Ramayana Sundara Kanda Sarga 7
Sundara KandaSarga 717 Verses

Sarga 7

पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

सुन्दरकाण्ड

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಲಂಕೆಯ ರಾಜಸಿಕ ವಾಸ್ತು ವೈಭವವನ್ನೂ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನೂ ಸಮೀಪದಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಗಾರದ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ, ವೈಡೂರ್ಯ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ದಟ್ಟ ‘ಜಾಲ’ ಅವನಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಮಿಂಚಿನಿಂದ ನೆಯ್ದ ಮೇಘಗುಚ್ಛಗಳಂತೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಂತೆ. ಶಂಖಗಳು, ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಧನುಸ್ಸು-ಬಾಣಗಳಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಸಭಾಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುಧಾಗಾರಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಟ್ಟಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಚಂದ್ರಕಾಂತಿಯಲ್ಲೇ ಹೊಳೆಯುವ ಮಂಟಪ-ಮೇಲುತಳಗಳು ಅವನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮನೆಗಳು ನಿಧಿ-ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ದೋಷರಹಿತವು, ದೈವಶಿಲ್ಪಿ ಮಾಯನ ನಿರ್ಮಾಣದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ—ರಾವಣನ ಸಂಚಿತ ಶಕ್ತಿ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಸೂಚನೆ. ನಂತರ ಹನುಮಾನ್ ಅಪೂರ್ವ ಸ್ವರ್ಣಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೂ, ಆಕಾಶಚಾರಿ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನೂ ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಣಿಖಚಿತ, ಮೇಘ-ಆಕಾಶದಂತೆ ವರ್ಣಮಯ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದು. ಒಳಗಿನ ಅಲಂಕಾರ ಚಿತ್ರಿತ ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಯಂತೆ: ಪರ್ವತಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಪುಷ್ಪಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಕಮಲಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು; ಮಣಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಅಶ್ವಗಳು, ಗಜಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಚಿಹ್ನವೂ. ಆ ಪರ್ವತಸಮಾನ, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಬಳಿಕ ಹನುಮಾನ್ ಮತ್ತೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಗಾಢವಾಗಿ ವಿಷಾದಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ—ಇಂದ್ರಿಯಮೋಹಕ ವೈಭವದ ಮಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ಯದ ಕರುಣ ತುರ್ತುತನ ಅವನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತದೆ.

Shlokas

Verse 1

स वेश्मजालं बलवान् ददर्शव्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालम्।यथा महत् प्रावृषि मेघजालंविद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम्।।5.7.1।।

ಬಲವಂತನಾದ ಹನುಮಾನ್ ವೈಡೂರ್ಯರತ್ನಗಳಿಂದ ಜಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸುವರ್ಣಜಾಲದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಮಹಾಮಂದಿರಗಳ ವಿಶಾಲ ಜಾಲವನ್ನು ಕಂಡನು; ಅದು ಪ್ರಾವೃಷ್ಕಾಲದ ಮಹಾಮೇಘಸಮೂಹವು ವಿದ್ಯುತ್‌ರೇಖೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು.

Verse 2

निवेशनानां विविधाश्च शालाःप्रधानशङ्खायुधचापशालाः।मनोहराश्चापि पुनर्विशालाःददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः।।5.7.2।।

ಆ ನಿವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನೇಕ ವಿಧದ ಸಭಾಮಂಟಪಗಳನ್ನು ಕಂಡನು—ಪ್ರಧಾನ ಶಂಖಗಳು, ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಗಾಗಿ ಶಸ್ತ್ರಾಗಾರಗಳನ್ನೂ ಭಂಡಾರಗಳನ್ನೂ; ಮತ್ತೆ ಎತ್ತರದ ಭವನಗಳ ಮೇಲ್ತಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ಚಂದ್ರಶಾಲೆಗಳನ್ನೂ (ಚಂದ್ರಪ್ರಕಾಶದ ಮಂಟಪಗಳನ್ನೂ) ಅವನು ನೋಡಿದನು.

Verse 3

गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि।सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि।।5.7.3।।

ಕಪಿಯು ಅನೇಕ ರತ್ನಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಂಡನು—ಅವುಗಳನ್ನು ದೇವರೂ ದಾನವರೂ ಸಹ ಮೆಚ್ಚಿ ಪೂಜಿಸುವರು; ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳಿಂದ ದೂರವಾದ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಸ್ವಬಲದಿಂದಲೇ ಸಂಪಾದಿತವಾದ ಆ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು.

Verse 4

तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि।महीतले सर्वगुणोत्तराणिददर्श लङ्काधिपतेर्गृहाणि।।5.7.4।।

ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಳಜಿಯಿಂದಲೂ ಏರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸರ್ವಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಲಂಕಾಧಿಪತಿಯ ಮಂಟಪ-ಮಹಲಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು—ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮಾಯಾ ಶಿಲ್ಪಿಯೇ ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದಂತೆ.

Verse 5

ततो ददर्शोछ्रचितमेघरूपंमनोहरं काञ्चनचारुरूपम्।रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपंगृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम्।।5.7.5।।

ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಮೇಘದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತ, ಮನೋಹರವಾದ ಕಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸುವರ್ಣರೂಪದ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಆತ್ಮಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಉಪಮೆಯಿಲ್ಲದ ರೂಪವಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡನು.

Verse 6

महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णंश्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम्।नानातरूणां कुसुमावकीर्णंगिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम्।।5.7.6।।

ಅದು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಚದರಿದ ಸ್ವರ್ಗದ ತುಣುಕಿನಂತೆ ತೋಚಿತು—ಶ್ರೀಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸಿ ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ನಾನಾವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದ ಹೂವಿನ ಪರಾಗದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.

Verse 7

नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं तटिद्भिरम्भोदवदर्च्यमानम्।हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतां विमानम्।।5.7.7।।

ಆ ವಿಮಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರ ಕాంతಿಯಿಂದ ದೀಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಮೇಘದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಶ್ರೀಯುಕ್ತವಾದ, ಶುಭಕರವಾದ ಅದು ರಾಜಹಂಸಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ತೋಚಿತು.

Verse 8

यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रंयथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम्।ददर्शयुक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम्।।5.7.8।।

ಅವನು ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದ್ದ ಆ ವಿಮಾನರತ್ನವನ್ನು ಕಂಡನು—ಬಹುಧಾತುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ, ಗ್ರಹಗಳೂ ಚಂದ್ರನೂ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ, ಮತ್ತು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿಸಿದ ಬಹುವರ್ಣ ಮೇಘಗಳ ಚಿತ್ರಪಟದಂತೆ.

Verse 9

मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः।वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाःपुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम्।।5.7.9।।

ಅದರ ಮೇಲೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದರು; ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ವೃಕ್ಷಗಳ ಛತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದರು; ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಪಗಳ ಛತ್ರಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದರು; ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಕೇಸರ ಹಾಗೂ ದಳಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದರು.

Verse 10

कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पाण्यपि पुष्कराणि।पुनश्च पद्मानि सकेसराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि।।5.7.10।।

ಅಲ್ಲಿ ಪಾಂಡುರ ವರ್ಣದ ಮಂದಿರಗಳ ಚಿತ್ರಣಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಹಾಗೆಯೇ ಸುಪುಷ್ಪಿತ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳೂ; ಮತ್ತೆ ಕೇಸರಯುಕ್ತ ಪದ್ಮಗಳು, ಧನ್ಯವಾದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ದೃಶ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಮನೋಹರ ಉದ್ಯಾನ-ವನಗಳೂ ಇದ್ದವು.

Verse 11

पुष्पाह्वयं नामविराजमानंरत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम्।वेश्मोत्तमानामपि चोच्यमानंमहाकपिस्तत्र महाविमानम्।।5.7.11।।

ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಪಿಯು ಪುಷ್ಪಕವೆಂದು ಖ್ಯಾತಿಯಾದ, ರತ್ನಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೀಪ್ತಿಮಂತವಾಗುತ್ತಿದ್ದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಂದಿರಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಉನ್ನತವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಆ ಮಹಾವಿಮಾನವನ್ನು ಕಂಡನು.

Verse 12

कृताश्च वैडूर्यमया विहङ्गाः रूप्यप्रवालैश्च तथा विहङ्गाः।चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गाः जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः।।5.7.12।।

ಅಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇದ್ದವು; ಹಾಗೆಯೇ ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಳದಿಂದ ರೂಪಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇದ್ದವು. ನಾನಾವಿಧ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವರ್ಣಮಯ ಸರ್ಪಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಮತ್ತು ಜಾತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಶುಭಾಂಗಗಳಿರುವ ಕುದುರೆಗಳೂ ಇದ್ದವು.

Verse 13

प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः।कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहङ्गाः सुमुखाः सुपक्षाः।।5.7.13।।

ಪ್ರವಾಳ ಮತ್ತು ಜಾಂಬೂನದ ಸ್ವರ್ಣದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುವಂತೆ ವಕ್ರವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಆ ಪಕ್ಷಿರೂಪಗಳು ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಕಾಮದೇವನ ಪರಿವಾರದ ರೆಕ್ಕೆಗಳೇ ಎಂಬಂತೆ—ಅಷ್ಟು ಜೀವಂತವಾಗಿ—ಸುಮುಖ, ಸುಪಕ್ಷಿಯಾದ ಆ ಕೃತಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.

Verse 14

नियुज्यमानास्तु गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः।बभूवदेवी च कृता सुहस्तालक्ष्मी स्तथा पद्मिनि पद्महस्ता।।5.7.14।।

ಅಲ್ಲಿ ಸುಹಸ್ತವಾದ ಆನೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು—ಕೇಸರಯುಕ್ತ ನೀಲೋತ್ಪಲದ ದಳಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಂತೆ ತೋರುವ ಸೊಂಡಿಲುಗಳೊಂದಿಗೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದರು—ಸುಂದರ ಹಸ್ತವಳಾದ, ಪದ್ಮಿನೀ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಹಸ್ತೆಯಾಗಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದವಳಾಗಿ.

Verse 15

इतीव तद्गृहमभिगम्य शोभनम्सविस्मयो नगमिव चारुशोभनम्।पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरम्हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम्।।5.7.15।।

ಹೀಗೆ ಆ ಶೋಭನ ಗೃಹವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಪರ್ವತದಂತೆ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾಕಪಿಯು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನಿಂತನು. ಮತ್ತೆ ಆ ಪರಮ ಸುಗಂಧಭರಿತ, ಅತಿಸುಂದರ ಭವನವನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದನು—ಹಿಮಾತ್ಯಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವು ಹೇಗೆ ಮನೋಹರ ಗುಹೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಶೋಭಿಸುವದೋ ಹಾಗೆ.

Verse 16

ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन् पुरीं दशमुखबाहुपालिताम्।अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितः पतिगुणवेगवर्जिताम्।।5.7.16।।

ನಂತರ ಆ ಕಪಿ ದಶಮುಖನ ಭುಜಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಪೂಜ್ಯವಾದ ಆ ನಗರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಜನಕಸುತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ—ಪತಿಯ ಗುಣಬಲದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ವಂಚಿತಳಾದವಳನ್ನು—ಅತಿದುಗುಡದಿಂದ ತುಂಬಿದನು.

Verse 17

ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः।अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः।।5.7.17।।

ಆಗ ಅನೇಕ ವಿಧದ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಭಾವಿತಮನಸ್ಸಿನ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ, ಸನ್ಮಾರ್ಗಸ್ಥನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನೂ ಸುಚಕ್ಷುವೂ ಆದ ಅವನು ಜನಕಸುತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅತಿಶಯ ದುಃಖಿತವಾಯಿತು.

Frequently Asked Questions

Hanuman must remain undistracted by the city’s overwhelming beauty and luxury while executing reconnaissance; the pivotal action is his continued movement through Ravana’s guarded capital despite rising distress from not finding Sita.

Splendor is not identical with righteousness: the sarga contrasts aesthetic magnificence with moral lack, teaching that a dharma-bound agent values purpose, restraint, and compassion over sensory fascination and political intimidation.

Laṅkā’s mansion complexes, moon-terraces (candraśālā), armory-halls for conches and weapons, and the Pushpaka vimāna itself function as cultural-architectural landmarks; lotus-pond imagery and Lakṣmī iconography mark elite prosperity motifs within the built environment.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App