Verse 1

देवा ह वै भगवन्तम् अब्रुवन्—अधीहि भगवन् ब्रह्मविद्याम् ॥१॥

દેવતાઓએ ખરેખર ભગવાનને કહ્યું— “હે ભગવન્, બ્રહ્મવિદ્યાનું ઉપદેશ આપો.”

Brahmavidyā (knowledge of Brahman)

Read More →

Verse 2

स प्रजापतिर् अब्रवीत्—सशिखान् केशान् निष्कृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतं निष्कृत्य पुत्रं दृष्ट्वा त्वं ब्रह्मा त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ओङ्कारस् त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं धाता त्वं विधाता त्वं प्र...

પ્રજાપતિએ કહ્યું— “શિખાવાળા વાળ કાપી ત્યજી દે, અને યજ્ઞોપવીત ઉતારી દે. પુત્રને જોઈને કહે: ‘તું બ્રહ્મા છે; તું યજ્ઞ છે; તું વષટ્કાર છે; તું ઓંકાર છે; તું સ્વાહા છે; તું સ્વધા છે; તું ધાતા છે; તું વિધાતા છે; તું પ્રતિષ્ઠા છે.’ પછી પુત્ર કહે: ‘હું બ્રહ્મા છું; હું યજ્ઞ છું; હું વષટ્કાર છું; હું ઓંકાર છું; હું સ્વાહા છું; હું સ્વધા છું; હું ધાતા છું; હું વિધાતા છું; હું ત્વષ્ટા છું; હું પ્રતિષ્ઠા છું.’ આ વચનોને અનુસરી એક આંસુ પડવા દે. જો આંસુ અયોગ્ય રીતે પડે તો પ્રજા-સંતતિનો છેદ થાય. જમણી તરફ પ્રદક્ષિણા કરીને, આ-તે તરફ પાછું ન જોતા, તેઓ પાછા ફરે છે.

Saṃnyāsa; identity of self with Brahman; internalization of yajña (adhyātma-yajña)

Read More →

Verse 3

स स्वर्ग्यो भवति ब्रह्मचारी वेदमधीत्य वेदोक्ताचरितब्रह्मचर्यो दारानाहृत्य पुत्रानुत्पाद्य ताननुपादिभिर्वितत्येष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैः । तस्य संन्यासो गुरुभिरनुज्ञातस्य बान्धवैश्च । सोऽरण्यं परेत्य द्व...

તે સ્વર્ગયોગ્ય બને છે: બ્રહ્મચારી રહી વેદ અધ્યયન કરીને, વેદોક્ત બ્રહ્મચર્યનું આચરણ કરીને; પત્ની ગ્રહણ કરીને, પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને, પૌત્રો દ્વારા વંશ વિસ્તારી, શક્તિ પ્રમાણે યજ્ઞો કરીને— ગુરુઓ તથા સ્વજનોની અનુમતિથી તેનું સંન્યાસ લેવાય. પછી અરણ્યમાં જઈ બાર રાત્રિ સુધી દૂધથી અગ્નિહોત્ર હવન કરે; બાર રાત્રિ દૂધ પર જ જીવન નિર્વાહ કરે. બાર રાત્રિના અંતે અગ્નિ વૈશ્વાનર અને પ્રજાપતિ માટે પ્રાજાપત્ય હવિ—ત્રિકપાલમાં વૈષ્ણવ ચરુ—અર્પણ કરે. અગાઉનાં લાકડાંનાં પાત્રો અગ્નિમાં હોમે; માટીનાં પાત્રો જળમાં અર્પે; ધાતુનાં પાત્રો ગુરુને આપે, એમ કહી: ‘મને ત્યજી દૂર ન જશો.’ ગુરુ કહે: ‘હું તને ત્યજી દૂર નહીં જાઉં.’ કેટલાક કહે છે— ગાર્હપત્ય, દક્ષિણ અને આહવનીય અગ્નિમાં અરણિ-સ્થાનની ભસ્મની એક મુઠ પીવી. શિખાવાળા વાળ કાપી ત્યજી, ‘ભૂઃ સ્વાહા’ કહી યજ્ઞોપવીત જળમાં અર્પણ કરીને, ત્યારપછી ઉપવાસ, જળપ્રવેશ, અગ્નિપ્રવેશ, વીરાધ્વાન, મહાપ્રસ્થાન અથવા વૃદ્ધાશ્રમ—જે માર્ગ હોય તે ગ્રહણ કરે. દૂધ સાથે જે ભોજન કરે તે તેનું સાયંહોમ; પ્રાતઃ જે કરે તે પ્રાતઃહોમ; અમાવાસ્યે જે કરે તે દર્શન; પૂર્ણિમાએ જે કરે તે પૌર્ણમાસ્ય; અને વસંતમાં વાળ-દાઢી-રોમ-નખ ઉતારે તે તેનું અગ્નિષ્ટોમ ગણાય.

Saṃnyāsa-dharma; karma-to-jñāna transition; internalization of Vedic ritual

Read More →

Verse 4

संन्यस्याग्निं न पुनरावर्तयेत् मृत्युञ्जयमावहमित्यध्यात्ममन्त्रान् पठेत् । स्वस्ति सर्वजीवेभ्य इत्युक्त्वात्मानमनन्यं ध्यायन् तदूर्ध्वबाहुर्विमुक्तमार्गो भवेत् । अनिकेतश्चरेत् । भिक्षाशी यत्किञ्चिन्ना...

પવિત્ર અગ્નિઓનો સંન્યાસ કરીને ફરી પૂર્વાશ્રમમાં ન વળે. ‘મૃત્યુજયને પ્રાપ્તિ કરાવનાર’ એવા અધ્યાત્મમંત્રોનું પાઠ કરે. ‘સર્વ જીવોનાં કલ્યાણ થાઓ’ એમ કહી, આત્માને અનન્ય (અદ્વિતીય) રૂપે ધ્યાનમાં રાખીને, ઊર્ધ્વબાહુ થઈ, મુક્તિમાર્ગનો યાત્રી બને. અનિકેત બની ભટકે. ભિક્ષાથી જીવે; જે કંઈ મળે તે બધું સ્વીકારી ન લે. પ્રાણીઓના રક્ષણાર્થે એક કણ માટે પણ દોડ ન કરે—વર્ષાઋતુ સિવાય. આ વિષયે શ્લોકો પણ છે.

Sannyasa and Moksha (renunciation as a discipline for liberation through Atman-contemplation and ahiṃsā)

Read More →

Verse 5

कुण्डिकां चमसं शिक्यं त्रिविष्टमुपानहौ । शीतोपघातिनीं कन्थां कौपीनाच्छादनं तथा ॥ पवित्रं ज्ञानशाटीं च उत्तरासङ्गमेव च । यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः ॥ स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचर...

કુંડિકા (જળપાત્ર), ચમસ (પાત્ર), શિક્ય (વહન માટેની થેલી), ત્રિવિષ્ટ/ત્રિદંડ, અને ઉપાનહ (પાદુકા); શીતથી રક્ષણ આપતી કન્થા અને કૌપીન આવરણ—આ બધું. પવિત્ર (પવિત્ર-વલય/કુશ), જ્ઞાનશાટી અને ઉત્તરાસંગ; યજ્ઞોપવીત અને વેદો—યતિએ આ સર્વનો ત્યાગ કરવો. સ્નાન, પાન અને શૌચ શુદ્ધ જળથી કરવું. નદીના કાંઠે શયન કરે અથવા દેવાલયોમાં સૂવે. સુખ-દુઃખ દ્વારા શરીરને અતિશય પોષે નહીં. સ્તુતિ થાય તો હર્ષ ન પામે; નિંદા થાય તો પરને શાપ ન આપે.

Vairāgya and Tyāga (renunciation of external markers and inner equanimity)

Read More →

Verse 6

कुण्डिकां चमसं शिक्यं त्रिविष्टमुपानहौ । शीतोपघातिनीं कन्थां कौपीनाच्छादनं तथा ॥ पवित्रं ज्ञानशाटीं च उत्तरासङ्गमेव च । यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः ॥ स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचर...

કુંડિકા (જળપાત્ર), ચમસ (પાત્ર), શિક્ય (વહન માટેની થેલી), ત્રિવિષ્ટ/ત્રિદંડ, અને ઉપાનહ (પાદુકા); શીતથી રક્ષણ આપતી કન્થા અને કૌપીન આવરણ—આ બધું. પવિત્ર (પવિત્ર-વલય/કુશ), જ્ઞાનશાટી અને ઉત્તરાસંગ; યજ્ઞોપવીત અને વેદો—યતિએ આ સર્વનો ત્યાગ કરવો. સ્નાન, પાન અને શૌચ શુદ્ધ જળથી કરવું. નદીના કાંઠે શયન કરે અથવા દેવાલયોમાં સૂવે. સુખ-દુઃખ દ્વારા શરીરને અતિશય પોષે નહીં. સ્તુતિ થાય તો હર્ષ ન પામે; નિંદા થાય તો પરને શાપ ન આપે.

Vairāgya and Tyāga (renunciation and even-mindedness)

Read More →

Verse 7

कुण्डिकां चमसं शिक्यं त्रिविष्टमुपानहौ । शीतोपघातिनीं कन्थां कौपीनाच्छादनं तथा ॥ पवित्रं ज्ञानशाटीं च उत्तरासङ्गमेव च । यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः ॥ स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचर...

યતિએ કુંડિકા (જળપાત્ર), ચમસ (ભિક્ષાપાત્ર), શિક્ય (વહન-ઝોળી), ત્રિદંડ, પાદુકા, શીતનિવારક કન્થા, તથા કૌપીન-આચ્છાદન—આ બધું ત્યજી દેવું. તેમ જ પવિત્ર (પવિત્ર-વલય/કુશ), ‘જ્ઞાનશાટી’ અને ઉત્તરાસંગ (ઉપરનું વસ્ત્ર) પણ; યજ્ઞોપવીત અને વેદો સુધી—જે કંઈ છે તે સર્વનો પરિત્યાગ કરવો. સ્નાન, પાન અને શૌચ શુદ્ધ જળથી કરવું. નદીના રેતીલા કાંઠે શયન કરવું, અથવા દેવાલયોમાં નિદ્રા લેવી. સુખ-દુઃખ દ્વારા શરીરને અતિશય કષ્ટ ન આપવું. સ્તુતિ થાય ત્યારે હર્ષિત ન થવું; નિંદા થાય ત્યારે પરને શાપ ન આપવો.

Sannyāsa (renunciation) as a discipline for mokṣa; vairāgya and titikṣā supporting Brahma-jñāna

Read More →

Verse 8

कुण्डिकां चमसं शिक्यं त्रिविष्टमुपानहौ । शीतोपघातिनीं कन्थां कौपीनाच्छादनं तथा ॥ पवित्रं ज्ञानशाटीं च उत्तरासङ्गमेव च । यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः ॥ स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचर...

યતિએ કુંડિકા (જળપાત્ર), ચમસ (ભિક્ષાપાત્ર), શિક્ય (વહન-ઝોળી), ત્રિદંડ, પાદુકા, શીતનિવારક કન્થા, તથા કૌપીન-આચ્છાદન—આ બધું ત્યજી દેવું. તેમ જ પવિત્ર (પવિત્ર-વલય/કુશ), ‘જ્ઞાનશાટી’ અને ઉત્તરાસંગ (ઉપરનું વસ્ત્ર) પણ; યજ્ઞોપવીત અને વેદો સુધી—જે કંઈ છે તે સર્વનો પરિત્યાગ કરવો. સ્નાન, પાન અને શૌચ શુદ્ધ જળથી કરવું. નદીના રેતીલા કાંઠે શયન કરવું, અથવા દેવાલયોમાં નિદ્રા લેવી. સુખ-દુઃખ દ્વારા શરીરને અતિશય કષ્ટ ન આપવું. સ્તુતિ થાય ત્યારે હર્ષિત ન થવું; નિંદા થાય ત્યારે પરને શાપ ન આપવો.

Vairāgya and samatā as immediate supports for jñāna-niṣṭhā (abidance in knowledge)

Read More →

Verse 9

ब्रह्मचर्येण सन्तिष्ठेदप्रमादेन मस्करी । दर्शनं स्पर्शनं केलिः कीर्तनं गुह्यभाषणम् ॥ संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्ठेयं मुमुक...

મસ્કરી (ભિક્ષુક) યતિએ અપ્રમાદથી, સાવધાન રહીને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહેવું. દર્શન, સ્પર્શ, કેલિ (રમણ), કીર્તન/વર્ણન, ગુહ્ય-ભાષણ, સંકલ્પ, અધ્યવસાય (દૃઢ નિશ્ચય), અને ક્રિયાનિર્વૃત્તિ (કર્મની પૂર્ણતા)—આ આઠ અંગોને જ્ઞાનીજન ‘મૈથુન’ કહે છે. તેના વિરુદ્ધ જે બ્રહ્મચર્ય છે તે મુમુક્ષુઓએ આચરવું—તે સ્વયંસ્ફુરિત, નિત્ય પ્રકાશમાન તેજમાં નિવાસ કરવો, જે જગતને પ્રકાશિત કરે છે.

Brahmacarya and pramāda-rahitatā (non-negligence) as aids to ātma-jñāna; self-luminous Ātman/Brahman (svayaṃ-prakāśa)

Read More →

Verse 10

ब्रह्मचर्येण सन्तिष्ठेदप्रमादेन मस्करी । दर्शनं स्पर्शनं केलिः कीर्तनं गुह्यभाषणम् ॥ संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियान्निर्वृत्तिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्ठेयं मुम...

હે ભિક્ષુક! બ્રહ્મચર્ય દ્વારા અને અપ્રમાદ (સાવચેતી) સાથે દૃઢ રહો. દર્શન, સ્પર્શ, રમણ, કીર્તન/સ્તુતિ, ગુપ્ત સંવાદ; સંકલ્પ, અધ્યવસાય (દૃઢ નિશ્ચય) અને ક્રિયા કરીને અંતે પૂર્ણતા સુધી પહોંચવું—આને જ્ઞાનીજન આઠ અંગવાળું મૈથુન કહે છે. તેના વિરુદ્ધ જે બ્રહ્મચર્ય છે તે મુમુક્ષુઓએ આચરવું, જેથી જગતને પ્રકાશિત કરતું સ્વયં-પ્રકાશમાન તેજ નિત્ય ઝળહળે અને પોતે જ સ્ફુરે.

Brahmacarya (sense-restraint) as a support for Brahma-jñāna; self-luminous Brahman/Ātman

Read More →

Verse 11

ब्रह्मचर्येण सन्तिष्ठेदप्रमादेन मस्करी । दर्शनं स्पर्शनं केलिः कीर्तनं गुह्यभाषणम् ॥ संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियान्निर्वृत्तिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्ठेयं मुम...

હે ભિક્ષુક! બ્રહ્મચર્ય દ્વારા અને અપ્રમાદ (સાવચેતી) સાથે દૃઢ રહો. દર્શન, સ્પર્શ, રમણ, કીર્તન/સ્તુતિ, ગુપ્ત સંવાદ; સંકલ્પ, અધ્યવસાય (દૃઢ નિશ્ચય) અને ક્રિયા કરીને અંતે પૂર્ણતા સુધી પહોંચવું—આને જ્ઞાનીજન આઠ અંગવાળું મૈથુન કહે છે. તેના વિરુદ્ધ જે બ્રહ્મચર્ય છે તે મુમુક્ષુઓએ આચરવું, જેથી જગતને પ્રકાશિત કરતું સ્વયં-પ્રકાશમાન તેજ નિત્ય ઝળહળે અને પોતે જ સ્ફુરે.

Brahmacarya and purification of antaḥkaraṇa for realization of svayaṃprakāśa Ātman

Read More →

Verse 12

स एव जगतः साक्षी सर्वात्मा विमलाकृतिः । प्रतिष्ठा सर्वभूतानां प्रज्ञानघनलक्षणः ॥ न कर्मणा न प्रजया न चान्येनापि केचित् । ब्रह्मवेदनमात्रेण ब्रह्माप्नोत्येव मानवः ॥

એ જ સર્વ જગતનો સાક્ષી છે, સર્વાત્મા છે, નિર્મળ સ્વરૂપવાળો છે; સર્વ ભૂતોની પ્રતિષ્ઠા (આધાર) છે અને પ્રજ્ઞાનઘન—ચેતનાનો ઘન—રૂપે લક્ષણિત છે. કર્મથી નહીં, પ્રજાથી નહીં, અને અન્ય કોઈ ઉપાયથી પણ નહીં; માત્ર બ્રહ્મવિદ્યા/બ્રહ્મજ્ઞાન દ્વારા જ મનુષ્ય બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

Ātman/Brahman as sākṣin (witness) and prajñāna-ghana; mokṣa through jñāna (not karma)

Read More →

Verse 13

स एव जगतः साक्षी सर्वात्मा विमलाकृतिः । प्रतिष्ठा सर्वभूतानां प्रज्ञानघनलक्षणः ॥ न कर्मणा न प्रजया न चान्येनापि केचित् । ब्रह्मवेदनमात्रेण ब्रह्माप्नोत्येव मानवः ॥

એ જ જગતનો સાક્ષી છે, સર્વાત્મા છે, નિર્મળ સ્વરૂપવાળો છે; સર્વ ભૂતોની પ્રતિષ્ઠા છે, પ્રજ્ઞાનઘન (ચેતનાઘન) લક્ષણવાળો છે। કર્મથી નહિ, પ્રજાથી નહિ, અને અન્ય કોઈ ઉપાયથી પણ કોઈ તેને પામતો નથી; માત્ર બ્રહ્મનું જ્ઞાન થવાથી માનવ બ્રહ્મને જ પ્રાપ્ત કરે છે।

Brahman-Atman as sākṣin (witness) and jñāna as the sole means to mokṣa

Read More →

Verse 14

तद्विद्याविषयं ब्रह्म सत्यज्ञानसुखाद्वयम् । संसारे च गुहावाच्ये मायाज्ञानादिसंज्ञके ॥ निहितं ब्रह्म यो वेद परमे व्योम्नि संज्ञिते । सोऽश्नुते सकलान्कामान्क्रमेणैव द्विजोत्तमः ॥ प्रत्यगात्मानमज्ञानमाया...

તદ્વિદ્યાનો વિષય બ્રહ્મ છે—સત્ય, જ્ઞાન અને આનંદ સ્વરૂપ, અદ્વિતીય। સંસારમાં ‘ગુહા’ કહેવાતી સ્થિતીમાં, માયા, અજ્ઞાન વગેરે નામોથી ઓળખાતી આવરણમાં તે નિહિત કહેવાય છે। પરમ ‘વ્યોમ’ (પરમ આકાશ) કહેવાતા સ્થાને છુપાયેલ બ્રહ્મને જે દ્વિજોત્તમ જાણે છે, તે ક્રમે કરીને સર્વ કામનાઓનો આસ્વાદ કરે છે। પ્રત્યગાત્માને અજ્ઞાન અને માયાશક્તિના સાક્ષી તરીકે જાણી, ‘હું એકમાત્ર બ્રહ્મ છું’ એમ અનુભવી, તે સ્વયં બ્રહ્મ જ બની જાય છે।

Brahman as sat-cit-ānanda advaya; māyā/avidyā as veiling; realization ‘aham brahmāsmi’

Read More →

Verse 15

तद्विद्याविषयं ब्रह्म सत्यज्ञानसुखाद्वयम् । संसारे च गुहावाच्ये मायाज्ञानादिसंज्ञके ॥ निहितं ब्रह्म यो वेद परमे व्योम्नि संज्ञिते । सोऽश्नुते सकलान्कामान्क्रमेणैव द्विजोत्तमः ॥ प्रत्यगात्मानमज्ञानमाया...

તદ્વિદ્યાનો વિષય બ્રહ્મ છે—સત્ય, જ્ઞાન અને આનંદ સ્વરૂપ, અદ્વિતીય। સંસારમાં ‘ગુહા’ કહેવાતી સ્થિતીમાં, માયા, અજ્ઞાન વગેરે નામોથી ઓળખાતી આવરણમાં તે નિહિત કહેવાય છે। પરમ ‘વ્યોમ’ (પરમ આકાશ) કહેવાતા સ્થાને છુપાયેલ બ્રહ્મને જે દ્વિજોત્તમ જાણે છે, તે ક્રમે કરીને સર્વ કામનાઓનો આસ્વાદ કરે છે। પ્રત્યગાત્માને અજ્ઞાન અને માયાશક્તિના સાક્ષી તરીકે જાણી, ‘હું એકમાત્ર બ્રહ્મ છું’ એમ અનુભવી, તે સ્વયં બ્રહ્મ જ બની જાય છે।

Non-dual Brahman (sat-cit-ānanda) and self-realization through ‘aham brahmāsmi’ overcoming māyā/avidyā

Read More →

Verse 16

तद्विद्याविषयं ब्रह्म सत्यज्ञानसुखाद्वयम् । संसारे च गुहावाच्ये मायाज्ञानादिसंज्ञके ॥ निहितं ब्रह्म यो वेद परमे व्योम्नि संज्ञिते । सोऽश्नुते सकलान्कामान्क्रमेणैव द्विजोत्तमः ॥ प्रत्यगात्मानमज्ञानमाया...

તે વિદ્યાનો વિષય બ્રહ્મ છે—સત્ય, જ્ઞાન-ચેતના અને આનંદરૂપ, અદ્વિતીય. સંસારમાં, જે ‘ગુહા’ કહેવાય છે અને માયા, અજ્ઞાન વગેરે નામે ઓળખાય છે, તેમાં બ્રહ્મ ગુપ્ત રહેલું છે. જે પરમ વ્યોમ (પરમ આકાશ) કહેવાતા સ્થાને નિહિત બ્રહ્મને જાણે છે, તે દ્વિજોત્તમ ક્રમે કરીને સર્વ કામનાઓ/પુરુષાર્થોને પ્રાપ્ત કરે છે. જે અંતરાત્માને અજ્ઞાન અને માયાશક્તિનો સાક્ષી જાણીને ‘હું એકમાત્ર બ્રહ્મ છું’ એમ નિશ્ચય કરે છે, તે સ્વયં બ્રહ્મ જ બની જાય છે.

Brahman-Atman identity; Māyā/avidyā as veiling; sākṣin (witness-consciousness)

Read More →

Verse 17

ब्रह्मभूतात्मनस्तस्मादेतस्माच्छक्तिमिश्रितात् । अपञ्चीकृत आकाशसंभूतो रज्जुसर्पवत् ॥ आकाशाद्वायुसंज्ञस्तु स्पर्शोऽपञ्चीकृतः पुनः । वायोरग्निस्तथा चाग्नेराप अद्भ्यो वसुन्धरा ॥ तानि भूतानि सूक्ष्माणि पञ्...

બ્રહ્મભૂત થયેલા તે આત્માથી, અને શક્તિ (શક્તિ-તત્ત્વ) સાથે મિશ્રિત આ તત્ત્વમાંથી, અપંચીકૃત આકાશ ઉત્પન્ન થાય છે—રજ્જુમાં સર્પભ્રમ જેવી પ્રતીતિ સમાન. આકાશમાંથી ફરી અપંચીકૃત ‘સ્પર્શ’ નામે વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે; વાયુમાંથી અગ્નિ, અગ્નિમાંથી આપઃ (જળ), અને જળમાંથી વસુંધરા (પૃથ્વી). ત્યારબાદ ઈશ્વર તે સૂક્ષ્મ ભૂતોને પંચીકૃત કરીને, તેમાંથી બ્રહ્માંડ વગેરે સૃષ્ટિ રચે છે—નિશ્ચયે શિવ દ્વારા. બ્રહ્માંડના ઉદરમાં દેવ, દાનવ, યક્ષ, કિન્નર, મનુષ્ય, પશુ-પક્ષી વગેરે પોતાના-પોતાના કર્મ અનુસાર નિવાસ કરે છે.

Cosmology of elements (pañcīkaraṇa/apāñcīkaraṇa); Śakti; karma-based embodiment; māyā-like appearance

Read More →

Verse 18

ब्रह्मभूतात्मनस्तस्मादेतस्माच्छक्तिमिश्रितात् । अपञ्चीकृत आकाशसंभूतो रज्जुसर्पवत् ॥ आकाशाद्वायुसंज्ञस्तु स्पर्शोऽपञ्चीकृतः पुनः । वायोरग्निस्तथा चाग्नेराप अद्भ्यो वसुन्धरा ॥ तानि भूतानि सूक्ष्माणि पञ्...

આ મંત્રમાં પૂર્વવત્ એ જ સૃષ્ટિક્રમ પુનરાવર્તિત છે: બ્રહ્મભૂત આત્મા અને શક્તિ-મિશ્રિત તત્ત્વમાંથી અપંચીકૃત સૂક્ષ્મ તત્ત્વો—આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી—ઉત્પન્ન થાય છે; પછી ઈશ્વર તેમને પંચીકૃત કરીને બ્રહ્માંડ વગેરે સૃષ્ટિ રચે છે, શિવના અધિષ્ઠાનથી. બ્રહ્માંડના ઉદરમાં દેવ, દાનવ, યક્ષ-કિન્નર, મનુષ્ય તથા પશુ-પક્ષી વગેરે પોતાના કર્મ અનુસાર પ્રગટ થાય છે.

Cosmology of elements (pañcīkaraṇa) and karmic embodiment

Read More →

Verse 19

ब्रह्मभूतात्मनस्तस्मादेतस्माच्छक्तिमिश्रितात् । अपञ्चीकृत आकाशसंभूतो रज्जुसर्पवत् ॥ आकाशाद्वायुसंज्ञस्तु स्पर्शोऽपञ्चीकृतः पुनः । वायोरग्निस्तथा चाग्नेराप अद्भ्यो वसुन्धरा ॥ तानि भूतानि सूक्ष्माणि पञ्...

બ્રહ્મરૂપ થયેલા આત્માથી, શક્તિ (શક્તિ) સાથે મિશ્રિત આ તત્ત્વમાંથી, અપંચીકૃત આકાશ ઉત્પન્ન થાય છે—દોરીને સાપ સમજી લે તેવી ભ્રાંતિ સમાન. આકાશમાંથી ફરી અપંચીકૃત ‘સ્પર્શ’ તત્ત્વ, જે વાયુ નામે ઓળખાય છે, પ્રગટે છે; વાયુમાંથી અગ્નિ, અગ્નિમાંથી આપઃ (જળ), અને જળમાંથી વસુંધરા (પૃથ્વી) ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યારબાદ ઈશ્વર તે સૂક્ષ્મ ભૂતોને પંચીકૃત કરીને, તેમાંથી જ શિવ દ્વારા બ્રહ્માંડ આદિ સમગ્ર જગતનું સૃજન કરે છે. બ્રહ્માંડના ગર્ભમાં દેવો, દાનવો, યક્ષો-કિન્નરો, મનુષ્યો તથા પશુ-પક્ષી વગેરે પોતાના-પોતાના કર્માનુસાર નિવાસ પામે છે.

Sṛṣṭi-krama (cosmogenesis), pañcīkaraṇa, māyā/śakti, karma and embodiment

Read More →

Verse 20

ब्रह्मभूतात्मनस्तस्मादेतस्माच्छक्तिमिश्रितात् । अपञ्चीकृत आकाशसंभूतो रज्जुसर्पवत् ॥ आकाशाद्वायुसंज्ञस्तु स्पर्शोऽपञ्चीकृतः पुनः । वायोरग्निस्तथा चाग्नेराप अद्भ्यो वसुन्धरा ॥ तानि भूतानि सूक्ष्माणि पञ्...

બ્રહ્મરૂપ થયેલા આત્માથી, શક્તિ (શક્તિ) સાથે મિશ્રિત આ તત્ત્વમાંથી, અપંચીકૃત આકાશ ઉત્પન્ન થાય છે—દોરીને સાપ સમજી લે તેવી ભ્રાંતિ સમાન. આકાશમાંથી ફરી અપંચીકૃત ‘સ્પર્શ’ તત્ત્વ, જે વાયુ નામે ઓળખાય છે, પ્રગટે છે; વાયુમાંથી અગ્નિ, અગ્નિમાંથી આપઃ (જળ), અને જળમાંથી વસુંધરા (પૃથ્વી) ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યારબાદ ઈશ્વર તે સૂક્ષ્મ ભૂતોને પંચીકૃત કરીને, તેમાંથી જ શિવ દ્વારા બ્રહ્માંડ આદિ સમગ્ર જગતનું સૃજન કરે છે. બ્રહ્માંડના ગર્ભમાં દેવો, દાનવો, યક્ષો-કિન્નરો, મનુષ્યો તથા પશુ-પક્ષી વગેરે પોતાના-પોતાના કર્માનુસાર નિવાસ પામે છે.

Cosmic manifestation through śakti; pañcīkaraṇa; karmic differentiation of embodied beings

Read More →

Verse 21

अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् । योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥ ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः । ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥ आनन्दमय आत्मा तु ततोऽ...

અસ્થિ, સ્નાયુ વગેરે સ્વરૂપે આ દેહ ધારણ કરનાર જીવોનું શરીર દેખાય છે; સર્વ શરીરધારીઓમાં જે ‘અન્નમય આત્મા’ પ્રકાશે છે, તે જ આ છે. ત્યારપછી અંદર ભિન્નરૂપે ‘પ્રાણમય આત્મા’ સ્થિત છે; ત્યારપછી ‘વિજ્ઞાન આત્મા’ છે, અને તેના પણ અંદર સ્વયં એક અન્ય આંતરિક તત્ત્વ છે. ‘આનન્દમય આત્મા’ પણ તેનાથી ભિન્ન, અંદર સ્થિત છે. આ અન્નમય (કોશ) પ્રાણમયથી પરિપૂર્ણ છે; પ્રાણમય સ્વભાવથી મનોયમયથી પરિપૂર્ણ છે; અને મનોયમય આત્મા જ્ઞાનમયથી પરિપૂર્ણ છે. જ્ઞાનમય સદા આનંદથી પરિપૂર્ણ—સદા સુખરૂપ છે. અને આનંદમય પણ બ્રહ્મથી ભિન્ન એવા સાક્ષી (સાક્ષિન) દ્વારા પ્રકાશિત/પરિપૂર્ણ થાય છે. બ્રહ્મ સર્વના અંતરમાં પૂર્ણ છે; અન્ય કોઈથી નહીં. જે ‘બ્રહ્મપુચ્છ’ કહેવાય છે, તે સત્ય અને જ્ઞાન—આ દ્વિ-લક્ષણાત્મક સ્વરૂપ ધરાવે છે.

Pañca-kośa (sheaths) analysis; sākṣin (witness); Brahman as inner fullness (antarvyāpti)

Read More →

Verse 22

अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् । योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥ ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः । ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥ आनन्दमय आत्मा तु ततोऽ...

અસ્થિ, સ્નાયુ વગેરેના સ્વરૂપવાળું આ શરીર દેહધારીઓને પ્રતીત થાય છે. સર્વ શરીરધારીઓમાં અન્નમય આત્મા પ્રકાશે છે. ત્યાર પછી તેનાથી ભિન્ન અને આંતરિક પ્રાણમય આત્મા સ્થિત છે; ત્યાર પછી વિજ્ઞાનમય આત્મા, અને તેનાથી પણ ભિન્ન આંતરિક આનંદમય આત્મા સ્થિત છે. આ અન્નમય આત્મા પ્રાણમયથી પરિપૂર્ણ છે; પ્રાણમય સ્વભાવથી મનોયમયથી પરિપૂર્ણ છે; તેમ જ મનોયમય આત્મા જ્ઞાનમયથી પરિપૂર્ણ છે. જ્ઞાનમય સદા આનંદ—સુખથી પરિપૂર્ણ છે. અને આનંદમય પણ બ્રહ્મથી ભિન્ન એવા સાક્ષી દ્વારા પ્રકાશિત/જ્ઞાત થાય છે. બ્રહ્મ સર્વના અંતરમાં પરિપૂર્ણ છે; અન્ય કોઈથી નહીં. આ જ ‘બ્રહ્મપુચ્છ’ કહેવાય છે, જે સત્ય અને જ્ઞાન—આ દ્વય સ્વરૂપ છે.

Pañcakośa (five sheaths) culminating in the witnessing Brahman; inner Self beyond annamaya–ānandamaya

Read More →

Verse 23

अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् । योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥ ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः । ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥ आनन्दमय आत्मा तु ततोऽ...

અસ્થિ, સ્નાયુ વગેરેના સ્વરૂપવાળું આ શરીર દેહધારીઓને પ્રતીત થાય છે; સર્વ દેહધારીઓમાં અન્નમય આત્મા પ્રકાશે છે. ત્યાર પછી ભિન્ન અને આંતરિક પ્રાણમય આત્મા છે; ત્યાર પછી વિજ્ઞાનમય આત્મા; અને ત્યાર પછી ભિન્ન તથા આંતરિક આનંદમય આત્મા છે. અન્નમય પ્રાણમયથી પરિપૂર્ણ છે; પ્રાણ મનોયમયથી પરિપૂર્ણ છે; મનોયમય આત્મા જ્ઞાનમયથી પરિપૂર્ણ છે. જ્ઞાનમય સદા આનંદ—સુખથી પરિપૂર્ણ છે. આનંદમય પણ બ્રહ્મથી ભિન્ન એવા સાક્ષી સાથે સંબંધિત/તે દ્વારા જ્ઞાત છે. બ્રહ્મ સર્વના અંતરમાં પરિપૂર્ણ છે, અન્ય કોઈથી નહીં—આ જ ‘બ્રહ્મપુચ્છ’ કહેવાય છે, સત્ય અને જ્ઞાન સ્વરૂપ.

Discrimination of kośas and establishment in sākṣin-Brahman

Read More →

Verse 24

अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् । योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥ ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः । ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥ आनन्दमय आत्मा तु ततोऽ...

અસ્થિ અને સ્નાયુ સ્વરૂપવાળું શરીર દેહધારીઓને પ્રતીત થાય છે; સર્વ દેહધારીઓમાં અન્નમય આત્મા પ્રકાશે છે. તેના અંદર ભિન્ન પ્રાણમય આત્મા છે; તેના અંદર વિજ્ઞાનમય આત્મા; તેના અંદર આનંદમય આત્મા. અન્નમય પ્રાણમયથી વ્યાપ્ત છે; પ્રાણ મનોયમયથી; મન જ્ઞાનમયથી; અને જ્ઞાન સદા આનંદથી વ્યાપ્ત છે. આનંદમય પણ તેનાથી પર એવા સાક્ષી દ્વારા જ્ઞાત થાય છે. બ્રહ્મ એકમાત્ર સર્વના અંતરમાં પરિપૂર્ણ છે, અન્ય કોઈથી નહીં—આને જ ‘બ્રહ્મપુચ્છ’ કહે છે, જે સત્ય અને જ્ઞાનથી લક્ષણિત છે.

Ātman as sākṣin beyond pañcakośa; Brahman as inner fullness (pūrṇatā)

Read More →

Verse 25

अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् । योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥ ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः । ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥ आनन्दमय आत्मा तु ततोऽ...

અસ્થિ-સ્નાયુ વગેરેના રૂપવાળું આ શરીર દેહધારીઓને દેખાય છે. સર્વ દેહધારીઓમાં અન્નમય આત્મા પ્રકાશે છે. ત્યાર પછી તેનાથી ભિન્ન પ્રાણમય આત્મા અંદર સ્થિત છે; તેના પણ અંદર વિજ્ઞાનમય આત્મા છે; અને તેના અંદર આનંદમય આત્મા છે. અન્નમય પ્રાણમયથી પરિપૂર્ણ છે; પ્રાણમય સ્વભાવથી મનોયમયથી પરિપૂર્ણ છે; મનોયમય આત્મા જ્ઞાનમયથી પરિપૂર્ણ છે. જ્ઞાનમય સદા આનંદ—સુખથી પરિપૂર્ણ છે. અને આનંદમય પણ અન્ય સાક્ષી એવા બ્રહ્મથી પ્રકાશિત/પરિપૂર્ણ છે. બ્રહ્મ સર્વના અંતરમાં પરિપૂર્ણ છે, બીજાથી નહીં. આ જ ‘બ્રહ્મપુચ્છ’ કહેવાય છે—સત્ય અને જ્ઞાન એમ દ્વિ-લક્ષણવાળું.

Pañca-kośa (five sheaths) and Brahman as sākṣin (witness) beyond ānandamaya

Read More →

Verse 26

अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् । योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥ ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः । ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥ आनन्दमय आत्मा तु ततोऽ...

આ મંત્ર ફરીથી એ જ ઉપદેશ કહે છે: અસ્થિ-સ્નાયુરૂપ શરીર અન્નમય આત્માથી વ્યાપ્ત છે; તેના અંદર ભિન્ન પ્રાણમય આત્મા છે; તેના અંદર વિજ્ઞાનમય આત્મા; તેના અંદર આનંદમય આત્મા; અને આનંદથી પણ પરે આંતરસાક્ષી રૂપે બ્રહ્મ છે—સર્વના અંતરમાં પરિપૂર્ણ. તેને ‘બ્રહ્મપુચ્છ’ કહે છે, જે સત્ય અને જ્ઞાનથી લક્ષિત છે.

Reiteration of pañca-kośa analysis culminating in Brahman as sākṣin

Read More →

Verse 27

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन्परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात्सर्वात्मना चित्ते भासम...

રસરૂપ સારને પ્રાપ્ત કરીને શાશ્વત દેહી આત્મા પ્રત્યક્ષ સર્વત્ર સુખી બને છે; નહિંતર સુખ ક્યાંથી આવે? જો સર્વાત્માઓના સ્વાત્મરૂપ પરમાનંદ અસત્ય હોત, તો મનુષ્ય કે પ્રાણી કોણ જીવત, કોણ સતત પ્રવૃત્ત રહેત? તેથી ચિત્તમાં આત્મરૂપે પ્રકાશતો એ પુરુષ દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને સદા આનંદિત કરે છે. જ્યારે મહાયતિ અદૃશ્યત્વ વગેરે લક્ષણવાળા પરમ તત્ત્વમાં નિર્ભેદ પરમ અદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે તે જ પરમ અભય, પરમ કલ્યાણ, પરમ અમૃત—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિવિધ પરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો તેમાં અલ્પ પણ ભેદ જાણે, તો નિશ્ચયે ભય ઉપજે. આ આનંદકોશથી સ્તંભથી માંડી વિષ્ણુ સુધીના જીવો ક્રમશઃ તારતમ્યથી નિત્ય સુખી થાય છે. પદ-સ્થિતિઓથી વિરક્ત, શાસ્ત્રજ્ઞ શ्रोત્રિય અને પ્રસન્ન પુરુષને સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. વાણી કોઈ નિમિત્ત/આધાર લઈને જ પ્રવર્તે છે; જ્યાં નિમિત્ત નથી ત્યાંથી વાણી પાછી વળે છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી મન અતિ સૂક્ષ્મ છે અને સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત; અને તેમાંથી કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો પ્રગટ થાય છે…

Ānanda/Brahman as the ground of life; Abhaya (fearlessness) through Advaita; language-mind limitation (yato vāco nivartante)

Read More →

Verse 28

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

સારરૂપ ‘રસ’ને પ્રાપ્ત કરી, સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણીને મનુષ્ય સર્વત્ર સુખી બને છે; નહિ તો સુખ ક્યાંથી ઉપજે? જે પરમાનંદ અસત્ય (ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય) નથી, સર્વાત્માઓનો સ્વાત્મા છે—તેમાં કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી જીવતો રહે, કે કોણ નિત્ય ક્રિયા કરતો રહે? તેથી ચિત્તમાં સર્વાત્મરૂપે પ્રકાશમાન એ પુરુષ દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને સદા આનંદિત કરે છે. જ્યારે મહાયતિ અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા પરમ તત્ત્વમાં ભેદરહિત પરમાદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે તે જ નિર્ભયતા, અત્યંત કલ્યાણ અને પરમ અમૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિપરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો મનુષ્ય તેમાં અલ્પ પણ અંતર જાણે, તો નિશ્ચયે તેને ભય થાય છે. આ જ આનંદકોશ દ્વારા તૃણથી માંડી વિષ્ણુ સુધી (અને આગળ) સર્વે સત્ત્વો તારતમ્યક્રમથી નિત્ય સુખી થાય છે. સર્વ પદોમાં વિરક્ત, શાસ્ત્રશ્રવણસંપન્ન અને પ્રસન્ન શ્રોત્રિય માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. શબ્દ કોઈ નિમિત્તનો આશ્રય લઈને જ પ્રવર્તે છે; નિમિત્તના અભાવે ત્યાંથી વાણી પાછી વળે છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી આ મન સૂક્ષ્મ છે અને સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત છે—અને તેમાંથી કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો પ્રસર્યા છે.

Ānanda as Brahman/Ātman; nirbheda (non-difference) and fearlessness; limits of speech and mind (yato vāco nivartante)

Read More →

Verse 29

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

સારરૂપ ‘રસ’ને પ્રાપ્ત કરી, સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણીને મનુષ્ય સર્વત્ર સુખી બને છે; નહિ તો સુખ ક્યાંથી ઉપજે? જે પરમાનંદ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય અસત્ય નથી અને સર્વાત્માઓનો સ્વાત્મા છે—તેમાં કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી જીવતો રહે, કે કોણ નિત્ય ચેષ્ટા કરે? તેથી ચિત્તમાં સર્વાત્મરૂપે પ્રકાશમાન એ પુરુષ દુઃખભર્યા જીવાત્માને સદા આનંદિત કરે છે. જ્યારે મહાયતિ અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા પરતત્ત્વમાં ભેદરહિત પરમાદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે તે જ અભય, અત્યંત કલ્યાણ અને પરમ અમૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિપરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો તેમાં અલ્પ પણ અંતર જાણે, તો નિશ્ચયે ભય ઉપજે છે. આ જ આનંદકોશના પ્રતિબિંબથી તૃણથી માંડી વિષ્ણુ સુધી (અને આગળ) સર્વે તારતમ્યક્રમથી નિત્ય સુખી થાય છે. સર્વ પદસ્થિતિઓ પ્રત્યે વિરક્ત, શ્રોત્રિય અને પ્રસન્ન જન માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. શબ્દ કોઈ નિમિત્તનો આશ્રય લઈને જ પ્રવર્તે છે; નિમિત્તના અભાવે ત્યાંથી વાણી પાછી વળે છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી મન સૂક્ષ્મ છે અને સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત—અને તેમાંથી કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો પ્રસર્યા છે.

Non-dual Brahman-bliss (parānanda), fear from bheda, apophatic limit of speech/mind

Read More →

Verse 30

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

સારરૂપ ‘રસ’ને પ્રાપ્ત કરી, સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણીને મનુષ્ય સર્વત્ર સુખી બને છે; નહિ તો સુખ ક્યાંથી ઉપજે? જે પરમાનંદ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય અસત્ય નથી, સર્વાત્માઓનો સ્વાત્મા છે—તેમાં કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી જીવતો રહે, કે કોણ નિત્ય ચેષ્ટા કરે? તેથી ચિત્તમાં સર્વાત્મરૂપે પ્રકાશમાન એ પુરુષ દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને સદા આનંદિત કરે છે. જ્યારે મહાયતિ અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા પરતત્ત્વમાં ભેદરહિત પરમાદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે તે જ અભય, અત્યંત કલ્યાણ અને પરમ અમૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિપરિચ્છેદવર્જિત. પરંતુ જો તેમાં અલ્પ પણ ભેદ જાણે, તો નિશ્ચયે ભય ઉપજે છે. આ જ આનંદકોશના પ્રતિબિંબથી તૃણથી માંડી વિષ્ણુ સુધી (અને આગળ) સર્વે તારતમ્યક્રમથી નિત્ય સુખી થાય છે. સર્વ પદસ્થિતિઓ પ્રત્યે વિરક્ત, શ્રોત્રિય અને પ્રસન્ન જન માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. શબ્દ કોઈ નિમિત્તનો આશ્રય લઈને જ પ્રવર્તે છે; નિમિત્તના અભાવે ત્યાંથી વાણી પાછી વળે છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે પ્રવર્તે? તેથી મન સૂક્ષ્મ છે અને સર્વ વિષયોથી વ્યાવૃત—અને તેમાંથી કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો પ્રસર્યા છે.

Brahman as parānanda; nirviśeṣa and ineffability; fearlessness through advaita-jñāna

Read More →

Verse 31

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

રસરૂપ પરમ સારને પ્રાપ્ત કરી સાધક સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણે છે; તેથી સર્વત્ર સુખી બને છે—નહિતર સુખ ક્યાંથી ઉપજે? આ અસત્ય સંસારમાં, સર્વાત્માઓના સ્વાત્મરૂપ પરમાનંદમાં, કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી જીવી શકે, અથવા કોણ નિત્ય પ્રયત્ન કરે? તેથી ચિત્તમાં સર્વાત્મરૂપે પ્રકાશમાન એ પુરુષ દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને સદા આનંદિત કરે છે. જ્યારે મહાયતિ અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા પરબ્રહ્મમાં ભેદરહિત પરમ અદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે એ જ પરમ અભય, અત્યંત કલ્યાણ અને પરમ અમૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિવિધ પરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો કોઈ તેમાં અલ્પ પણ અંતર જાણે, તો તેને ભય થાય—એમાં સંશય નથી. આ જ આનંદકોશથી સ્તંભથી લઈને વિષ્ણુ વગેરે સુધીના જીવો ક્રમશઃ તારતમ્ય પ્રમાણે નિત્ય સુખી થાય છે. તે તે પદોથી વિરક્ત, પ્રસન્ન અને શાસ્ત્રજ્ઞ શ્રોત્રિય માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. વાણી તો કોઈ નિમિત્તને આશ્રયે જ પ્રવર્તે છે; નિમિત્ત ન હોય ત્યારે શબ્દો પાછા વળી જાય છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી આ મન સૂક્ષ્મ છે, સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત છે; અને તેમાંથી કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે તથા કર્મેન્દ્રિયો પણ પ્રવર્તે છે.

Ānanda as Brahman; Nirbheda (non-difference) and fearlessness; speech/mind returning (yato vāco nivartante)

Read More →

Verse 32

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

રસરૂપ પરમ સારને પ્રાપ્ત કરી સાધક સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણે છે; તેથી સર્વત્ર સુખી બને છે—નહિતર સુખ ક્યાંથી ઉપજે? આ અસત્ય સંસારમાં, સર્વાત્માઓના સ્વાત્મરૂપ પરમાનંદમાં, કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી જીવી શકે, અથવા કોણ નિત્ય પ્રયત્ન કરે? તેથી ચિત્તમાં સર્વાત્મરૂપે પ્રકાશમાન એ પુરુષ દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને સદા આનંદિત કરે છે. જ્યારે મહાયતિ અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા પરબ્રહ્મમાં ભેદરહિત પરમ અદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે એ જ પરમ અભય, અત્યંત કલ્યાણ અને પરમ અમૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિવિધ પરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો કોઈ તેમાં અલ્પ પણ અંતર જાણે, તો તેને ભય થાય—એમાં સંશય નથી. આ જ આનંદકોશથી સ્તંભથી લઈને વિષ્ણુ વગેરે સુધીના જીવો ક્રમશઃ તારતમ્ય પ્રમાણે નિત્ય સુખી થાય છે. તે તે પદોથી વિરક્ત, પ્રસન્ન અને શાસ્ત્રજ્ઞ શ્રોત્રિય માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. વાણી તો કોઈ નિમિત્તને આશ્રયે જ પ્રવર્તે છે; નિમિત્ત ન હોય ત્યારે શબ્દો પાછા વળી જાય છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી આ મન સૂક્ષ્મ છે, સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત છે; અને તેમાંથી કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે તથા કર્મેન્દ્રિયો પણ પ્રવર્તે છે.

Non-dual Brahmānanda; fear from bheda-buddhi; apophatic limit of speech

Read More →

Verse 33

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

રસરૂપ પરમ સારને પ્રાપ્ત કરી સાધક સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણે છે; તેથી સર્વત્ર સુખી બને છે—નહિતર સુખ ક્યાંથી ઉપજે? આ અસત્ય સંસારમાં, સર્વાત્માઓના સ્વાત્મરૂપ પરમાનંદમાં, કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી જીવી શકે, અથવા કોણ નિત્ય પ્રયત્ન કરે? તેથી ચિત્તમાં સર્વાત્મરૂપે પ્રકાશમાન એ પુરુષ દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને સદા આનંદિત કરે છે. જ્યારે મહાયતિ અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા પરબ્રહ્મમાં ભેદરહિત પરમ અદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે એ જ પરમ અભય, અત્યંત કલ્યાણ અને પરમ અમૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિવિધ પરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો કોઈ તેમાં અલ્પ પણ અંતર જાણે, તો તેને ભય થાય—એમાં સંશય નથી. આ જ આનંદકોશથી સ્તંભથી લઈને વિષ્ણુ વગેરે સુધીના જીવો ક્રમશઃ તારતમ્ય પ્રમાણે નિત્ય સુખી થાય છે. તે તે પદોથી વિરક્ત, પ્રસન્ન અને શાસ્ત્રજ્ઞ શ્રોત્રિય માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. વાણી તો કોઈ નિમિત્તને આશ્રયે જ પ્રવર્તે છે; નિમિત્ત ન હોય ત્યારે શબ્દો પાછા વળી જાય છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી આ મન સૂક્ષ્મ છે, સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત છે; અને તેમાંથી કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે તથા કર્મેન્દ્રિયો પણ પ્રવર્તે છે.

Brahman as supreme bliss beyond speech; non-duality as the ground of fearlessness

Read More →

Verse 34

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

સારરૂપ ‘રસ’ને પ્રાપ્ત કરીને, સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણે તો સર્વત્ર સુખી બને; નહિ તો સુખ ક્યાંથી આવે? જે પરમાનંદ અસત્ય (વિષયરૂપે પકડાતો નહિ) છે અને સર્વાત્માઓનું સ્વાત્મસ્વરૂપ છે, તેમાં કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી જીવી શકે, અથવા કોણ નિરંતર ચેષ્ટા કરી શકે? તેથી સર્વાત્મભાવથી ચિત્તમાં પ્રકાશમાન તે પુરુષ સદા દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને આનંદિત કરે છે. જ્યારે અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા તે પરમમાં મહાયતિ નિર્ભેદ પરમાદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે તે જ પરમ અભય, અતિમંગલ અને પરમામૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિવિધ પરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો કોઈ તેમાં અલ્પ પણ ભેદ જાણે, તો નિશ્ચયે તેને ભય થાય. એ જના આનંદકોશથી સ્થાવરથી માંડી વિષ્ણુ વગેરે સુધી સર્વે જીવો ક્રમશઃ તારતમ્ય પ્રમાણે નિત્ય સુખી થાય છે. પદ-પ્રતિષ્ઠા પ્રત્યે વિરક્ત, પ્રસન્ન અને શાસ્ત્રજ્ઞ શ्रोત્રિય માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. શબ્દ કોઈ નિમિત્ત/આધારને આશ્રયે જ પ્રવર્તે છે; જ્યાં નિમિત્ત નથી ત્યાં વાણી પાછી વળે છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી આ મન અતિ સૂક્ષ્મ છે અને સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત છે; અને એમાંથી જ કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયોનું પ્રવર્તન/ઉદ્ભવ પણ થાય છે.

Paramānanda as Brahman/Ātman; nirbheda-paramādvaita; fearlessness through non-dual realization; limits of speech and mind (yato vāco nivartante)

Read More →

Verse 35

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

સારરૂપ ‘રસ’ને પ્રાપ્ત કરીને, સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણે તો સર્વત્ર સુખી બને; નહિ તો સુખ ક્યાંથી આવે? જે પરમાનંદ અસત્ય (વિષયરૂપે પકડાતો નહિ) છે અને સર્વાત્માઓનું સ્વાત્મસ્વરૂપ છે, તેમાં કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી જીવી શકે, અથવા કોણ નિરંતર ચેષ્ટા કરી શકે? તેથી સર્વાત્મભાવથી ચિત્તમાં પ્રકાશમાન તે પુરુષ સદા દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને આનંદિત કરે છે. જ્યારે અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા તે પરમમાં મહાયતિ નિર્ભેદ પરમાદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે તે જ પરમ અભય, અતિમંગલ અને પરમામૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિવિધ પરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો કોઈ તેમાં અલ્પ પણ ભેદ જાણે, તો નિશ્ચયે તેને ભય થાય. એ જના આનંદકોશથી સ્થાવરથી માંડી વિષ્ણુ વગેરે સુધી સર્વે જીવો ક્રમશઃ તારતમ્ય પ્રમાણે નિત્ય સુખી થાય છે. પદ-પ્રતિષ્ઠા પ્રત્યે વિરક્ત, પ્રસન્ન અને શાસ્ત્રજ્ઞ શ્રોત્રિય માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. શબ્દ કોઈ નિમિત્ત/આધારને આશ્રયે જ પ્રવર્તે છે; જ્યાં નિમિત્ત નથી ત્યાં વાણી પાછી વળે છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી આ મન અતિ સૂક્ષ્મ છે અને સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત છે; અને એમાંથી જ કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયોનું પ્રવર્તન/ઉદ્ભવ પણ થાય છે.

Advaita (nirbheda) and svarūpānanda; abhaya through non-dual knowledge; ineffability of Brahman

Read More →

Verse 36

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

સારરૂપ ‘રસ’ને પ્રાપ્ત કરીને, સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણે તો સર્વત્ર સુખી બને; નહિ તો સુખ ક્યાંથી આવે? જે પરમાનંદ અસત્ય (વિષયરૂપે પકડાતો નહિ) છે અને સર્વાત્માઓનું સ્વાત્મસ્વરૂપ છે, તેમાં કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી જીવી શકે, અથવા કોણ નિરંતર ચેષ્ટા કરી શકે? તેથી સર્વાત્મભાવથી ચિત્તમાં પ્રકાશમાન તે પુરુષ સદા દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને આનંદિત કરે છે. જ્યારે અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા તે પરમમાં મહાયતિ નિર્ભેદ પરમાદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે તે જ પરમ અભય, અતિમંગલ અને પરમામૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિવિધ પરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો કોઈ તેમાં અલ્પ પણ ભેદ જાણે, તો નિશ્ચયે તેને ભય થાય. એ જના આનંદકોશથી સ્થાવરથી માંડી વિષ્ણુ વગેરે સુધી સર્વે જીવો ક્રમશઃ તારતમ્ય પ્રમાણે નિત્ય સુખી થાય છે. પદ-પ્રતિષ્ઠા પ્રત્યે વિરક્ત, પ્રસન્ન અને શાસ્ત્રજ્ઞ શ્રોત્રિય માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. શબ્દ કોઈ નિમિત્ત/આધારને આશ્રયે જ પ્રવર્તે છે; જ્યાં નિમિત્ત નથી ત્યાં વાણી પાછી વળે છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી આ મન અતિ સૂક્ષ્મ છે અને સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત છે; અને એમાંથી જ કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે જ્ઞાનેન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયોનું પ્રવર્તન/ઉદ્ભવ પણ થાય છે.

Aikya (identity) of Ātman and Brahman as paramānanda; abhaya; apophatic transcendence of speech/mind

Read More →

Verse 37

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् । सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥ असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् । को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥ तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भा...

રસરૂપ પરમ સારને પ્રાપ્ત કરી, સનાતન દેહી આત્માને પ્રત્યક્ષ જાણે છે; તે સર્વત્ર સુખી બને છે—નહિતર સુખ ક્યાંથી ઉપજે? જે પરમાનંદ અસત્યવસ્તુની જેમ વિષયરૂપ નથી અને સર્વાત્માઓનો સ્વાત્મા છે, તેમાં કયો મનુષ્ય કે પ્રાણી ખરેખર ‘જીવે’ છે? કે કોણ નિત્ય ‘ક્રિયા’ કરે છે? તેથી સર્વાત્મભાવથી ચિત્તમાં પ્રકાશમાન એ પુરુષ દુઃખથી ભરેલા જીવાત્માને સદા આનંદિત કરે છે. જ્યારે મહાયતિ અદૃશ્યત્વાદિ લક્ષણવાળા તત્ત્વમાં નિર્ભેદ પરમાદ્વૈતને પામે છે, ત્યારે એ જ પરમ અભય, અત્યંત કલ્યાણ અને પરમ અમૃત છે—સદ્રૂપ પરબ્રહ્મ, ત્રિવિધ પરિચ્છેદથી રહિત. પરંતુ જો મનુષ્ય તેમાં અલ્પ પણ ભેદ જાણે, તો તેને ભય થાય—એમાં સંશય નથી. એ જના આનંદકોશથી વિષ્ણુથી લઈને સ્થંભપર્યંત સર્વે ક્રમશઃ તારતમ્યથી નિત્ય સુખી થાય છે. તત્તત્પદથી વિરક્ત, શાસ્ત્રજ્ઞ (શ્રોત્રિય) અને પ્રસન્ન ચિત્તવાળા માટે સ્વરૂપભૂત આનંદ પરમમાં સ્વયં પ્રકાશે છે. વાણી કોઈ નિમિત્તનો આશ્રય લઈને જ પ્રવર્તે છે; નિમિત્તના અભાવે ત્યાંથી શબ્દો પાછા વળી જાય છે. નિર્વિશેષ પરમાનંદમાં શબ્દ કેવી રીતે ચાલે? તેથી આ સૂક્ષ્મ મન સર્વ વિષયોથી નિવૃત્ત થાય છે—અને કાન, ત્વચા, આંખ વગેરે જ્ઞાનઇન્દ્રિયો તથા કર્મેન્દ્રિયો પણ.

Brahmānanda (supreme bliss) as non-dual Brahman; fearlessness through advaita; withdrawal of speech/mind (yato vāco nivartante)

Read More →

Verse 38

व्यावृत्तानि परं प्राप्तुं न समर्थानि तानि तु ॥ तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् । विदित्वा स्वात्मरूपेण न बिभेति कुतश्चन ॥ एवं यस्तु विजानाति स्वगुरोरुपदेशतः । स साध्वासाधुकर्मभ्यां सदा...

પરંતુ વિષયોથી નિવૃત્ત થયેલાં તે ઇન્દ્રિયો પરમને પ્રાપ્ત કરવા સમર્થ નથી. તે બ્રહ્માનંદ—દ્વંદ્વરહિત, નિર્ગુણ, સત્ય-ચિત્તનો ઘન—ને પોતાના આત્મસ્વરૂપ તરીકે જાણી લેતાં, કોઈપણ તરફથી ભય રહેતો નથી. અને જે પોતાના ગુરુના ઉપદેશથી આ રીતે જાણે છે, તે પ્રભુસ્વરૂપ પુરુષ સારા કે ખરાબ કર્મોથી કદી તપતો નથી, જ્યારે આખું જગત તાપ્ય-તાપક (તપાવાનાર અને તપાવનાર) રૂપે પ્રતીત થાય છે.

Jñāna of nirguṇa Brahman as svātman; transcendence of karma’s binding power; dvandvātīta (beyond opposites)

Read More →

Verse 39

व्यावृत्तानि परं प्राप्तुं न समर्थानि तानि तु ॥ तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् । विदित्वा स्वात्मरूपेण न बिभेति कुतश्चन ॥ एवं यस्तु विजानाति स्वगुरोरुपदेशतः । स साध्वासाधुकर्मभ्यां सदा...

પરંતુ વિષયોથી નિવૃત્ત થયેલાં તે ઇન્દ્રિયો પરમને પ્રાપ્ત કરવા સમર્થ નથી. તે બ્રહ્માનંદ—દ્વંદ્વરહિત, નિર્ગુણ, સત્ય-ચિત્તનો ઘન—ને પોતાના આત્મસ્વરૂપ તરીકે જાણી લેતાં, કોઈપણ તરફથી ભય રહેતો નથી. અને જે પોતાના ગુરુના ઉપદેશથી આ રીતે જાણે છે, તે પ્રભુસ્વરૂપ પુરુષ સારા કે ખરાબ કર્મોથી કદી તપતો નથી, જ્યારે આખું જગત તાપ્ય-તાપક (તપાવાનાર અને તપાવનાર) રૂપે પ્રતીત થાય છે.

Jñāna of nirguṇa Brahman as svātman; transcendence of karma’s binding power; dvandvātīta (beyond opposites)

Read More →

Verse 40

व्यावृत्तानि परं प्राप्तुं न समर्थानि तानि तु ॥ तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् । विदित्वा स्वात्मरूपेण न बिभेति कुतश्चन ॥ एवं यस्तु विजानाति स्वगुरोरुपदेशतः । स साध्वासाधुकर्मभ्यां सदा...

જે સાધનો અને પ્રયત્નો પરમથી વિમુખ થયા છે, તેઓ પરમને પ્રાપ્ત કરવા સમર્થ નથી. પરંતુ જે બ્રહ્મને—આનંદસ્વરૂપ, અદ્વૈત (દ્વંદ્વરહિત), નિર્ગુણ, સત્ય-ચિત્-ઘન—પોતાના જ આત્મસ્વરૂપ તરીકે જાણી લે છે, તે ક્યાંયથી ભય પામતો નથી. પોતાના ગુરુના ઉપદેશથી જે આ તત્ત્વને જાણે છે, તે સ્વામી પુરુષ સારા-નરસા કર્મોથી કદી તપતો નથી. સમગ્ર જગત તાપ્ય (અસરગ્રાહ્ય) અને અતાપ્ય (અસરાતીત) એવા રૂપે પ્રકાશે છે.

Brahman-Atman identity; nirguṇa Brahman; freedom from fear; karma non-affliction for the knower

Read More →

Verse 41

प्रत्यगात्मतया भाति ज्ञानाद्वेदान्तवाक्यजात् ॥ शुद्धमीश्वरचैतन्यं जीवचैतन्यमेव च । प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥ इति सप्तविधं प्रोक्तं भिद्यते व्यवहारतः । मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधी...

વેદાંતવાક્યોના સમૂહથી ઉત્પન્ન થયેલા જ્ઞાનથી તે પ્રત્યગાત્મા રૂપે પ્રકાશે છે. તેને ‘શુદ્ધ’ કહે છે—અર્થાત્ ઈશ્વરચૈતન્ય અને જીવચૈતન્ય; તેમજ પ્રમાતા (જ્ઞાતા), પ્રમાણ (જ્ઞાનસાધન), પ્રમેય (જ્ઞેય) અને ફળ. આ રીતે તે સાત પ્રકારનું કહેવાય છે; ભેદ માત્ર વ્યવહારદૃષ્ટિએ છે. માયાના ઉપાધિથી રહિત જે છે તે ‘શુદ્ધ’ કહેવાય. માયાસંબંધી તેને ‘ઈશ્વર’ કહે છે; અને અવિદ્યાવશ હોવાથી તેને ‘જીવ’ કહે છે. અંતઃકરણસંબંધી ‘પ્રમાતા’ કહેવાય; અને વૃત્તિસંબંધી ‘પ્રમાણ’ કહેવાય. અજ્ઞાત ચૈતન્ય ‘પ્રમેય’ કહેવાય; અને જાણેલું ચૈતન્ય ‘ફળ’ કહેવાય.

Sevenfold functional differentiation of one consciousness (caitanya) via upādhis; māyā/avidyā; pramātṛ-pramāṇa-prameya-phala schema; vyavahāra vs paramārtha

Read More →

Verse 42

प्रत्यगात्मतया भाति ज्ञानाद्वेदान्तवाक्यजात् ॥ शुद्धमीश्वरचैतन्यं जीवचैतन्यमेव च । प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥ इति सप्तविधं प्रोक्तं भिद्यते व्यवहारतः । मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधी...

વેદાંતવાક્યોના સમૂહથી ઉત્પન્ન થયેલા જ્ઞાનથી તે પ્રત્યગાત્મા રૂપે પ્રકાશે છે. તેને ‘શુદ્ધ’ કહે છે—અર્થાત્ ઈશ્વરચૈતન્ય અને જીવચૈતન્ય; તેમજ પ્રમાતા (જ્ઞાતા), પ્રમાણ (જ્ઞાનસાધન), પ્રમેય (જ્ઞેય) અને ફળ. આ રીતે તે સાત પ્રકારનું કહેવાય છે; ભેદ માત્ર વ્યવહારદૃષ્ટિએ છે. માયાના ઉપાધિથી રહિત જે છે તે ‘શુદ્ધ’ કહેવાય. માયાસંબંધી તેને ‘ઈશ્વર’ કહે છે; અને અવિદ્યાવશ હોવાથી તેને ‘જીવ’ કહે છે. અંતઃકરણસંબંધી ‘પ્રમાતા’ કહેવાય; અને વૃત્તિસંબંધી ‘પ્રમાણ’ કહેવાય. અજ્ઞાત ચૈતન્ય ‘પ્રમેય’ કહેવાય; અને જાણેલું ચૈતન્ય ‘ફળ’ કહેવાય.

Upādhi-based differentiation of consciousness; vyavahāra/paramārtha; Advaita epistemic categories

Read More →

Verse 43

प्रत्यगात्मतया भाति ज्ञानाद्वेदान्तवाक्यजात् ॥ शुद्धमीश्वरचैतन्यं जीवचैतन्यमेव च । प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥ इति सप्तविधं प्रोक्तं भिद्यते व्यवहारतः । मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधी...

વેદાંતવાક્યોના સમૂહથી ઉત્પન્ન થયેલા જ્ઞાન દ્વારા આત્મા પ્રત્યગાત્મા રૂપે પ્રકાશે છે. શુદ્ધ ચૈતન્ય, ઈશ્વર-ચૈતન્ય, જીવ-ચૈતન્ય, પ્રમાતા, પ્રમાણ, પ્રમેય અને ફળ—આ સાતરૂપ ભેદ માત્ર વ્યવહારના સ્તરે કહેવાય છે. માયાના ઉપાધિથી રહિત જે છે તે ‘શુદ્ધ’ કહેવાય. માયાસંબંધથી તે ‘ઈશ્વર’ કહેવાય; અવిద્યાના વશથી તે ‘જીવ’ કહેવાય. અંતઃકરણના સંબંધથી ‘પ્રમાતા’ કહેવાય; તેની વૃત્તિના સંબંધથી ‘પ્રમાણ’ કહેવાય. અજ્ઞાત હોવા છતાં ચૈતન્ય ‘પ્રમેય’ કહેવાય; અને જાણવામાં આવેલું ચૈતન્ય ‘ફળ’ કહેવાય.

Atman–Brahman consciousness analyzed via upādhis (māyā/avidyā) and epistemic categories (pramātṛ–pramāṇa–prameya–phala)

Read More →

Verse 44

प्रत्यगात्मतया भाति ज्ञानाद्वेदान्तवाक्यजात् ॥ शुद्धमीश्वरचैतन्यं जीवचैतन्यमेव च । प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥ इति सप्तविधं प्रोक्तं भिद्यते व्यवहारतः । मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधी...

વેદાંતવાક્યોના સમૂહથી ઉત્પન્ન જ્ઞાનથી આત્મા પ્રત્યગાત્મા રૂપે પ્રકાશે છે. શુદ્ધ ચૈતન્ય, ઈશ્વર-ચૈતન્ય, જીવ-ચૈતન્ય, પ્રમાતા, પ્રમાણ, પ્રમેય અને ફળ—આ સાતવિધ ભેદ માત્ર વ્યવહારિક લેવડદેવડમાં જ ભિન્ન દેખાય છે. માયાના ઉપાધિથી મુક્ત જે છે તે ‘શુદ્ધ’ કહેવાય. માયાસંબંધથી તે ‘ઈશ્વર’ કહેવાય; અવિદ્યાના આધીન હોવાથી તે ‘જીવ’ કહેવાય. અંતઃકરણના સંબંધથી ‘પ્રમાતા’ કહેવાય; મનની વૃત્તિના સંબંધથી ‘પ્રમાણ’ કહેવાય. અજ્ઞાત હોવા છતાં ચૈતન્ય ‘પ્રમેય’ કહેવાય; અને જાણવામાં આવેલું ચૈતન્ય ‘ફળ’ કહેવાય.

Vyavahāra-bheda (empirical differentiation) of one consciousness via upādhis and epistemic roles

Read More →

Verse 45

प्रत्यगात्मतया भाति ज्ञानाद्वेदान्तवाक्यजात् ॥ शुद्धमीश्वरचैतन्यं जीवचैतन्यमेव च । प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥ इति सप्तविधं प्रोक्तं भिद्यते व्यवहारतः । मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधी...

વેદાંતવાક્યોમાંથી જન્મેલા જ્ઞાનથી આત્મા અંતર્મુખ પ્રત્યગાત્મા રૂપે તેજસ્વી બને છે. ‘શુદ્ધ’, ‘ઈશ્વર-ચૈતન્ય’, ‘જીવ-ચૈતન્ય’, તેમજ ‘પ્રમાતા’, ‘પ્રમાણ’, ‘પ્રમેય’ અને ‘ફળ’—આ સાતવિધ નામ-રૂપ ભેદ માત્ર વ્યવહારિક પ્રયોગમાં જ માન્ય છે. માયાના ઉપાધિથી મુક્ત ચૈતન્યને ‘શુદ્ધ’ કહે છે. માયા સાથેના સંબંધથી તે ‘ઈશ્વર’ કહેવાય; અવિદ્યાના વશમાં હોવાથી તે ‘જીવ’ કહેવાય. અંતઃકરણના સંબંધથી તે ‘પ્રમાતા’; અને તેની વૃત્તિના સંબંધથી ‘પ્રમાણ’ કહેવાય. ચૈતન્ય અજ્ઞાત હોય ત્યારે ‘પ્રમેય’; અને ચૈતન્ય જ્ઞાત થાય ત્યારે ‘ફળ’ કહેવાય.

Śuddha-caitanya and its apparent sevenfold differentiation (saptavidha-bheda) in vyavahāra

Read More →

Verse 46

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं स्वात्मानं भावयेत् सुधीः ॥ एवं यो वेद तत्त्वेन ब्रह्मभूयाय कल्पते । सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारं वच्मि यथार्थतः ॥ स्वयं मृत्वा स्वयं भूत्वा स्वयमेवावशिष्यते ॥ इत्युपनिषत् ॥४६–४७॥

સુધી પુરુષ સર્વ ઉપાધિઓથી વિનિર્મુક્ત એવા પોતાના સ્વાત્માનું ધ્યાન કરે. જે આ તત્ત્વને યથાર્થ રીતે જાણે છે તે બ્રહ્મભાવને પાત્ર બને છે. સર્વ વેદાંતના સિદ્ધાંતોનો સાર હું યથાર્થ રીતે કહું છું: પોતે જ અહંકાર-આસક્તિથી ‘મરી’ને, પોતે જ બ્રહ્મરૂપે ‘થઈ’ને, અંતે સ્વયં જ સ્વરૂપરૂપે અવશેષ રહે છે. ઇતિ ઉપનિષત્ ॥૪૬–૪૭॥

Ātman–Brahman identity; removal of upādhis (limiting adjuncts); mokṣa through jñāna

Read More →

Verse 47

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं स्वात्मानं भावयेत् सुधीः ॥ एवं यो वेद तत्त्वेन ब्रह्मभूयाय कल्पते । सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारं वच्मि यथार्थतः ॥ स्वयं मृत्वा स्वयं भूत्वा स्वयमेवावशिष्यते ॥ इत्युपनिषत् ॥४६–४७॥

સુધી પુરુષ સર્વ ઉપાધિઓથી વિનિર્મુક્ત એવા પોતાના સ્વાત્માનું ધ્યાન કરે. જે આ તત્ત્વને યથાર્થ રીતે જાણે છે તે બ્રહ્મભાવને પાત્ર બને છે. સર્વ વેદાંતના સિદ્ધાંતોનો સાર હું યથાર્થ રીતે કહું છું: પોતે જ અહંકાર-આસક્તિથી ‘મરી’ને, પોતે જ બ્રહ્મરૂપે ‘થઈ’ને, અંતે સ્વયં જ સ્વરૂપરૂપે અવશેષ રહે છે. ઇતિ ઉપનિષત્ ॥૪૬–૪૭॥

Jñāna leading to brahma-niṣṭhā; upādhi-śūnyatā; nondual remainder (avaśiṣyate)

Read More →

Katharudra

Key Teachings

Verses of the Katharudra