
કઠ ઉપનિષદ (કૃષ્ણ યજુર્વેદ સાથે સંકળાયેલ) મુખ્ય ઉપનિષદ છે, જેમાં નચિકેતા અને યમના સંવાદ દ્વારા મૃત્યુ, આત્મા અને મોક્ષનું ઊંડું ચિંતન મળે છે. અહીં ‘પ્રેય’ (તાત્કાલિક સુખ) અને ‘શ્રેય’ (પરમ કલ્યાણ) વચ્ચેનો વિવેક આધ્યાત્મિક જીવનનો આધાર ગણાયો છે. રથ-ઉપમા દ્વારા ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિનું શાસન તથા આત્માની પરમતા સમજાવવામાં આવે છે. આત્મા અજ, નિત્ય અને અવિનાશી છે; આત્મસાક્ષાત્કારથી ભય-શોક નાશ પામી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.
Start ReadingNaciketā–Yama dialogue: death as a doorway to Self-knowledge, not merely an end
Śreyas vs preyas: ethical discernment as the foundation of spiritual life
Ātman is unborn, eternal, and distinct from body–mind; realization removes fear and grief
Chariot allegory: disciplined governance of senses and mind under buddhi guided by the Self
Hierarchy of inner faculties: sense-objects < senses < mind < intellect < the Great Self
Yoga as restraint and inward stillness; the “razor’s edge” path of steady practice
Critique of mere ritualism and intellectualism; knowledge must become direct realization
Mokṣa as freedom from saṃsāra through Self-realization; immortality as identity with the Self
This Upanishad is organized into 2 adhyayas.
કઠ ઉપનિષદના પ્રથમ અધ્યાયમાં નચિકેતા પોતાને એક સત્યનિષ્ઠ આત્મજ્ઞાન-સાધક તરીકે સ્થાપિત કરે છે. પિતા વાજશ્રવસ નિર્મૂલ્ય વૃદ્ધ ગાયો દાન કરતા જોઈને નચિકેતા ત્રણ વાર પૂછે છે—'મને કોને આપશો?' ક્રોધમાં પિતા કહે છે, 'હું તને મૃત્યુને આપું છું.' નચિકેતા યમના નિવાસસ્થાને જાય છે અને ત્રણ દિવસ રાહ જુએ છે. યમ ત્રણ વરદાન આપે છે—પ્રથમ પિતાની પ્રસન્નતા, બીજું અગ્નિવિદ્યા, અને ત્રીજું મૃત્યુ પછી આત્માના ગતિનું જ્ઞાન. યમ નચિકેતાને ભૌમિક સુખોથી લલચાવે છે, પણ નચિકેતા બધું નકારે છે. યમ શ્રેયસ-પ્રેયસનો ભેદ, આત્માનું અજન્મા-અમૃત સ્વરૂપ, ઓંકારનું મહિમા અને આત્મસાક્ષાત્કારનો સૂક્ષ્મ માર્ગ બોધ કરે છે.
કઠ ઉપનિષદના બીજા અધ્યાયમાં વર્ણન છે કે કેવી રીતે સૃષ્ટિકર્તાએ ઇન્દ્રિયોને બહારની તરફ મોડી દીધા, જેથી માનવો આંતરિક આત્માને ભૂલી જાય છે. માત્ર જ્ઞાની વ્યક્તિ અમરત્વની ઇચ્છાથી તેમની દૃષ્ટિને અંદર ફેરવે છે. આત્મા જાગૃતિ અને સ્વપ્નની સ્થિતિનો સાક્ષી છે. આત્માને અંતર્યામી તરીકે ઓળખીને જ્ઞાની વ્યક્તિ ભય અને શોકમાંથી મુક્તિ મેળવે છે.
119 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1.1.1
उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ। तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस॥१॥
વાજશ્રવસે સ્વર્ગના ફળની ઇચ્છાથી પોતાની સર્વ સંપત્તિ દાનમાં આપી. તેમનો નચિકેતા નામનો પુત્ર હતો.
Śrāddha (faith) and Tyāga (renunciation)Verse 1.1.2
तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा आविवेश सोऽमन्यत ॥२॥
જ્યારે તે બાળક હતો અને દક્ષિણારૂપી ગાયો દાનમાં લઈ જવાઈ રહી હતી, ત્યારે તેના હૃદયમાં શ્રદ્ધા પ્રવેશી અને તેણે આ વિચાર કર્યો.
Śraddhā (Faith) and Dāna (Charity/Sacrificial Giving)Verse 1.1.3
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रिया:। अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददन् ॥३॥
જે ગાયોએ જળ પીધું છે, ઘાસ ખાધું છે, દૂધ આપ્યું છે અને જેમનું બળ નથી, તેવી ગાયો દાન કરવાથી જે લોક પ્રાપ્ત થાય છે તે આનંદરહિત કહેવાય છે.
Dāna-phala (Fruit of Charity) and Karmic ConsequenceVerse 1.1.4
स होवाच पितरं तत् कस्मै मां दास्यतीति। द्वितीयं तृतीयं तं होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति॥४॥
તેણે પિતાને પૂછ્યું: 'તમે મને કોને આપશો?' બીજી વાર, ત્રીજી વાર પૂછવાથી પિતાએ કહ્યું: 'હું તને મૃત્યુને આપું છું.'
Vairagya (Dispassion) and Adhikari (Qualification for Knowledge)Verse 1.1.5
बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः। किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाद्य करिष्यति॥५॥
અનેક પ્રાણીઓમાં હું પ્રથમ જાઉં છું, અનેકમાં મધ્યમ જાઉં છું. યમરાજનું આજે જે કરવું જોઈએ તે હું પૂર્ણ કરીશ.
Dharma and Vrata (Sacred Vow)Verse 1.1.6
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे। सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः॥६॥
જે પૂર્વજો ગયા તેમને જુઓ, અને જે પછી આવશે તેમને પણ જુઓ. જેમ ધાન્ય પાકે છે અને ફરી જન્મે છે, તેમ મનુષ્ય પણ જન્મે છે.
Samsara and Punarjanma (Cycle of Birth and Death)Verse 1.1.7
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान्। तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम्॥
વૈશ્વાનર અગ્નિ બ્રાહ્મણ અતિથિના રૂપમાં ગૃહમાં પ્રવેશે છે. તેમના માટે શાંતિકાર્ય કરવું જોઈએ અને વૈવસ્વતનું જળ લાવવું જોઈએ.
Atithi Devo Bhava (Guest is God) - Sacred hospitality as spiritual practiceVerse 1.1.8
आशा प्रतीक्षे संगतं सूनृतां च इष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान्। एतद्वृड्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे॥८॥
આશા અને પ્રતીક્ષા, સત્યવાનો સંગ, યજ્ઞકર્મો, પુત્રો અને પશુઓ - આ બધું તે મનુષ્યને નષ્ટ થાય છે જેના ઘરમાં બ્રાહ્મણ અતિથિ ભોજન વિના રહે છે.
Dharma of Hospitality (Atithi-dharma) and Spiritual DiscriminationVerse 1.1.9
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः। नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रतित्रीन्वरान्वृणीष्व॥९॥
હે બ્રાહ્મણ, તમે મારા ઘરમાં ત્રણ રાત્રિ ભોજન વિના રહ્યા, તમને નમન હોય, મારું કલ્યાણ થાય. તેથી તમે ત્રણ વરદાનો માંગો.
Prayaschitta (Atonement) and Varaprada (Granting Boons)Verse 1.1.10
शान्तसकल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युर्गौरवं माभि मृत्यो। त्वत्प्रसृष्टं माभिवदेत्प्रतीत एतत्त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥१०॥
હે મૃત્યુદેવ, મારું મન શાંત થાય, મારી ઇન્દ્રિયો વશમાં થાય, હું ક્રોધથી મુક્ત થાઉં અને ભયભીત ન થાઉં. તમારી કૃપાથી હું પ્રથમ વરદાન માંગું છું.
Shanti (Inner Peace) and Prasada (Divine Grace)Verse 1.1.11
यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः। सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युस्त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात्प्रमुक्तम् ॥११॥
જેમ કોઈ આશ્વાસન મેળવનાર ઓદ્દાલકિ આરુણિ મારી સાથે સંતુષ્ટ થશે, તે રાત્રિઓમાં શાંતિથી ઊંઘશે, ક્રોધથી મુક્ત, તમને મૃત્યુના મુખમાંથી મુક્ત થતા જોઈને.
Pitr-Putra Sambandha (Father-Son Relationship) and Kshama (Forgiveness)Verse 1.1.12
स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वां न जरया बिभेति। उभे तीर्त्वाशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१२॥
સ્વર્ગલોકમાં કોઈ ભય નથી, ત્યાં કોઈ વૃદ્ધાવસ્થાથી ડરતું નથી, ભૂખ અને તરસ બંનેને પાર કરીને, શોકથી પર થઈને, સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે.
Svarga (Heavenly Realm) and Vimoksha (Liberation from Suffering)Verse 1.1.13
स त्वमग्नि स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यों प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यम्। स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥१३॥
હે મૃત્યુ, તમે તે અગ્નિને જાણો છો જે સ્વર્ગ તરફ દોરી જાય છે, તે મને શીખવો જે હું શ્રદ્ધાથી ભરેલો છું, જેઓ સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરે છે તેઓ અમરત્વનો ભાગ પામે છે, આ હું મારા બીજા વરદાન તરીકે પસંદ કરું છું.
Svargaloka (Heavenly World) and Amṛtatva (Immortality)Verse 1.1.14
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निवोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन्। अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥१४॥
હું તમને કહીશ, હે નચિકેતા, મારી પાસેથી શીખો, સ્વર્ગ તરફ દોરી જતા અગ્નિને જાણીને, જાણો કે તે અગ્નિ અનંત લોકની પ્રાપ્તિ અને તેનો આધાર છે, હૃદયની ગુપ્ત ગુફામાં છુપાયેલો.
Guhā (Secret Cave of the Heart) and Anantaloka (Infinite World)Verse 1.1.15
लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा। स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥१५॥
તેણે તેને લોકોના આદિ અગ્નિનું વર્ણન કર્યું, કઈ ઈંટો છે, કેટલી છે, અને કેવી રીતે ગોઠવાયેલી છે, અને તેણે તે બરાબર એમ જ પુનરાવર્તન કર્યું, પછી મૃત્યુ પ્રસન્ન થઈને ફરીથી તેનો સંબોધન કર્યું.
Guru-Śiṣya Paramparā (Teacher-Student Lineage) and Yajña (Sacrificial Ritual)Verse 1.1.16
तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः। तवैव नामा भवितायमग्निः सृक्ङां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥१६॥
પ્રસન્ન થઈને મહાત્માએ તેનો સંબોધન કર્યો, આજે હું તમને અન્ય વરદાન આપું છું, આ અગ્નિ તમારું નામ ધારણ કરશે, આ અનેક આકારવાળી માળા સ્વીકારો.
Ishvara Prasada (Divine Grace)Verse 1.1.17
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू। ब्रह्मजज्ञ देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥१७॥
ત્રણ નચિકેતા અગ્નિઓ દ્વારા ત્રિવિધ સંધિ પ્રાપ્ત કરીને, ત્રિવિધ કર્મ કરનાર જન્મ અને મૃત્યુથી પાર થાય છે, બ્રહ્મને જાણીને, આરાધ્ય દેવતાને ઓળખીને, આ શાંતિને દૃઢતાથી પકડીને પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે.
Moksha (Liberation from Samsara)Verse 1.1.18
त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्। स मृत्युपाशानृ पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१८॥
આ ત્રિવિધ નચિકેતા જ્ઞાનને જાણીને, અને આ રીતે નચિકેતાને પસંદ કરીને, જ્ઞાની પોતાની સામેથી મૃત્યુના બંધનોને દૂર હટાવીને, શોકથી પર થઈને સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે.
Jivanmukti (Liberation while Living)Verse 1.1.19
एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण। एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥१९॥
હે નચિકેતા, આ તે સ્વર્ગગામી અગ્નિ છે જેને તમે બીજા વરદાનથી પસંદ કર્યો છે, લોકો આ અગ્નિને તમારા નામે પ્રચારશે, હે નચિકેતા, ત્રીજું વરદાન પસંદ કરો.
Vaisvanara Agni - Sacred fire as a means to svarga (heavenly realms)Verse 1.1.20
येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः॥२०॥
જ્યારે મનુષ્ય મૃત થાય છે ત્યારે આ શંકા છે, કેટલાક કહે છે કે તે અસ્તિત્વમાં છે, અન્ય કહે છે કે તે અસ્તિત્વમાં નથી, આ હું તમારા દ્વારા શીખવા ઇચ્છું છું, આ ત્રીજું વરદાન છે.
Atman (the Self) and Paraloka-vidya (knowledge of the afterlife)Verse 1.1.21
देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः। अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥२१॥
દેવો દ્વારા પણ પ્રાચીન કાળમાં આ વિષે શંકા થઈ હતી; કેમ કે આ ધર્મ સૂક્ષ્મ હોવાથી સરળતાથી જાણી શકાતો નથી. હે નચિકેતા, અન્ય વર પસંદ કરો. મને વધુ પીડશો નહિ. મને આ વિષે પૂછશો નહિ.
Atma-jnana (Self-knowledge) - The subtle nature of ultimate reality that transcends ordinary comprehensionVerse 1.1.22
देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यत्र सुविज्ञेममात्थ। वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥२२॥
દેવો દ્વારા પણ આ વિષે શંકા કરવામાં આવી છે, હે મૃત્યુ; અને તમે તેને સારી રીતે સમજાવ્યું છે જ્યાં તે સમજવું કઠિન છે. તમારા જેવો અન્ય વક્તા મળતો નથી, અને ન તો આના જેવો કોઈ અન્ય વર છે.
Adhyatma Vidya (Knowledge of the Self)Verse 1.1.23
शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान्। भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥२३॥
સો વર્ષના પુત્રો અને પૌત્રો પસંદ કરો, ઘણા પશુઓ, હાથી, સોનું અને ઘોડા. મોટો ભૂમિનો વિસ્તાર પસંદ કરો, અને તમે પોતે જેટલા શરદ ઋતુઓ ઇચ્છો તેટલા જીવો.
Kama (Worldly Desires) vs. Moksha (Liberation)Verse 1.1.24
एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च। महाभूभौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥२४॥
જો તમે કોઈ પણ વરને આના જેવો ગણો છો, તો સંપત્તિ અને લાંબું જીવન પસંદ કરો. હે નચિકેતા, પૃથ્વીના મહાન શાસક બનો; હું તમને બધી ઇચ્છાઓનો ભોક્તા બનાવીશ.
Viveka (Discrimination) between Preya (Pleasant) and Shreya (Good)Verse 1.1.25
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व। इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः। आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षीः॥
મર્ત્ય લોકમાં જે જે ઇચ્છાઓ મેળવવી કઠિન છે, તમામ તે ઇચ્છાઓ તમારી ઈચ્છા મુજબ માંગો. આ સ્ત્રીઓ રથો અને સેવકો સાથે મનુષ્યો દ્વારા મેળવી શકાતી નથી. આ દ્વારા, જે મારા દ્વારા પ્રદાન કરાઈ છે, તમે આનંદ માણો. હે નચિકેતા, મૃત્યુ વિષે પૂછશો નહિ.
Vairagya (dispassion) and the rejection of worldly desires for higher spiritual knowledgeVerse 1.1.26
श्वो भावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः। अपि सर्वम् जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते॥
આ કાલે થનારી વસ્તુઓ, હે મર્ત્ય, બધી ઇન્દ્રિયોની તેજસ્વિતાને ક્ષીણ કરે છે. આખું જીવન પણ ખરેખર ટૂંકું જ છે. તમારા જ છે વાહનો, તમારા જ છે નૃત્ય અને ગીત.
Anityata (impermanence) of worldly life and the fleeting nature of sensory pleasuresVerse 1.1.27
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा। जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव॥
મનુષ્યને સંપત્તિ વડે સંતોષવાનો નથી. જો આપણે તમને જોઈએ તો સંપત્તિ મેળવીશું. જ્યાં સુધી તમે શાસન કરશો ત્યાં સુધી જીવીશું. એ વર જ મારા દ્વારા પસંદ કરવાનો છે.
Mumukshutva (intense desire for liberation) and the supremacy of spiritual knowledge over material wealthVerse 1.1.28
अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन्। अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥२८॥
અમરોની અવિનાશી અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરીને, જે મર્ત્ય ક્ષીણ થાય છે, તે નીચે ક્યાં ઊભો રહે? આ જાણીને, કોણ લાંબા જીવનમાં આનંદ માણે, જ્યારે સૌંદર્ય અને પ્રેમના સુખોની ઈચ્છા રાખતો હોય?
Amṛtatva (Immortality) vs. Martya (Mortality)Verse 1.1.29
यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत्। योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥२९॥
મૃત્યુના વિષયમાં જેના વિષે શંકા છે, અને મહાન પરલોકમાં શું છે, તે અમને કહો. આ વર ગુપ્ત સ્થાનમાં પ્રવેશ્યો છે; તેથી, નચિકેતા અન્ય કોઈ વર પસંદ કરતો નથી.
Paraloka Vidya (Knowledge of the Beyond) and Atma-jnanaVerse 1.2.1
अन्यच्छेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्भे पुरुषं सिनीतः। तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥१॥
શ્રેય એક વસ્તુ છે, પ્રેય બીજી છે; બંને વ્યક્તિને ભિન્ન લક્ષ્યો સાથે બાંધે છે. આ બેમાંથી, શ્રેયને પસંદ કરવાથી કલ્યાણ થાય છે, પરંતુ પ્રેયને પસંદ કરવાથી લક્ષ્ય ચૂકવાય છે.
Shreya vs. Preya - The fundamental Vedantic discrimination between the beneficial and the pleasurableVerse 1.2.2
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः। श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते॥
શ્રેય અને પ્રેય બંને મનુષ્યને પાસે આવે છે. ધીર પુરુષ તે બંનેનું સારી રીતે પરીક્ષણ કરીને વિવેક કરે છે. ધીર પુરુષ શ્રેયને પ્રેય પર પસંદ કરે છે, પરંતુ મંદ પુરુષ યોગક્ષેમ માટે પ્રેયને પસંદ કરે છે.
Viveka (discrimination) between Śreya (the spiritually beneficial) and Preya (the immediately pleasant)Verse 1.2.3
स त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्त्राक्षीः। नैतां सृष्टिं वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः॥
હે નચિકેતા, તમે પ્રિય વસ્તુઓ અને પ્રિયરૂપ કામનાઓ પર વિચાર કરીને તેમનો ત્યાગ કર્યો છે. તમે આ વિત્તમયી સૃષ્ટિને સ્વીકારી નથી, જેમાં અનેક મનુષ્યો ડૂબી જાય છે.
Vairagya (dispassion) and the rejection of worldly desires for higher spiritual pursuitVerse 1.2.4
दूरमेते विपरीत विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता। विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त॥
આ બે - અવિદ્યા અને વિદ્યા - એકબીજાથી દૂર અને વિપરીત છે. હું નચિકેતાને વિદ્યાને ઇચ્છનાર સમજું છું. અનેક કામનાઓએ તમને મોહિત કર્યા નથી.
The fundamental opposition between Avidya (ignorance) and Vidya (knowledge) as mutually exclusive pathsVerse 1.2.5
अविद्यायामन्तरे वर्तमानः स्वयं धीराः पण्डितम्मन्यमानाः। दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः॥५॥
અવિદ્યાના મધ્યમાં રહીને, પોતાને ધીર અને પંડિત માનતા મૂઢ લોકો આંધળા દ્વારા લઈ જવાયેલા આંધળા પુરુષોની જેમ ફરતા રહે છે, વારંવાર ભટકતા રહે છે.
Avidya (Ignorance) and the delusion of intellectual prideVerse 1.2.6
न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम्। अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे॥६॥
પરલોક બાલને પ્રત્યક્ષ થતો નથી, જે વિત્તના મોહથી મૂઢ થઈને પ્રમાદમાં રહે છે. 'આ લોક જ છે, બીજો કોઈ નથી' એમ માનીને તે વારંવાર મારા વશમાં આવે છે.
Samsara and material delusion (vitta-moha)Verse 1.2.7
श्रवणायापि बहुरभिर्यो न लक्ष्यः श्रृण्वन्तोपि बहवो यं न विद्युः। आश्चर्यो वक्ता कुशलोस्य लब्धाश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः॥७॥
જે ઘણા શ્રોતાઓને પણ દૃષ્ટિગોચર થતું નથી, અને જેને ઘણા સાંભળનારા પણ જાણતા નથી - તેનો વક્તા આશ્ચર્યજનક છે, તેનો પ્રાપ્તકર્તા કુશળ છે, તેનો જ્ઞાતા આશ્ચર્યજનક છે, કુશળ દ્વારા સુશિક્ષિત છે.
Atman - the difficulty of Self-realization and rarity of true knowledgeVerse 1.2.8
न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः। अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥८॥
આ આત્મા અધમ પુરુષ દ્વારા કહેવાયેલી શિક્ષાથી પ્રાપ્ત થતો નથી, અને બહુ પ્રકારે વિચારવાથી પણ સુવિજ્ઞેય નથી. અનન્ય પુરુષ દ્વારા કહેવાય ત્યારે અહીં બીજો માર્ગ નથી, કારણ કે તે સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ, તર્કાતીત અને પ્રમાણાતીત છે.
Guru-Shishya Parampara (Teacher-Student Lineage) and the necessity of a realized teacher for Self-knowledgeVerse 1.2.9
नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ। यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥९॥
હે પ્રિય, આ મતિ તર્કથી પ્રાપ્ત થતી નથી, તે તો અન્ય દ્વારા સુજ્ઞાન માટે કહેવાય છે. તમે જે મતિ પ્રાપ્ત કરી છે - સત્યમાં સ્થિર - તમે તેવા જ છો. નચિકેતા જેવા પ્રશ્નકર્તા આપણને મળે.
Prapatti (surrender to divine truth) and the value of sincere spiritual inquiryVerse 1.2.10
जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्। ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥१०॥
હું જાણું છું કે શેવધિ અનિત્ય છે, કારણ કે અધ્રુવ સાધનોથી ધ્રુવની પ્રાપ્તિ થતી નથી. તેથી મેં નચિકેતા અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો છે; અનિત્ય વસ્તુઓ દ્વારા મેં નિત્યને પ્રાપ્ત કર્યું છે.
Nitya-Anitya Viveka (discrimination between eternal and ephemeral) - a key qualification for spiritual seekingVerse 1.2.11
कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्। स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥११॥
કામનાની પૂર્તિ, જગતની પ્રતિષ્ઠા, યજ્ઞનું અનંતત્વ, અભયનો પાર, મહાન સ્તોત્ર, વ્યાપક પ્રતિષ્ઠા - આ બધું જોઈને ધીર નચિકેતાએ ધૃતિપૂર્વક તેનો ત્યાગ કર્યો.
Vairagya (dispassion) and Brahman as the ultimate refugeVerse 1.2.12
तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥१२॥
જે દુર્લક્ષ્ય છે, ગુપ્ત છે, અંતર્યામી છે, ગુહામાં સ્થિત છે, ગહન સ્થાનમાં વાસ કરે છે, પ્રાચીન છે, તે દેવને આત્મયોગ દ્વારા જાણીને ધીર પુરુષ હર્ષ અને શોકને તજી દે છે.
Adhyatma Yoga (inner spiritual practice) and transcendence of dualitiesVerse 1.2.13
एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य। स मोदते मोदनीयँ हि लब्ध्वा विवृतँ सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥१३॥
આ સાંભળીને અને સંપૂર્ણપણે ગ્રહણ કરીને મર્ત્ય, આ સૂક્ષ્મ ધર્મને પ્રાપ્ત કરે છે. તે આનંદને પાત્ર વસ્તુ મેળવીને પ્રસન્ન થાય છે. મને નચિકેતા પ્રકટ ધામને પામેલા લાગે છે.
Sravana (hearing) and realization leading to supreme blissVerse 1.2.14
अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥१४॥
ધર્મથી અન્ય, અધર્મથી અન્ય, કૃતાકૃતથી અન્ય; ભૂતથી અન્ય અને ભવ્યથી અન્ય - જે તત્ત્વને તમે જુઓ છો, તેને મને કહો.
Ātman/Brahman as transcending karma and time (akartṛtva, nityatva)Verse 1.2.15
सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥१५॥
જે પદને સર્વ વેદો વર્ણવે છે, જેને સર્વ તપો કહે છે; જેની ઇચ્છાથી બ્રહ્મચર્ય આચરાય છે - તે પદને હું સંક્ષેપે કહું છું: 'ઓમ્' - આ છે.
Praṇava (Oṃ) as symbol/support (ālambana) of Brahman; sādhanā toward mokṣaVerse 1.2.16
एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् । एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥१६॥
આ જ નિત્ય બ્રહ્મ છે; આ જ નિત્ય પરમ છે. આ નિત્યને જાણીને, જે જે ઇચ્છે છે, તેનું તે પ્રાપ્ત થાય છે.
Akṣara Brahman; praṇava as gateway to the imperishable; siddhi/fulfillment through right knowledge/meditationVerse 1.2.17
एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम्। एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते॥१७॥
આ આશ્રય શ્રેષ્ઠ છે, આ આશ્રય પરમ છે. આ આશ્રયને જાણીને બ્રહ્મલોકમાં મહિમાન પામે છે.
Brahman as the ultimate support (ālambana)Verse 1.2.18
न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥१८॥
વિદ્વાન જન્મતો નથી, ન મરે છે; આ ક્યાંથી આવ્યો નથી, ન કોઈ બન્યો છે. અજન્મા, નિત્ય, શાશ્વત, પ્રાચીન, શરીર મરાય ત્યારે માર્યો જતો નથી.
Atman - the eternal, unborn SelfVerse 1.2.19
हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायमन्ति न हन्यते॥१९॥
જો હંતા વિચારે કે હું મારું છું, જો હત વિચારે કે હું મરાયો છું, તો બંને જાણતા નથી. આ ન મારે છે, ન મરાય છે.
Akartṛtva - the non-doership of the SelfVerse 1.2.20
अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्। तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥२०॥
સૂક્ષ્મથી પણ સૂક્ષ્મ, મહાનથી પણ મહાન, આત્મા આ પ્રાણીના હૃદયમાં સ્થિત છે. જે કામરહિત છે તે શોકમુક્ત થઈને ધાતૃની કૃપાથી આત્માના મહિમાને જુએ છે.
Atman - The immanent Self that transcends all limitations of size and formVerse 1.2.21
आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः। कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥२१॥
બેઠેલો દૂર જાય છે, સૂતેલો સર્વત્ર જાય છે. મદમાં રમતો અને મદાતીત એવા દેવને મારા સિવાય બીજો કોણ જાણી શકે?
Sarvaga-Atman - The all-pervading Self that moves without moving, omnipresent consciousnessAnswers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.