Adhyaya 20
Shukla YajurvedaAdhyaya 2089 Mantras

Adhyaya 20

Royal consecration (Rajasuya) mantras.

← Adhyaya 19Adhyaya 21

Mantras

Mantra 1

क्ष॒त्रस्य॒ योनि॑रसि क्ष॒त्रस्य॒ नाभि॑रसि । मा त्वा॑ हिᳪसी॒न्मा मा॑ हिᳪसीः

तू क्षत्र (राजसत्ता) की योनि है; तू क्षत्र की नाभि है। तू (किसी को) आहत न कर; मुझे भी आहत न कर।

Mantra 2

नि ष॑साद घृ॒तव्र॑तो॒ वरु॑णः प॒स्त्यास्वा । साम्रा॑ज्याय सु॒क्रतु॑: । मृ॒त्योः पा॑हि वि॒द्योत्पा॑हि

घृत-व्रत वरुण पस्त्याओं (निवासों) में आसीन हुआ है—सुकृतु (उत्तम संकल्प) होकर सार्वभौम राज्य के लिए। मृत्यु से रक्षा कर; विद्युत्-प्रहार से रक्षा कर।

Mantra 3

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वेऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । अ॒श्विनोर्भैष॑ज्येन॒ तेज॑से ब्रह्मवर्च॒साया॒भि षि॑ञ्चामि॒ सर॑स्वत्यै॒ भैष॑ज्येन वी॒र्या॒या॒न्नाद्या॑या॒भि षि॑ञ्चा॒मीन्द्र॑स्येन्द्रि॒येण॒ बला॑य श्रियै॒ यश॑से॒ऽभि षि॑ञ्चामि

देव सविता के प्रसव से मैं तुझे अभिषेक करता हूँ—अश्विनौ की भुजाओं से, पूषन् के हाथों से। अश्विनौ के भैषज्य से तेज और ब्रह्मवर्चस के लिए मैं तुझे अभिषेक करता हूँ; सरस्वती के भैषज्य से वीर्य और अन्नाद्य के लिए मैं तुझे अभिषेक करता हूँ; इन्द्र के इन्द्रिय से बल, श्री और यश के लिए मैं तुझे अभिषेक करता हूँ।

Mantra 4

को॑ऽसि कत॒मो॒ऽसि॒ कस्मै॑ त्वा॒ काय॑ त्वा । सुश्लो॑क॒ सुम॑ङ्गल॒ सत्य॑राजन्

तू कौन है? तू कौन-सा है? तू किसके लिए (नियत) है? तू किस प्रयोजन के लिए (नियत) है?—हे सुश्लोक, सुमङ्गल, सत्यराजन्!

Mantra 5

शिरो॑ मे॒ श्रीर्यशो॒ मुखं॒ त्विषि॒: केशा॑श्च॒ श्मश्रू॑णि । राजा॑ मे प्रा॒णो अ॒मृत॑ᳪ स॒म्राट् चक्षु॑र्वि॒राट् श्रोत्र॑म्

मेरा शिर भाग्य-श्री है; मेरा मुख यश है; केश और श्मश्रु में तेज है। मेरा प्राण राजत्व है; अमृतत्व सम्राट् (सार्वभौम अधिराज्य) है; नेत्र विराट् (विस्तृत-शासन-शक्ति) है; श्रवण (कर्ण) मेरा है।

Mantra 6

जि॒ह्वा मे॑ भ॒द्रं वाङ्महो॒ मनो॑ म॒न्युः स्व॒राड् भाम॑: । मोदा॑: प्रमो॒दा अ॒ङ्गुली॒रङ्गा॑नि मि॒त्रं मे॒ सह॑:

मेरी जिह्वा भद्र (कल्याण) है; वाणी महत्त्व (महिमा) है; मन स्वराज् (स्वाधीन) मन्यु—उत्साह-तेज है; भाम (दीप्ति) मेरा है। मोद और प्रमोद उँगलियाँ और अंग हैं; मित्र मेरा सह (बल) है।

Mantra 7

बा॒हू मे॒ बल॑मिन्द्रि॒यᳪ हस्तौ॑ मे॒ कर्म॑ वी॒र्य॒म् । आ॒त्मा क्ष॒त्रमुरो॒ मम॑

मेरी भुजाएँ बल और इन्द्रिय (इन्द्र-शक्ति) हैं; मेरे हाथ कर्म और वीर्य हैं। मेरा आत्मा क्षत्र (अधिकार-शासन) है; मेरा उर (वक्ष) उसका आसन है।

Mantra 8

पृ॒ष्ठीर्मे॑ रा॒ष्ट्रमु॒दर॒मᳪसौ॑ ग्री॒वाश्च॒ श्रोणी॑ । ऊ॒रू अ॑र॒त्नी जानु॑नी॒ विशो॒ मेऽङ्गा॑नि स॒र्वत॑ः ।

मेरी पीठ ही राष्ट्र है; मेरा उदर अन्तरिक्ष है; मेरे कंधे और मेरी गर्दन, और मेरी श्रोणि। मेरी जंघाएँ, मेरी भुजाओं के अग्रभाग, मेरे घुटने—मेरी प्रजाएँ मेरे अंग हैं, सर्वतः।

Mantra 9

नाभि॑र्मे चि॒त्तं वि॒ज्ञानं॑ पा॒युर्मेऽप॑चितिर्भ॒सत् । आ॒न॒न्द॒न॒न्दावा॒ण्डौ मे॒ भग॒: सौभा॑ग्यं॒ पस॑: । जङ्घा॑भ्यां प॒द्भ्यां धर्मो॑ऽस्मि वि॒शि राजा॒ प्रति॑ष्ठितः ।

मेरी नाभि ही चित्त और विज्ञान है; मेरा पायु अपचिति है—भसत् (दाहक-शोधक)। मेरे द्वय अण्डौ आनन्द और नन्द हैं; भग मेरा सौभाग्य है, और पसः मेरी समृद्धि-शक्ति। जंघाओं और पादों से मैं धर्म हूँ; प्रजा में राजा प्रतिष्ठित है।

Mantra 11

प्रति॑ क्ष॒त्रे प्रति॑ तिष्ठामि रा॒ष्ट्रे प्रत्यश्वे॑षु॒ प्रति॑ तिष्ठामि॒ गोषु॑ । प्रत्यङ्गे॑षु॒ प्रति॑ तिष्ठाम्या॒त्मन् प्रति॑ प्रा॒णेषु॒ प्रति॑ तिष्ठामि पु॒ष्टे प्रति॒ द्यावा॑पृथि॒व्योः प्रति॑ तिष्ठामि य॒ज्ञे।। १ ०।। त्र॒या दे॒वा एका॑दश त्रयस्त्रि॒ᳪशाः सु॒राध॑सः । बृह॒स्पति॑पुरोहिता दे॒वस्य॑ सवि॒तुः स॒वे । दे॒वा दे॒वैर॑वन्तु मा ।

क्षत्र में मैं स्थिर होता हूँ; राष्ट्र में मैं स्थिर होता हूँ; अश्वों में मैं स्थिर होता हूँ, गौओं में मैं स्थिर होता हूँ। अंगों में मैं स्थिर होता हूँ; आत्मन् में मैं स्थिर होता हूँ; प्राणों में मैं स्थिर होता हूँ; पुष्टि में मैं स्थिर होता हूँ; द्यावा‑पृथिवी में मैं स्थिर होता हूँ; यज्ञ में मैं स्थिर होता हूँ॥ तीन देव, एकादश, और तैंतीस—सुराधस (उत्तम दानवाले) हैं। बृहस्पति पुरोहित हैं; देव सविता के सव (प्रेरण) में—देव मुझे देवों के द्वारा अवन्तु (रक्षा/पालन) करें।

Mantra 12

प्र॒थ॒मा द्वि॒तीयै॑र्द्वि॒तीया॑स्तृ॒तीयै॑स्तृ॒तीया॑: स॒त्येन॑ स॒त्यं य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञो यजु॑र्भि॒र्यजू॑ᳪषि॒ साम॑भि॒: सामा॑न्यृ॒ग्भिरृच॑: पुरोऽनुवा॒क्या॒भिः पुरोऽनुवा॒क्या॒ या॒ज्या॒भिर्या॒ज्या॒ वषट्का॒रैर्व॑षट्का॒रा आहु॑तिभि॒राहु॑तयो मे॒ कामा॒न्त्सम॑र्धयन्तु॒ भूः स्वाहा॑ ।

प्रथम द्वितीयों के द्वारा, द्वितीय तृतीयों के द्वारा, तृतीय तृतीयों के द्वारा—सत्य के द्वारा सत्य प्रतिष्ठित हो; यज्ञ के द्वारा यज्ञ सिद्ध हो; यजुर्भिः यजूᳪषि (यजुस्‑मंत्रों से यजुस्‑कर्म), सामभिः सामानि (सामों से साम‑गान), ऋग्भिः ऋचः (ऋचाओं से ऋचाएँ)। पुरोऽनुवाक्याभिः पुरोऽनुवाक्याः (पूर्व‑आह्वान से पूर्व‑आह्वान), याज्याभिः याज्याः (याज्या‑मंत्रों से याज्याएँ), वषट्कारैः वषट्काराः (वषट्‑कार से वषट्‑कार), आहुतिभिः आहुतयः (आहुतियों से आहुतियाँ)—मेरे कामों को समृद्ध करें। भूः स्वाहा॥

Mantra 13

लोमा॑नि॒ प्रय॑ति॒र्मम॒ त्वङ्म॒ आन॑ति॒राग॑तिः । मा॒ᳪसं म॒ उप॑नति॒र्वस्वस्थि॑ म॒ज्जा म॒ आन॑तिः ।

मेरे लोम प्रयति (संयमित प्रयत्न) हैं; मेरी त्वक् आनति‑आगति (विनयपूर्वक झुकना और समीप जाना) है। मेरा मांस उपनति (निकट‑सेवा/उपस्थित होना) है; मेरी वसा, मेरी अस्थि, मेरा मज्जा—आनति (श्रद्धापूर्वक नम्र झुकाव) हैं।

Mantra 14

यद्दे॑वा देव॒हेड॑नं॒ देवा॑सश्चकृ॒मा व॒यम् । अ॒ग्निर्मा॒ तस्मा॒देन॑सो॒ विश्वा॑न्मुञ्च॒त्वᳪह॑सः

हे देवो! देवों के प्रति जो अपराध हमसे हुआ है—उस समस्त एनस् (दोष) और समस्त अहस् (पाप) से अग्नि मुझे मुक्त करें।

Mantra 15

यदि॒ दिवा॒ यदि॒ नक्त॒मेना॑ᳪसि चकृ॒मा व॒यम् । वा॒युर्मा॒ तस्मा॒देन॑सो॒ विश्वा॑न्मुञ्च॒त्वᳪह॑सः

यदि दिन में, यदि रात्रि में, हमसे पाप हुए हों—उस समस्त एनस् (दोष) और समस्त अहस् (पाप) से वायु मुझे मुक्त करें।

Mantra 16

यदि॒ जाग्र॒द्यदि॒ स्वप्न॒ एना॑ᳪसि चकृ॒मा व॒यम् । सूर्यो॑ मा॒ तस्मा॒देन॑सो॒ विश्वा॑न्मुञ्च॒त्वᳪह॑सः

यदि जाग्रत् अवस्था में, यदि स्वप्न में, हमसे पाप कर्म हो गए हों—उस समस्त अपराध और समस्त अहित से सूर्यदेव मुझे मुक्त करें।

Mantra 17

यद्ग्रामे॒ यदर॑ण्ये॒ यत्स॒भायां॒ यदि॑न्द्रि॒ये । यच्छू॒द्रे यदर्ये॒ यदेन॑श्चकृ॒मा व॒यं यदेक॒स्याधि॒ धर्म॑णि॒ तस्या॑व॒यज॑नमसि

ग्राम में जो (पाप) हुआ हो, अरण्य में जो, सभा में जो, इन्द्रियों के द्वारा जो; शूद्र के साथ जो, आर्य के साथ जो—जो भी अपराध हमसे हुआ हो; और किसी एक के भी धर्म-नियम के विरुद्ध जो (अपराध) हुआ हो—तू उसका प्रायश्चित्त है।

Mantra 18

यदापो॑ अ॒घ्न्या इति॒ वरु॒णेति॒ शपा॑महे॒ ततो॑ वरुण नो मुञ्च । अव॑भृथ निचुम्पुण निचे॒रुर॑सि निचुम्पु॒णः । अव॑ दे॒वैर्दे॒वकृ॑त॒मेनो॑ऽय॒क्ष्यव॒ मर्त्यै॒र्मर्त्य॑कृतं पुरु॒राव्णो॑ देव रि॒षस्पा॑हि

यदि हमने ‘(तू) वरुण है’ ऐसा कहकर अघ्न्या—अवध्य आपः (जल) का अपमान किया हो, तो उससे, हे वरुण, हमें मुक्त कर। तू अवभृथ है—शोधक, मल-हर, नीचे झाड़ने वाला; तू शुद्ध कर। देवों द्वारा किया गया जो अपराध है, उसे तू यज्ञ द्वारा दूर कर; मनुष्यों द्वारा किया गया जो अपराध है, उसे भी दूर कर। हे देव पुरुरावा, रक्षा-कर्ता, हमारी रक्षा कर।

Mantra 19

स॑मु॒द्रे ते॒ हृद॑यम॒प्स्वन्तः सं त्वा॑ विश॒न्त्वोष॑धीरु॒ताप॑: । सु॒मि॒त्रि॒या न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मित्रि॒यास्तस्मै॑ सन्तु॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः

समुद्र में तेरा हृदय है, जलों के भीतर; औषधियाँ और जल एक साथ तुझमें प्रवेश करें। जल हमारे लिए सुमित्र हों, औषधियाँ भी सुमित्र हों; पर जो हमसे द्वेष करता है और जिसे हम द्वेष करते हैं, उसके लिए वे दुर्मित्र हों।

Mantra 20

द्रु॒प॒दादि॑व मुमुचा॒नः स्वि॒न्नः स्ना॒तो मला॑दिव । पू॒तं प॒वित्रे॑णे॒वाज्य॒माप॑: शुन्धन्तु मैन॑सः

लकड़ी के बंधन से छूटे हुए-सा; पसीने वाले के स्नान से जैसे मैल उतरता है—वैसे। जैसे घृत पवित्र (छन्नी) से शुद्ध होता है, वैसे ही आपः मुझे मलिनता से शुद्ध करें।

Mantra 21

उद्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्व: पश्य॑न्त॒ उत्त॑रम् । दे॒वं दे॑व॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम्

हम तमस से ऊपर उठे हैं; उच्चतर स्वर्ग को देखते हैं। देव-मार्ग से हम सूर्य—उस परम ज्योति—तक पहुँचे हैं।

Mantra 22

अ॒पो अ॒द्यान्व॑चारिष॒ᳪ रसे॑न॒ सम॑सृक्ष्महि । पय॑स्वानग्न॒ आऽग॑मं॒ तं मा॒ सᳪ सृ॑ज॒ वर्च॑सा प्र॒जया॑ च॒ धने॑न च

आज मैंने इन आपः (जल) का अनुगमन किया है; उनके रस से हम संयुक्त हुए हैं। पोषण-सम्पन्न अग्नि के पास मैं आया हूँ; मुझे तेज (वर्चस्) से, प्रजा से और धन से संयुक्त कर।

Mantra 23

एधो॑ऽस्येधिषी॒महि॑ स॒मिद॑सि॒ तेजो॑ऽसि॒ तेजो॒ मयि॑ धेहि । स॒माव॑वर्ति पृथि॒वी समु॒षाः समु॒ सूर्य॑: । समु॒ विश्व॑मि॒दं जग॑त् । वै॒श्वा॒न॒रज्यो॑तिर्भूयासं वि॒भून् कामा॒न् व्य॒श्नवै॒ भूः स्वाहा॑

तू ईंधन है; हम तुझे प्रज्वलित करें। तू समिधा है; तू तेज है—मेरे भीतर तेज धारण कर। पृथ्वी समभाव से प्रवृत्त हुई है; उषाएँ समभाव से; सूर्य भी समभाव से; यह समस्त जगत् समभाव से। हे वैश्वानर, मैं ज्योति बनूँ; मैं विपुल कामनाएँ प्राप्त करूँ। भूः—स्वाहा।

Mantra 24

अ॒भ्या द॑धामि स॒मिध॒मग्ने॑ व्रतपते॒ त्वयि॑ । व्र॒तं च॑ श्र॒द्धां चोपै॑मी॒न्धे त्वा॑ दीक्षि॒तो अ॒हम्

हे अग्नि, व्रतपते! मैं तुम्हीं पर समिधा रखता हूँ। मैं व्रत और श्रद्धा का उपगमन करता हूँ; दीक्षित मैं तुम्हें प्रज्वलित करता हूँ।

Mantra 25

यत्र॒ ब्रह्म॑ च क्ष॒त्रं च॑ स॒म्यञ्चो॒ चर॑तः स॒ह । तँल्लो॒कं पुण्यं॒ प्रज्ञे॑षं॒ यत्र॑ दे॒वाः स॒हाग्निना॑

जहाँ ब्रह्म और क्षत्र—दोनों—सम्यक् होकर साथ-साथ चलते हैं, वही पुण्य लोक, वही प्रज्ञेय लोक है; जहाँ देव अग्नि के साथ निवास करते हैं।

Mantra 26

यत्रेन्द्र॑श्च वा॒युश्च॑ स॒म्यञ्चो॒ चर॑तः स॒ह । तँल्लो॒कं पुण्यं॒ प्रज्ञे॑षं॒ यत्र॑ से॒दिर्न वि॒द्यते॑

जहाँ इन्द्र और वायु सम्यक् होकर साथ-साथ चलते हैं, वही पुण्य लोक, वही प्रज्ञेय लोक है; जहाँ सेदि (स्थिरता/जड़ता) नहीं पाई जाती।

Mantra 27

अ॒ᳪशुना॑ ते अ॒ᳪशुः पृ॑च्यतां॒ परु॑षा॒ परु॑: । ग॒न्धस्ते॒ सोम॑मवतु॒ मदा॑य॒ रसो॒ अच्यु॑तः

डंठल से तेरा डंठल मिले, जोड़ से जोड़ जुड़ जाए। तेरी सुगन्ध सोम की रक्षा करे, उल्लास के लिए—तेरा रस अच्युत, अविनाशी।

Mantra 28

सि॒ञ्चन्ति॒ परि॑ षिञ्च॒न्त्युत्सि॑ञ्चन्ति पु॒नन्ति॑ च । सुरा॑यै ब॒भ्र्वै॒ मदे॑ कि॒न्त्वो व॑दति कि॒न्त्वः

वे उँडेलते हैं, चारों ओर उँडेलते हैं, बाहर उँडेलते हैं, और शुद्ध भी करते हैं। भूरी सुरा के लिए, मद में—‘परन्तु क्या, सचमुच, वह तुमसे कहता है—क्या ही?’

Mantra 29

धा॒नाव॑न्तं कर॒म्भिण॑मपू॒पव॑न्तमु॒क्थिन॑म् । इन्द्र॑ प्रा॒तर्जु॑षस्व नः

धान्ययुक्त, करम्भयुक्त, अपूपयुक्त, उक्थ (स्तुति) से युक्त—ऐसे (हवन) को, हे इन्द्र, प्रातःकाल हमारे लिए प्रसन्न होकर स्वीकार करो।

Mantra 30

बृ॒हदिन्द्रा॑य गायत॒ मरु॑तो वृत्र॒हन्त॑मम् । येन॒ ज्योति॒रज॑नयन्नृता॒वृधो॑ दे॒वं दे॒वाय॒ जागृ॑वि

इन्द्र के लिए—उस महान् के लिए—गायन करो; हे मरुतो, उस परम वृत्रहन्ता के लिए गाओ। जिसके द्वारा ऋत-वर्धक (देवशक्तियों) ने ज्योति उत्पन्न की—जाग्रत देव के लिए, देव के निमित्त, गाओ।

Mantra 31

अध्व॑र्यो॒ अद्रि॑भिः सु॒तᳪ सोमं॑ प॒वित्र॒ आ न॑य । पु॒ना॒हीन्द्रा॑य॒ पात॑वे

हे अध्वर्यु, अद्रि (पत्थरों) से पेरकर निकाले हुए सोम को पवित्र (छन्नी) के पास ले आ। इन्द्र के पान हेतु उसे शुद्ध कर।

Mantra 32

यो भू॒ताना॒मधि॑पति॒र्यस्मिँ॑ल्लो॒का अधि॑ श्रि॒ताः । य ईशे॑ मह॒तो म॒हाँस्तेन॑ गृह्णामि॒ त्वाम॒हं मयि॑ गृह्णामि॒ त्वाम॒हम्

जो भूतों का अधिपति है, जिसमें लोक प्रतिष्ठित हैं, जो महान् में महान् होकर शासन करता है—उसी के द्वारा मैं तुझे ग्रहण करता हूँ; मुझमें मैं तुझे ग्रहण करता हूँ—मैं ही।

Mantra 33

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽस्य॒श्विभ्यां॑ त्वा॒ सर॑स्वत्यै॒ त्वेन्द्रा॑य त्वा सु॒त्राम्ण॑ ए॒ष ते॒ योनि॑र॒श्विभ्यां॑ त्वा॒ सर॑स्वत्यै॒ त्वेन्द्रा॑य त्वा सु॒त्राम्णे॑

उपयाम से ग्रहण किया गया है। अश्विनों के लिए तुझे; सरस्वती के लिए तुझे; सुत्रामन् (सुदृढ़ रक्षक) इन्द्र के लिए तुझे। यह तेरा योनि-स्थान है—अश्विनों के लिए तुझे; सरस्वती के लिए तुझे; सुत्रामन् इन्द्र के लिए तुझे।

Mantra 34

प्रा॒ण॒पा मे॑ अपान॒पाश्च॑क्षु॒ष्पाः श्रो॑त्र॒पाश्च॑ मे । वाचो॑ मे वि॒श्वभे॑षजो॒ मन॑सोऽसि वि॒लाय॑कः

तू मेरे प्राण का रक्षक है और मेरे अपान का भी रक्षक; तू मेरी दृष्टि का रक्षक है और मेरे श्रवण का भी रक्षक। मेरी वाणी के लिए तू सर्व-औषधि है; मेरे मन के लिए तू बन्धन-शिथिल करने वाला (विलायक) है।

Mantra 35

अ॒श्विन॑कृतस्य ते॒ सर॑स्वतिकृत॒स्येन्द्रे॑ण सु॒त्राम्णा॑ कृ॒तस्य॑ । उप॑हूत॒ उप॑हूतस्य भक्षयामि

अश्विनों ने जो तेरे लिए सिद्ध किया है, सरस्वती ने जो सिद्ध किया है, और सुत्रामन् (सुरक्षा देने वाले) इन्द्र ने जो सिद्ध किया है—उचित रीति से आमंत्रित होकर, आमंत्रित (हव्य) का मैं भक्षण करता हूँ।

Mantra 36

समि॑द्ध॒ इन्द्र॑ उ॒षसा॒मनी॑के पुरो॒रुचा॑ पूर्व॒कृद्वा॑वृधा॒नः । त्रि॒भिर्दे॒वैस्त्रि॒ᳪशता॒ वज्र॑बाहुर्ज॒घान॑ वृ॒त्रं वि दुरो॑ ववार

उषाओं के अग्रभाग में इन्द्र प्रज्वलित है, आगे-आगे दीप्तिमान—आदिकर्ता, बल में बढ़ता हुआ। तीन देवों के साथ, तीस के साथ, वज्रबाहु ने वृत्र का वध किया; उसने द्वारों को व्यापक रूप से खोल दिया।

Mantra 37

नरा॒शᳪस॒: प्रति॒ शूरो॒ मिमा॑न॒स्तनू॒नपा॒त्प्रति॑ य॒ज्ञस्य॒ धाम॑ । गोभि॑र्व॒पावा॒न् मधु॑ना सम॒ञ्जन् हिर॑ण्यैश्च॒न्द्री य॑जति॒ प्रचे॑ताः

नराशंस—वीर—मापते हुए, तनूनपात् यज्ञ के धाम (आसन/स्थान) को अग्र में स्थापित करता है। गौओं सहित, घृत सहित, मधु से अभिषेक/लेपन करते हुए, स्वर्ण से दीप्तिमान—वह प्रचेता (ज्ञानी) यजन करता है।

Mantra 38

ई॒डि॒तो दे॒वैर्हरि॑वाँ२ अभि॒ष्टिरा॒जुह्वा॑नो ह॒विषा॒ शर्ध॑मानः । पु॒र॒न्द॒रो गो॑त॒भिद्वज्र॑बाहु॒रा या॑तु य॒ज्ञमुप॑ नो जुषा॒णः

देवों द्वारा स्तुत, हरिवान् (हरि-युक्त), हमारा अभिष्टि (सहायक), हविषा आहुति देता हुआ, बल में वर्धमान—पुरंदर, गोतभिद् (गो-शाला/गो-स्थान का भेदक), वज्रबाहु—वह यज्ञ की ओर हमारे पास आए, और उसे प्रिय मानकर (जुषाणः) स्वीकार करे।

Mantra 39

जु॒षा॒णो ब॒र्हिर्हरि॑वान् न॒ इन्द्र॑ः प्रा॒चीन॑ᳪ सीदत् प्र॒दिशा॑ पृथि॒व्याः । उ॒रु॒प्रथा॒ः प्रथ॑मानᳪ स्यो॒नमा॑दि॒त्यैर॒क्तं वसु॑भिः स॒जोषा॑ः

हरि-वाहन इन्द्र, बर्हि को प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार करते हुए, पृथ्वी के पूर्व-दिग्भाग में पूर्वाभिमुख होकर विराजमान हों। वे विस्तृत-प्रसारित, प्रथम, कल्याणमय आसन पर बैठें—आदित्यों के साथ अभ्यक्त, वसुओं के साथ साजोष (एकमत) होकर।

Mantra 40

इन्द्रं॒ दुर॑ः कव॒ष्यो धाव॑माना॒ वृषा॑णं यन्तु॒ जन॑यः सु॒पत्नी॑ः । द्वारो॑ दे॒वीर॒भितो॒ वि श्र॑यन्ताᳪ सु॒वीरा॑ वी॒रं प्रथ॑माना॒ महो॑भिः

इन्द्र के लिए द्वार—दौड़ते हुए—उस वृषभ, बलवान के पास जाएँ; जनयः, सुपत्नी माताएँ भी उसके पास जाएँ। देवियाँ द्वाराएँ चारों ओर से फैलकर खुल जाएँ; सुवीरा होकर, अपने महान बलों से वीर को अग्रसर करें।

Mantra 41

उ॒षासा॒नक्ता॑ बृह॒ती बृ॒हन्तं॒ पय॑स्वती सु॒दुघे॒ शूर॒मिन्द्र॑म् । तन्तुं॑ त॒तं पेश॑सा सं॒वय॑न्ती दे॒वानां॑ दे॒वं य॑जतः सुरु॒क्मे

उषा और रात्रि—वे महान देवियाँ—दुग्ध-समृद्ध, सु-दोहिनी, वीर इन्द्र के पास आती हैं। सुन्दर कौशल से तने हुए तन्तु को बुनती हुई, वे देवों के देव, यजनीय, सुक्म-भूषित (प्रभामय) को (प्राप्त होती हैं)।

Mantra 42

दैव्या॒ मिमा॑ना॒ मनु॑षः पुरु॒त्रा होता॑रा॒विन्द्रं॑ प्रथ॒मा सु॒वाचा॑ । मू॒र्धन् य॒ज्ञस्य॒ मधु॑ना॒ दधा॑ना प्रा॒चीनं॒ ज्योति॑र्ह॒विषा॑ वृधातः

दैवी दो होत्र—मनुष्य के लिए अनेक स्थानों में (यज्ञ-क्रम) नापते हुए—प्रथम सु-वाणी से इन्द्र का आवाहन करते हैं। यज्ञ के मस्तक पर मधु (माधुर्य) धारण कराते हुए, हवि से प्राचीन (पूर्वाभिमुख) ज्योति को वे बढ़ाएँ।

Mantra 43

ति॒स्रो दे॒वीर्ह॒विषा॒ वर्ध॑माना॒ इन्द्रं॑ जुषा॒णा जन॑यो॒ न पत्नी॑ः । अच्छि॑न्नं॒ तन्तुं॒ पय॑सा॒ सर॑स्व॒तीडा॑ दे॒वी भार॑ती वि॒श्वतू॑र्तिः

हवि से वर्धमान तीन देवियाँ—इन्द्र को प्रसन्न होकर स्वीकारती हुई—माताओं-सी, पत्नियों-सी (सेवा करती हैं)। पयस् से अछिन्न तन्तु को (पोषित रखती हैं): सरस्वती, देवी इडा और भारती—विश्वतूर्तिः (सर्व-विजयी)।

Mantra 44

त्वष्टा॒ दध॒च्छुष्म॒मिन्द्रा॑य॒ वृष्णेऽपा॒कोऽचि॑ष्टुर्य॒शसे॑ पु॒रूणि॑ । वृषा॒ यज॒न्वृष॑णं॒ भूरि॑रेता मू॒र्धन् य॒ज्ञस्य॒ सम॑नक्तु दे॒वान्

त्वष्टा ने वृषभ इन्द्र के लिए बल (शुष्म) धारण किया है; अव्यय (अपाक) होकर उसने यश के लिए अनेक रूप रचे हैं। यज्ञ करने वाला वृषभ, बहु-रेतस् (भूरिरेता) होकर, यज्ञ के शीर्ष पर देवों का अभिषेक करे।

Mantra 45

वन॒स्पति॒रव॑सृष्टो॒ न पाशै॒स्त्मन्या॑ सम॒ञ्जञ्छ॑मि॒ता न दे॒वः । इन्द्र॑स्य ह॒व्यैर्ज॒ठरं॑ पृणा॒नः स्वदा॑ति य॒ज्ञं मधु॑ना घृ॒तेन॑

वनों के स्वामी (वनस्पति) मानो बन्धनों से मुक्त होकर, अपने-आप को अभ्यञ्जित करता है—देव-समितृ के समान। इन्द्र के लिए हवियों से उदर को परिपूर्ण करता हुआ, वह मधु और घृत से यज्ञ को स्वादिष्ट/रसपूर्ण बनाता है।

Mantra 46

स्तो॒काना॒मिन्दुं॒ प्रति॒ शूर॒ इन्द्रो॑ वृषा॒यमा॑णो वृष॒भस्तु॑रा॒षाट् । घृ॒त॒प्रुषा॒ मन॑सा॒ मोद॑माना॒: स्वाहा॑ दे॒वा अ॒मृता॑ मादयन्ताम्

सोम-बूँदों के प्रति वीर इन्द्र—वृषभ-सा, विजयी वृषभ—आगे बढ़ता है। घृत-कणों से सिक्त, मन से प्रमुदित: स्वाहा! अमृत (अमर) देव आनन्दित/उन्मत्त हों।

Mantra 47

आ या॒त्विन्द्रोऽव॑स॒ उप॑ न इ॒ह स्तु॒तः स॑ध॒मद॑स्तु॒ शूर॑: । वा॒वृ॒धा॒नस्तवि॑षी॒र्यस्य॑ पू॒र्वीर्द्यौर्न क्ष॒त्रम॒भिभू॑ति॒ पुष्या॑त्

इन्द्र हमारी रक्षा/सहायता के लिए यहाँ हमारे पास आए—यहाँ स्तुत होकर—वीर, सधमद (सामूहिक सोम-आनन्द) का सहचर। जो बढ़ता है, जिसकी प्राचीन अनेक शक्तियाँ हैं: उसका क्षत्र/अधिकार, आकाश के समान, प्रबल पराक्रम से फलता-फूलता रहे।

Mantra 48

आ न॒ इन्द्रो॑ दू॒रादा न॑ आ॒साद॑भिष्टि॒कृदव॑से यासदु॒ग्रः । ओजि॑ष्ठेभिर्नृ॒पति॒र्वज्र॑बाहुः स॒ङ्गे स॒मत्सु॑ तु॒र्वणि॑: पृत॒न्यून्

दूर से इन्द्र हमारे पास आएँ; सहायक, उग्र, हमारी रक्षा के लिए आकर यहाँ आसन ग्रहण करें। अत्यन्त प्रबल शक्तियों से युक्त, मनुष्यों के स्वामी, वज्र-बाहु—संग्रामों और समर-समूहों में वेगवान—(वे) शत्रु योद्धाओं का दमन करें।

Mantra 49

आ न॒ इन्द्रो॒ हरि॑भिर्या॒त्वच्छा॑र्वाची॒नोऽव॑से॒ राध॑से च । तिष्ठा॑ति व॒ज्री म॒घवा॑ विर॒प्शीमं य॒ज्ञमनु॑ नो॒ वाज॑सातौ

इन्द्र अपने हरि (ताम्रवर्ण अश्वों) के साथ हमारी ओर मुख किए हुए, हमारी सहायता और दान के लिए हमारे पास आए। वज्रधारी, मघवा (दानशील), दूर तक पहुँचने वाली पकड़ वाला वह, वाज-साति (बल और पुरस्कार की प्राप्ति) में, हमारे इस यज्ञ के साथ खड़ा रहता है।

Mantra 50

त्रा॒तार॒मिन्द्र॑मवि॒तार॒मिन्द्र॒ᳪ हवे॑ – हवे सु॒हव॒ᳪ शूर॒मिन्द्र॑म् । ह्वया॑मि श॒क्रं पु॑रुहू॒तमिन्द्र॑ᳪ स्व॒स्ति नो॑ म॒घवा॑ धा॒त्विन्द्र॑:

उद्धारकर्ता इन्द्र को, रक्षक इन्द्र को मैं पुकारता हूँ—बार-बार पुकारता हूँ; सुहव (सुगमता से आह्वेय) वीर इन्द्र को। मैं शक्र, पुरुहूत (बहु-आह्वित) इन्द्र का आह्वान करता हूँ; मघवा इन्द्र हमारे लिए स्वस्ति (कल्याण) स्थापित करे।

Mantra 51

इन्द्र॑: सु॒त्रामा॒ स्ववाँ॒२ अवो॑भिः सुमृडी॒को भ॑वतु वि॒श्ववे॑दाः । बाध॑तां॒ द्वेषो॒ अभ॑यं कृणोतु सु॒वीर्य॑स्य॒ पत॑यः स्याम

सुतराम (उत्तम रक्षक), अपने स्वबल से सम्पन्न, अपने सहायों सहित, सर्ववेद (सर्वज्ञ) इन्द्र कृपालु हों। वे द्वेष को दूर करें, अभय प्रदान करें; हम सुवीर्य (श्रेष्ठ वीरता) के स्वामी हों।

Mantra 52

तस्य॑ व॒यᳪ सु॑म॒तौ य॒ज्ञिय॒स्यापि॑ भ॒द्रे सौ॑मन॒से स्या॑म । स सु॒त्रामा॒ स्ववाँ॒२ इन्द्रो॑ अ॒स्मे आ॒राच्चि॒द् द्वेष॑: सनु॒तर्यु॑योतु

उस यज्ञ्य (पूजनीय) के सुमति (सद्बुद्धि/अनुग्रह) में हम रहें; कल्याणकारी सौमनस्य (शुभ मनोभाव) में भी हम स्थित हों। वह सुतराम, स्वबलसम्पन्न इन्द्र हमारे लिए—द्वेष को दूर ही नहीं, दूर से भी—पूर्णतः हटाए।

Mantra 53

आ म॒न्द्रैरि॑न्द्र॒ हरि॑भिर्या॒हि म॒यूर॑रोमभिः । मा त्वा॒ के चि॒न्नि य॑म॒न् विं ना पा॒शिनोऽति॒ धन्वे॑व॒ ताँ२ इ॑हि

हे इन्द्र, आनन्ददायक हरि (ताम्रवर्ण अश्वों) के साथ आओ, मयूर-रोम-सम उज्ज्वल युग (साज) सहित आओ। कोई भी तुम्हें न रोके; पाशिनों (फन्दे डालने वालों) को लाँघकर—मानो विस्तृत धन्व (मैदान) के ऊपर से—तुम आ जाओ।

Mantra 54

ए॒वेदिन्द्रं॒ वृष॑णं॒ वज्र॑बाहुं॒ वसि॑ष्ठासो अ॒भ्य॒र्चन्त्य॒र्कैः । स न॑ स्तु॒तो वी॒रव॑द्धातु॒ गोम॑द्यू॒यं पा॑त स्व॒स्तिभि॒: सदा॑ नः

इस प्रकार ही वसिष्ठगण अपने अर्क (स्तुति-गीतों) से इन्द्र—वृषण (पराक्रमी), वज्रबाहु—का अभ्यर्चन करते हैं। वह, स्तुत होकर, हमें वीरों सहित धन दे, गौओं सहित धन दे; और तुम (देवगण) सदा स्वस्ति-आशीषों से हमारी रक्षा करो।

Mantra 55

समि॑द्धो अ॒ग्निर॑श्विना त॒प्तो घ॒र्मो वि॒राट् सु॒तः । दु॒हे धे॒नुः सर॑स्वती॒ सोम॑ᳪ शु॒क्रमि॒हेन्द्रि॒यम्

अग्नि प्रज्वलित है; घर्म (तप्त पात्र) तप्त है; निचोड़ा हुआ सोम विराट् (सर्वव्यापी/महाशासक) है। सरस्वती, दुहने वाली धेनु-गाय, यहाँ इन्द्रिय (इन्द्र-बल) से युक्त उज्ज्वल सोम का दुहन करती है।

Mantra 56

त॒नू॒पा भि॒षजा॑ सु॒तेऽश्विनो॒भा सर॑स्वती । मध्वा॒ रजा॑ᳪसीन्द्रि॒यमिन्द्रा॑य प॒थिभि॑र्वहान्

तनूपा (तनु-रक्षक), भिषजा (चिकित्सक-शक्ति) सहित—जब सोम निचोड़ा जाता है—अश्विनौ दोनों और सरस्वती: मधु के साथ, प्रदेशों (रजांसि) में, मार्गों द्वारा, इन्द्र-शक्ति (इन्द्रियम्) को इन्द्र के लिए वहन करें।

Mantra 57

इन्द्रा॒येन्दु॒ᳪ सर॑स्वती॒ नरा॒शᳪसे॑न न॒ग्नहु॑म् । अधा॑ताम॒श्विना॒ मधु॑ भेष॒जं भि॒षजा॑ सु॒ते

इन्द्र के लिए सोम-बिन्दु—सरस्वती, नराशंस के साथ, नग्नहु (नग्नहू) को स्थापित करे। और सोम-प्रसव (सुते) के समय अश्विनौ, भिषजा (चिकित्सक-शक्ति) सहित, मधुमय भेषज (औषध) को स्थापित करें।

Mantra 58

आ॒जुह्वा॑ना॒ सर॑स्व॒तीन्द्रा॑येन्द्रि॒याणि॑ वी॒र्य॒म् । इडा॑भिर॒श्विना॒विष॒ᳪ समूर्ज॒ᳪ सᳪ र॒यिं द॑धुः

आह्वान करती हुई सरस्वती ने इन्द्र के लिए इन्द्रिय-शक्तियाँ और वीर्य स्थापित किया। और अश्विनौ ने इडा-आहुतियों के साथ सर्वव्यापी सार-तत्त्व, रस तथा धन को एक साथ धारण कराया।

Mantra 59

अ॒श्विना॒ नमु॑चेः सु॒तᳪ सोम॑ᳪ शु॒क्रं प॑रि॒स्रुता॑ । सर॑स्वती॒ तमा ऽभ॑रद्ब॒र्हिषेन्द्रा॑य॒ पात॑वे

अश्विनों ने नमुचि से निचोड़ा हुआ सोम—दीप्त, भली-भाँति छनित—प्राप्त किया। सरस्वती उसे यहाँ बर्हिस पर इन्द्र के पान हेतु ले आई।

Mantra 60

क॒व॒ष्यो न॒ व्यच॑स्वतीर॒श्विभ्यां॒ न दुरो॒ दिश॑: । इन्द्रो॒ न रोद॑सी उ॒भे दु॒हे का॒मान्त्सर॑स्वती

विस्तार करने वाली (धाराओं) के समान, अश्विनों के लिए दिशाओं के द्वारों के समान, और इन्द्र के समान जो दोनों लोकों को धारण करता है—वही सरस्वती कामनाओं (वरों) का दुहन करती है।

Mantra 61

उ॒षासा॒नक्त॑मश्विना॒ दिवेन्द्र॑ सा॒यमि॑न्द्रियैः । स॒ञ्जा॒ना॒ने सु॒पेश॑सा॒ सम॑ञ्जाते॒ सर॑स्वत्या

हे अश्विनौ! उषा और रात्रि में; हे इन्द्र! दिन और सायंकाल में—(अपने) इन्द्रिय-बलों से; परस्पर संज्ञात, सुन्दर रूप वाले, तुम सरस्वती के साथ संयुक्त रूप से उत्पन्न होते हो।

Mantra 62

पा॒तं नो॑ अश्विना॒ दिवा॑ पा॒हि नक्त॑ᳪ सरस्वति । दैव्या॑ होतारा भिषजा पा॒तमिन्द्र॒ᳪ सचा॑ सु॒ते

हे अश्विनौ! दिन में हमारी रक्षा करो; हे सरस्वती! रात्रि में रक्षा करो। हे दैवी होतृगण, हे भिषज (वैद्य) जन! निचोड़े हुए (सोम) के साथ, इन्द्र की भी रक्षा करो।

Mantra 63

ति॒स्रस्त्रे॒धा सर॑स्वत्य॒श्विना॒ भार॒तीडा॑ । ती॒व्रं प॑रि॒स्रुता॒ सोम॒मिन्द्रा॑य सुषुवु॒र्मद॑म्

तीन हैं, त्रिविध—सरस्वती, अश्विनौ, भारती, इड़ा। तीव्र, भली-भाँति परिष्कृत (छना हुआ) सोम उन्होंने इन्द्र के लिए, मद (उत्साह) हेतु, निचोड़ा।

Mantra 64

अ॒श्विना॑ भेष॒जं मधु॑ भेष॒जं न॒: सर॑स्वती । इन्द्रे॒ त्वष्टा॒ यश॒: श्रिय॑ᳪ रू॒पᳪ-रू॑पमधुः सु॒ते

अश्विनौ हमारे लिए औषधि हैं; मधु भी औषधि है; सरस्वती भी (हमारे लिए) औषधि है। इन्द्र के लिए त्वष्टा ने यश और श्री—रूप पर रूप—सोम-रस के निचोड़े हुए (सुत) में प्रदान किए हैं।

Mantra 65

ऋ॒तु॒थेन्द्रो॒ वन॒स्पति॑: शशमा॒नः प॑रि॒स्रुता॑ । की॒लाल॑म॒श्विभ्यां॒ मधु॑ दु॒हे धे॒नुः सर॑स्वती

ऋतु के अनुसार इन्द्र—वनस्पति के स्वामी—बलवान होता हुआ, छनकर बहती धाराओं (परिस्रुत) को (पीता) है। सरस्वती, दुहने वाली धेनु, अश्विनों के लिए मधुर कीलाल—मधु—दोहती है।

Mantra 66

गोभि॒र्न सोम॑मश्विना॒ मास॑रेण परि॒स्रुता॑ । सम॑धात॒ᳪ सर॑स्वत्या॒ स्वाहेन्द्रे॑ सु॒तं मधु॑

गौ-सदृश धाराओं के साथ, हे अश्विनौ, हमारे लिए सोम—माषर सहित, छनकर बहता हुआ (परिस्रुत)—तुमने सरस्वती के साथ यथाविधि संयोजित किया है। स्वाहा! इन्द्र के लिए यह निचोड़ा हुआ मधुर (मधु) (पेय) हो।

Mantra 67

अ॒श्विना॑ ह॒विरि॑न्द्रि॒यं नमु॑चेर्धि॒या सर॑स्वती । आ शु॒क्रमा॑सु॒राद्वसु॑ म॒घमिन्द्रा॑य जभ्रिरे

हे अश्विनौ! इन्द्र-बलवर्धक यह हवि—सरस्वती ने धिया (प्रज्ञा) से प्राप्त किया है। उस असुर से (उसने/उन्होंने) उज्ज्वल धन, वसु, और मघ (दान-समृद्धि) इन्द्र के लिए ला दिया।

Mantra 68

यम॒श्विना॒ सर॑स्वती ह॒विषेन्द्र॒मव॑र्धयन् । स बि॑भेद व॒लं म॒घं नमु॑चावासु॒रे सचा॑

जिस इन्द्र को अश्विनौ और सरस्वती ने हवि से बढ़ाया, उसी ने वल का भेदन किया और मघ (दान-समृद्धि) प्राप्त की—नमुचि के साथ, असुर-लोक में, संग-साथ।

Mantra 69

तमिन्द्रं॑ प॒शव॒: सचा॒श्विनो॒भा सर॑स्वती । दधा॑ना अ॒भ्य॒नूषत ह॒विषा॑ य॒ज्ञ इ॑न्द्रि॒यैः

उस इन्द्र को—पशु (समस्त प्राणी) भी, दोनों अश्विनौ और सरस्वती भी—अपने-अपने दान धारण करते हुए, हवि के साथ समीप आकर स्तुति करते हैं; और यज्ञ भी इन्द्रिय (इन्द्र-शक्ति) से युक्त होकर (उसे) प्रशंसित करता है।

Mantra 70

य इन्द्र॑ इन्द्रि॒यं द॒धुः स॑वि॒ता वरु॑णो॒ भग॑: । स सु॒त्रामा॑ ह॒विष्प॑ति॒र्यज॑मानाय सश्चत

जिस इन्द्र में सविता, वरुण और भग ने इन्द्रिय-शक्ति (ऐश्वर्य) स्थापित की है—वह सुत्रामा, हविष्पति (हविष्य का स्वामी) इन्द्र यजमान के निकट उपस्थित हो।

Mantra 71

स॒वि॒ता वरु॑णो दध॒द्यज॑मानाय दा॒शुषे॑ । आद॑त्त॒ नमु॑चे॒र्वसु॑ सु॒त्रामा॒ बल॑मिन्द्रि॒यम्

सविता और वरुण, दाता यजमान को (वह शक्ति) प्रदान करें; (और) सुत्रामा इन्द्र ने नमुचि का वसु (धन) हर लिया—(उसी प्रकार) सुत्रामा ने बल और इन्द्रिय-शक्ति (ऐश्वर्य) भी (अपने अधिकार में) ले ली।

Mantra 72

वरु॑णः क्ष॒त्रमि॑न्द्रि॒यं भगे॑न सवि॒ता श्रिय॑म् । सु॒त्रामा॒ यश॑सा॒ बलं॒ दधा॑ना य॒ज्ञमा॑शत

वरुण क्षत्र (राज्य-शक्ति), अर्थात् इन्द्रिय-पराक्रम प्रदान करें; सविता, भग के साथ, श्री (समृद्धि/तेज) प्रदान करें। सुत्रामा (देवशक्तियाँ) यश सहित बल धारण करते हुए यज्ञ को प्राप्त हों।

Mantra 73

अ॒श्विना॒ गोभि॑रिन्द्रि॒यमश्वे॑भिर्वी॒र्यं बल॑म् । ह॒विषेन्द्र॒ᳪ सर॑स्वती॒ यज॑मानमवर्धयन्

अश्विनौ गौओं के द्वारा इन्द्रिय-तेज (ऐश्वर्य) को, और अश्वों के द्वारा वीर्य तथा बल को बढ़ाते हैं। हवि के द्वारा वे इन्द्र को महिमामय करते हैं; सरस्वती यजमान को उन्नत करती हैं।

Mantra 74

ता नास॑त्या सु॒पेश॑सा॒ हिर॑ण्यवर्तनी॒ नरा॑ । सर॑स्वती ह॒विष्म॒तीन्द्र॒ कर्म॑सु नोऽवत

वे नासत्य (अश्विनौ), सुन्दर रूपवाले, स्वर्ण-पथ पर चलने वाले वे दोनों वीर; और हवि-समृद्ध सरस्वती—हे इन्द्र—वे हमारे यज्ञकर्मों में हमारी रक्षा करें, सहायता करें।

Mantra 75

ता भि॒षजा॑ सु॒कर्म॑णा॒ सा सु॒दुघा॒ सर॑स्वती । स वृ॑त्र॒हा श॒तक्र॑तु॒रिन्द्रा॑य दधुरिन्द्रि॒यम्

वे दोनों भिषज (चिकित्सक) कुशल कर्म से, और वह सु-दुग्धा सरस्वती; वह वृत्रहा, शतक्रतु—उन्होंने इन्द्र के लिए इन्द्रिय (पराक्रम) इन्द्र को प्रदान किया।

Mantra 76

यु॒वᳪ सु॒राम॑मश्विना॒ नमु॑चावासु॒रे सचा॑ । वि॒पि॒पा॒नाः सर॑स्व॒तीन्द्रं॒ कर्म॑स्वावत

हे अश्विनौ, तुम दोनों ने असुर-रीति से नमुचि के साथ सुरा का पान किया; गहन पान करके—और सरस्वती—यज्ञकर्मों में इन्द्र की सहायता करो।

Mantra 77

पु॒त्रमि॑व पि॒तरा॑व॒श्विनो॒भेन्द्रा॒वथु॒: काव्यै॑र्द॒ᳪसना॑भिः ।यत्सु॒रामं॒ व्यपि॑ब॒: शची॑भि॒: सर॑स्वती त्वा मघवन्नभिष्णक्

जैसे दो माता-पिता पुत्र की सहायता करते हैं, वैसे ही, हे इन्द्र, दोनों अश्विनों ने काव्य-कौशल और अद्भुत कर्मों से तुम्हारी रक्षा-सहायता की। जब तुमने अपनी शक्तियों (शची) के साथ सुरा का पान किया—हे मघवन् (दानवीर), सरस्वती ने तुम्हें संभाला और समर्थ किया।

Mantra 78

यस्मि॒न्नश्वा॑स ऋष॒भास॑ उ॒क्षणो॑ व॒शा मे॒षा अ॑वसृ॒ष्टास॒ आहु॑ताः । की॒ला॒ल॒पे सोम॑पृष्ठाय वे॒धसे॑ हृ॒दा म॒तिं ज॑नय॒ चारु॑म॒ग्नये॑

जिसमें घोड़े, ऋषभ (बैल), उक्षण (बछड़े/बैल), वशा-गायें और मेष (मेंढ़े)—छोड़े हुए—आहुति रूप से अर्पित किए जाते हैं; उस कीलाल-मिश्रण में, सोम-पृष्ठ (सोम-समर्थ) और वेधस् (विधाता/ज्ञानी) अग्नि के लिए—तू हृदय से मन में सुन्दर संकल्प उत्पन्न कर।

Mantra 79

अहा॑व्यग्ने ह॒विरा॒स्ये॒ ते स्रु॒ची॒व घृ॒तं च॒म्वी॒व॒ सोम॑: । वा॒ज॒सनि॑ᳪ र॒यिम॒स्मे सु॒वीरं॑ प्रश॒स्तं धे॑हि य॒शसं॑ बृ॒हन्त॑म्

हे अग्ने! दिवस के आह्वान के योग्य, जिनका मुख हवि है—जैसे स्रुचि से घृत, जैसे चमू से सोम—वैसे ही हमारे लिए वाजसनी (विजय-प्रद) धन, सुवीर (वीर-समृद्ध) रयि, प्रशस्त, यशस्वी और महान् प्रदान करो।

Mantra 80

अ॒श्विना॒ तेज॑सा॒ चक्षु॑: प्रा॒णेन॒ सर॑स्वती वी॒र्य॒म् । वा॒चेन्द्रो॒ बले॒नेन्द्रा॑य दधुरिन्द्रि॒यम्

अश्विनौ अपने तेज से नेत्र की स्थापना करते हैं; सरस्वती प्राण से वीर्य की स्थापना करती हैं; इन्द्र वाणी और बल से इन्द्र के लिए इन्द्रिय-शक्ति (ऐश्वर्य-पराक्रम) को धारण करते हैं।

Mantra 81

गोम॑दू॒ षु णा॑सत्या॒श्वा॑वद्यातमश्विना । व॒र्ती रु॑द्रा नृ॒पाय्य॑म्

हे नासत्यौ, हे अश्विनौ—गोधन और अश्व-सम्पदा सहित यहाँ आओ। हे रुद्रगण, मनुष्यों की रक्षा के योग्य रक्षक-आश्रय (वर्ती) प्रदान करो।

Mantra 82

न यत्परो॒ नान्त॑र आद॒धर्ष॑द्वृषण्वसू । दु॒:शᳪसो॒ मर्त्यो॑ रि॒पुः

हे वृषण्वसू (पुरुषार्थ-सम्पन्नो), न बाहर से न भीतर से—कोई दुर्वचन बोलने वाला मर्त्य शत्रु तुम्हें पराजित नहीं कर सका।

Mantra 83

ता न॒ आ वो॑ढमश्विना र॒यिं पि॒शङ्ग॑संदृशम् । धिष्ण्या॑ वरिवो॒विद॑म्

हे अश्विनौ! आप हमारे लिए उस पिशङ्ग (उज्ज्वल-ताम्र) रूपवाली सम्पत्ति को यहाँ ले आओ—जो धिष्ण्य (स्थिर, दृढ़) हो और हमारे लिए वरिवस् (विस्तृत स्थान) तथा अनुग्रह को प्राप्त कराने वाली हो।

Mantra 84

पा॒व॒का न॒: सर॑स्वती॒ वाजे॑भिर्वा॒जिनी॑वती । य॒ज्ञं व॑ष्टु धि॒याव॑सुः

हमारी पावनी सरस्वती—वाजों से समृद्ध, बलवती—धनरूप प्रेरित धिया वाली—यज्ञ को आगे बढ़ाए।

Mantra 85

चो॒द॒यि॒त्री सू॒नृता॑नां॒ चेत॑न्ती सुमती॒नाम् । य॒ज्ञं द॑धे॒ सर॑स्वती

सरस्वती—सूनृता (मधुर-सत्य वाणी) की प्रेरयित्री, सुमति (सद्बुद्धि) की जाग्रतकर्त्री—यज्ञ को स्थापित करती है।

Mantra 86

म॒हो अर्ण॒: सर॑स्वती॒ प्र चे॑तयति के॒तुना॑ । धियो॒ विश्वा॒ वि रा॑जति

महान् अर्ण (महाप्रवाह) सरस्वती अपने केतु (चिह्न/प्रकाश) से मनुष्यों को स्पष्ट रूप से जाग्रत करती है; वह समस्त धियों को तेजस्वी कर प्रकाशित करती है।

Mantra 87

इन्द्रा या॑हि चित्रभानो सु॒ता इ॒मे त्वा॒यव॑: । अण्वी॑भि॒स्तना॑ पू॒तास॑:

हे इन्द्र, चित्रभानु (दीप्तिमान) होकर यहाँ आओ। ये सोम-रस, तुम्हारी अभिलाषा करते हुए, सूक्ष्म छननियों द्वारा क्रमशः शुद्ध किए गए हैं।

Mantra 88

इन्द्रा या॑हि धि॒येषि॒तो विप्र॑जूतः सु॒ताव॑तः । उप॒ ब्रह्मा॑णि वा॒घत॑:

हे इन्द्र, ध्येय-प्रेरित होकर, विप्रों (ऋषियों) द्वारा प्रेरित होकर, सोम-युक्त स्तोत्रकर्ता पुरोहित की पवित्र ब्रह्म-वाणियों (मंत्र-प्रार्थनाओं) के निकट यहाँ आओ।

Mantra 89

इन्द्रा या॑हि॒ तूतु॑जान॒ उप॒ ब्रह्मा॑णि हरिवः । सु॒ते द॑धिष्व न॒श्चन॑ः ॥

हे इन्द्र! तू वेग से दौड़ता हुआ यहाँ आ; हे हरिवः! ब्रह्म-मन्त्रों के समीप आ। पिषित सोम में हमारे लिए अपना अनुग्रह और समृद्धि स्थापित कर।

Mantra 90

अ॒श्विना॑ पिबतां॒ मधु॒ सर॑स्वत्या स॒जोष॑सा । इन्द्र॑ः सु॒त्रामा॑ वृत्र॒हा जु॒षन्ता॑ᳪ सो॒म्यं मधु॑ ॥

अश्विनौ सरस्वती के साथ एकभाव होकर मधुर पान करें। और सुत्रामा, वृत्रहा इन्द्र सोम-रस की मधुरता में प्रसन्न हो।

Frequently Asked Questions

Varuṇa’s enthronement ritualizes ṛta as the seat of power: when the lord of cosmic order is installed in the sacrificial abodes, the sacrificer’s sāmrājya is framed as lawful, stabilizing, and protective rather than coercive.

They align bodily organs and inner faculties—speech, breath, senses, arms, and self—with sacrificial energy and kṣatra, making the ruler/sacrificer internally steady and ritually fit to wield power without disorder.

By consecrating Soma at pressing, reuniting it ‘like with like,’ straining it through the pavitra, and allocating portions through upayāma formulas, the rite produces a purified, correctly apportioned offering that functions as a vehicle of strength, restoration, and divine safeguarding.