನಾದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣು ಧ್ಯಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆ ಮಹಾಧ್ವನಿಯ ಮೂಲವನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ಲಿಂಗಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರದ ಅಕಾರ, ಉಕಾರ, ಮಕಾರ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ನಾದವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯಚಕ್ರ, ಅಗ್ನಿತೇಜ, ಚಂದ್ರಶೀತಲ ಕಿರಣ, ಸ್ಫಟಿಕಶುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ದೀಪ್ತ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಣ-ದಿಕ್ಕು-ತತ್ತ್ವಸ್ತರಗಳ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತುರೀಯಾತೀತ, ನಿರ್ಮಲ, ನಿಷ್ಕಲ, ನಿಶ್ಚಲ ಪರತತ್ತ್ವ—ಅದ್ವೈತ, ಶೂನ್ಯಸಮಾನ, ಬಾಹ್ಯ-ಆಂತರ ಭೇದಾತೀತ, ಆದರೂ ಎರಡಕ್ಕೂ ಆಧಾರ—ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
ಅಧ್ಯಾಯ ೯ರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಶಿವನ ಕೃಪಾಮಯ ಸ್ವಪ್ರಕಟಣೆ ಹಾಗೂ ನಂತರ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಪ್ರದಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವಂತೆ ಮಹಾದೇವನು ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಕರుణಾನಿಧಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಪಂಚವಕ್ತ್ರ, ತ್ರಿನೇತ್ರ, ಜಟಾಧರ, ಭಸ್ಮಲೇಪಿತ ದೇಹ, ಆಭರಣಭೂಷಿತ, ಬಹುಭುಜ; ಇದು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ, ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶನರೂಪ. ವಿಷ್ಣು ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಿವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶಿವನು ತನ್ನ ‘ಶ್ವಾಸರೂಪೇಣ’ ನಿಗಮವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಂದರೆ ಪ್ರಕಟನೆ ಅನುಗ್ರಹಾಧೀನ. ಮುಂದಾಗಿ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಿವನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸರಿಯಾದ ಪೂಜೆ-ಧ್ಯಾನ ಹೇಗೆ, ಅವನನ್ನು ಅನೂಕೂಲ/ವಶ್ಯನಾಗಿಸುವುದು ಹೇಗೆ, ಮತ್ತು ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು—ಇದರಿಂದ ಶಿವತತ್ತ್ವಾಧಾರಿತ ಶೈವಾಚಾರದ ವಿಧಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರ ರುದ್ರ-ಶಿವನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಜಗದ್ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಧರ್ಮದ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಉಂಟಾದಾಗ ವಿಷ್ಣು ದೃಢವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ ಸಮೂಹಿಕ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕು; ಜೊತೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪೂಜ್ಯನಾಗಿ ಗೌರವಿತನಾಗಿ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಠಿಣ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬಲಿಷ್ಠ ಶತ್ರುಗಳ ದಮನದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಧರ್ಮಕೀರ್ತಿ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೂ ಜೀವತಾರಣಕ್ಕೂ ವಿಷ್ಣು ವಿವಿಧ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಹರಿ ಪರಸ್ಪರ ಧ್ಯೇಯರು; ಅವರ ನಡುವೆ ನಿಜವಾದ ಭೇದವಿಲ್ಲ—ತತ್ತ್ವತಃ, ವರದಿಂದಲೂ, ಲೀಲೆಯಲ್ಲೂ—ಏಕತ್ವವೇ ಸತ್ಯ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವ ರುದ್ರಭಕ್ತರು ಪುಣ್ಯಹಾನಿಗೊಂಡು ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ನರಕಪಾತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ; ವಿಷ್ಣು ಭೋಗ-ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ, ಭಕ್ತರಿಂದ ಪೂಜ್ಯ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಗ್ರಹ-ಅನುಗ್ರಹ ಎರಡನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ.
लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
ಅಧ್ಯಾಯ 11ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಶೈವಕಥೆಯ ಪಾವನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಿಂಗೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಅದ್ಭುತ ಮಂಗಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ಶ್ರವಣದಿಂದ ದುಃಖ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾ–ನಾರದ ಸಂವಾದದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವಂತೆ ಶಿವಾರ್ಚನ-ವಿಧಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳೂ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಸೂತನು ಇದನ್ನು ‘ರಹಸ್ಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ, ತಾನು ಕೇಳಿ-ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಂತೆ ಹೇಳುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ವ್ಯಾಸ–ಸನತ್ಕುಮಾರ–ಉಪಮನ್ಯು–ಕೃಷ್ಣ–ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮವಾಣಿ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಾದುದು—ನೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಶ್ರವಣದ ತಾರಕತ್ವ, ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮಾಣ್ಯ, ಮತ್ತು ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆದರೆ ಅಧಿಕಾರಪೂರ್ಣ ರೂಪರೇಖೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ।
सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾರದರು ಶಿವನಿಷ್ಠ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರವಾದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ತೀರಕ್ಕೆ, ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಶಿವಪಾದಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಸುರಋಷಿಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶವೇನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರುಗಳು ಕೈಜೋಡಿಸಿ—‘ದುಃಖನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರ ನಿತ್ಯಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತವತ್ಸಲನಾದ ವಿಷ್ಣು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಸತ್ಯ ಸೇವಾ-ಭಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಫಲಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕವಾಗುವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ಶಿವಪರತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ।
पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)
ಅಧ್ಯಾಯ 13ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ಅನುತ್ತಮ’ ಪೂಜಾವಿಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಸುಖವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಸಾಂಬಕ ಶಿವನ ಸ್ಮರಣೆ, ಜಗತ್ಕಲ್ಯಾಣಾರ್ಥ ಜಾಗರಣ-ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ನೈತಿಕ ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ಮಹಾದೇವನ ಹೃದಯಸ್ಥ ನಿಯೋಗವೇ ಶರಣವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಮೊದಲ ಕ್ರಮ. ನಂತರ ಶೌಚವಿಧಿ—ಗುರುಪಾದಸ್ಮರಣೆ, ಯಥಾದಿಶ ಮಲಮೂತ್ರತ್ಯಾಗ, ಮಣ್ಣು-ನೀರಿನಿಂದ ದೇಹಶುದ್ಧಿ, ಕೈ-ಕಾಲು ತೊಳೆಯುವುದು, ದಂತಧಾವನ, ಪುನಃಪುನಃ ಆಚಮನ—ವಿವರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ತಿಥಿ-ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ದಂತಧಾವನ ವರ್ಜ್ಯ; ಶ್ರಾದ್ಧ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಗ್ರಹಣ, ತೀರ್ಥ, ಉಪವಾಸ ಮುಂತಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶ-ಕಾಲಾನುಸಾರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅಧಿಕೃತ ಉಪಚಾರಗಳಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಸ್ಮರಣೆ, ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶುಭಕಾಲಾನುಶಾಸನದಿಂದ ಪೂಜೆಯ ಆರಂಭವೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)
ಅಧ್ಯಾಯ 14ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಶಿವಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುಷ್ಪವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಯಾವ ಫಲ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ? ಸೂತನು ಇದು ‘ಪುಷ್ಪಾರ್ಪಣ-ವಿನಿರ್ಣಯ’ವೆಂದು, ಹಿಂದೆ ನಾರದನು ಕೇಳಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉತ್ತರಿಸಿದ ಉಪದೇಶವೆಂದು ಪರಂಪರಾ-ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಮಲ, ಬಿಲ್ವಪತ್ರ, ಶತಪತ್ರ, ಶಂಖಪುಷ್ಪ ಮೊದಲಾದ ಪುಷ್ಪದ್ರವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳು—ಲಕ್ಷ್ಮೀ/ಸಮೃದ್ಧಿ, ಪಾಪನಾಶ, ಲಕ್ಷಾದಿ ಮಹಾಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ವಿಶೇಷ ಫಲ—ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ಠ, ಪಲ, ಟಂಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪಗಳ ಪರಿಮಾಣ/ಎಣಿಕೆಯ ಸಮತೂಲ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮಾನದಂಡಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲಿಂಗಪೂಜೆ, ಅಕ್ಷತ/ತಂಡುಲ, ಚಂದನಲೇಪ, ಜಲಧಾರಾ-ಅಭಿಷೇಕ ಮುಂತಾದ ಪೂಜಾಂಗಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಪುಷ್ಪಾರ್ಪಣವು ವಿಶಾಲ ಶಿವಪೂಜಾ-ವಿಧಾನದ ಅಂಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸರಿಯಾದ ದ್ರವ್ಯ, ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಕಾಮ್ಯಫಲಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಶಿವಾಭಿಮುಖ ನಿಷ್ಕಾಮತೆವರೆಗೆ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಅಧ್ಯಾಯ ಇದು.
हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)
ಅಧ್ಯಾಯ 15 ಲಿಂಗ-ಪ್ರಸಂಗದ ನಂತರದ ಸಂವಾದವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ. ನಾರದನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ ಶೈವ-ಪಾವನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ನಂತರ ಏನು ನಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮ ಹೇಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ನಿತ್ಯ ಶಿವಸ್ವರೂಪನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಅಂತರಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ತಾನು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ವಿಶೇಷ ಹರ್ಷ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇವೆ. ನಂತರ ಲೋಕಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪಾಲನ-ಶಾಸನದ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಂಸರೂಪ, ವಿಷ್ಣು ವರಾಹರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದರು. ನಾರದನು ಸಂಶಯ ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ—ಇತರ ರೂಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇವೆಯೇ ಏಕೆ? ಸೂತನ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೊದಲು ಶಿವಪಾದಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಂಸದ ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿ ಸ್ಥಿರ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವ-ಅತತ್ತ್ವ ವಿವೇಕ (ಹಾಲು-ನೀರು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಉಪಮೆ) ಈ ರೂಪಗ್ರಹಣದ ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಕಾರಣವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ದಿವ್ಯರೂಪಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬೋಧನೆಗೂ ಸಂಕೇತವಾಹಕಗಳೆಂದು ಹೇಳಿ ಶಿವಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಾರದನಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಬ್ದಾದಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಪಂಚೀಕರಣದ ಮೂಲಕ ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಪೃಥಿವಿ ಎಂಬ ಸ್ಥೂಲ ಭೂತಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ನಂತರ ಪರ್ವತ-ಸಮುದ್ರ-ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಲಾ ಮತ್ತು ಯುಗಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಕಾಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಮಾಡಿದರೂ ತೃಪ್ತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಸಾಮ್ಬ ಶಿವನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ, ನೇತ್ರ, ಹೃದಯ, ಶಿರಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳಿಂದ ಸಾಧಕರನ್ನೂ ಪ್ರಮುಖ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಧರ್ಮ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ—ಅದು ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧನ; ಬ್ರಹ್ಮಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಾನವರೂಪ ಧರಿಸಿ ಸಾಧಕರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿವಿಧ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ದೇವ-ಅಸುರಾದಿ ವಿಭಿನ್ನ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಂಕರನ ಅಂತಃಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ದ್ವಿರೂಪನಾಗಿ, ಶಿವಾಧೀನ ವಿಭೇದಸೃಷ್ಟಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
ಅಧ್ಯಾಯ 17 ಸಂಭಾಷಣಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮನ ಪೂರ್ವವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ನಾರದನು ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ: ಶಂಕರನ ಕೈಲಾಸಾಗಮನ ಹೇಗೆ, ಕುಬೇರ (ಧನದ)ನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಖ್ಯ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಂಗಳಕರ ಶಿವಾಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳಲು ಒಪ್ಪಿ ಮೊದಲು ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಕಾಂಪಿಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದತ್ತನೆಂಬ ಪಂಡಿತ ದೀಕ್ಷಿತನಿದ್ದ; ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ, ದಾನಶೀಲ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ. ಅವನ ಪುತ್ರ ಗುಣನಿಧಿ ಉಪನಯನಾದಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಜೂಜಿಗೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ತಾಯಿಯ ಧನವನ್ನು ಮರುಮರು ತೆಗೆದು ಜೂಜುಗಾರರ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಧರ್ಮ-ವಿದ್ಯೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಗುಪ್ತ ಪಾಪಾಚಾರ, ಧನಪತನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಕುಬೇರ-ಶಿವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕರ್ಮ-ಭಕ್ತಿ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ವಿವರಿಸಲು ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತದೆ.
दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
ಅಧ್ಯಾಯ 18ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಾರದನಿಗೆ ದೀಕ್ಷಿತಪುತ್ರ (ದೀಕ್ಷಿತಾಂಗಜ)ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹಿಂದಿನ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿ ಅಜ್ಞಾತ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲಕಾಲ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಮಾನ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗಿ ಜಡನಂತೆ ನಿಂತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ವಿದ್ಯಾಭಾವ ಮತ್ತು ಧನಾಭಾವವನ್ನು ನೆನೆದು, ಹಣ ಹೊತ್ತರೆ ಕಳ್ಳರ ಭಯ, ಹಣ ಇಲ್ಲದರೆ ಅಸ್ಥಿರತೆ—ಎರಡನ್ನೂ ತೂಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾಜಕ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಮಹಾದುರ್ದೈವಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದೆನೆಂದು ಅಳಲುತ್ತಾನೆ; ವಿಧಿ/ಭಾಗ್ಯವು ಕರ್ಮಫಲಾನುಸಾರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಬೇಡಲಾರನು; ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಪರಿಚಿತರಿಲ್ಲ, ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಮಮತೆಯೂ ದೂರವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಸಂಜೆಯವರೆಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ ದೃಶ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ—ನಗರದಿಂದ ಹೊರಡುವ ಒಬ್ಬ ಮಾಹೇಶ್ವರ ಭಕ್ತನು ಜನರೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಈಶಾನನ ಪೂಜೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಾನವ ಅಸಹಾಯತೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಬಂಧನಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿ ಶೈವ ವ್ರತ-ಪೂಜೆ ಆಶ್ರಯ, ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿವಮುಖೀಕರಣದ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon
ಅಧ್ಯಾಯ ೧೯ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪೂರ್ವಕಲ್ಪದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಲಕಾಪತಿ (ವೈಶ್ರವಣ/ಕುಬೇರ)ನ ಭಕ್ತಿ-ತಪಸ್ಸಿನ ಆದರ್ಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪದ್ಮಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯನಿಂದ ವಿಶ್ರವ, ಅವನಿಂದ ವೈಶ್ರವಣ ಜನಿಸಿದನು; ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ನಿರ್ಮಿತ ಅಲಕಾ ನಗರಿ ಅವನ ಭೋಗ್ಯ-ಶಾಸ್ಯ ರಾಜಧಾನಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಅಲಕಾಪತಿ ತ್ರ್ಯಂಬಕ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಅತಿಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಕಾಶೀ (ಚಿತ್ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ) ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಒಳಗಿನ ಶಿವಬೋಧನೆ, ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿ, ಸ್ಥಿರ ಧ್ಯಾನ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ತ್ಯಾಗ, ತಪೋಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಶಿವೈಕ್ಯಭಾವ ಬೆಳೆಸುವುದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಶಾಂಭವ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸದ್ಭಾವ-ಕುಸುಮಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ವರದಾತನಾಗಿ ವರ ಕೇಳಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಧ್ಯಾನ, ವೈರಾಗ್ಯಗಳಿಂದ ದರ್ಶನ-ವರಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾರಣಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ।
शिवागमन-नाद-समागमः (Śiva’s Advent, the Drum-Sound, and the Cosmic Assembly)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಾರದನಿಗೆ ಕುಬೇರನ ಪ್ರಸಂಗದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಶಿವಾಗಮನದ ಆದರ್ಶ ಕಥೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಶಿವನು ಕುಬೇರನಿಗೆ ನಿಧಿಪತಿತ್ವದ ವರವನ್ನು ನೀಡಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ—ರುದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಹೃದಯಜನ್ಯ ಪೂರ್ಣಾಂಶ, ನಿರ್ಮಲ, ಪರಮತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಅಭಿನ್ನ; ಹರಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಸೇವಿಸುವವನಾದರೂ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಪರ. ರುದ್ರನು ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕುಬೇರಕ್ಷೇತ್ರ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಮಹಾತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ವಾಸಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವನು ಢಕ್ಕೆಯ ಘನವಾದ ಅದ್ಭುತ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಆಹ್ವಾನವೂ ಪ್ರೇರಣೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಷ್ಣು, ಬ್ರಹ್ಮ, ದೇವರುಗಳು, ಮುನಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಆಗಮ-ನಿಗಮಗಳ ಮೂರ್ತರೂಪಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಸುರಾಸುರರು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳ ಪ್ರಮಥ-ಗಣಗಳು ಉತ್ಸವದಂತೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಗಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತನ್ನು ಗಣನೆಮಾಡಿ ಶಿವಗಣಗಳ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।