Katha

Verse 1

अशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ। तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस॥१॥

Vajashrava ne apna sab kuchh daan kar diya. Unka ek beta tha jiska naam Nachiketa tha.

Verse 2

तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा आविवेश सोऽमन्यत ॥२॥

Nachiketa abhi chhota ladka tha. Jab woh gaaye daan mein di ja rahi thin, uske dil mein ek baat aayi. Usne socha yeh sab kya ho raha hai.

Verse 3

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रिया:। अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददन् ॥३॥

Woh gaaye boodhi ho chuki hain. Inne paani piya, ghaas khayi, doodh diya, ab inme taakat nahi bachi. Jo aisi gaaye daan karta hai, woh khushi wali jagah nahi pahunchta.

Verse 4

स होवाच पितरं तत् कस्मै मां दास्यतीति। द्वितीयं तृतीयं तं होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति॥४॥

Nachiketa ne baap se poocha, mujhe kisiko doge? Baap ne jawab nahi diya. Doosri baar poocha, teesri baar poocha. Tab baap gusse mein bola, main tumhe Mrityu ko deta hoon.

Verse 5

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः। किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाद्य करिष्यति॥५॥

Nachiketa sochne laga, main logon mein pehle jaata hoon, main beech mein bhi jaata hoon. Yeh baat samajh mein aayi ki Mrityu ke paas jaana hai. Ab main kya karoon, yeh sochne laga.

Verse 6

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे। सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः॥६॥

Peeche dekho jo log pehle guzar chuke hain. Aage bhi dekho jo ab aane wale hain. Insaan bilkul fasal ki tarah hai. Paka to hai, phir dobara paida bhi hota hai.

Verse 7

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान्। तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम्॥

Agni devta brahman ban ke mehman ban ke ghar aata hai. Uski shanti ke liye yeh kaam karte hain. Yam ke paani ka intezaam karte hain.

Verse 8

आशा प्रतीक्षे संगतं सूनृतां च इष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान्। एतद्वृड्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे॥८॥

Jab koi brahman mehman ban ke aata hai aur khana nahi milta, toh ghar wale ka sab kuch doob jata hai. Umeed, sacche logon se milna, puja ke kaam, bete, paisa sab bekaar ho jata hai. Yeh us aadmi ki baat hai jiska dimaag chhota hai.

Verse 9

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः। नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रतित्रीन्वरान्वृणीष्व॥९॥

Aap teen raat mere ghar ruke, khana bhi nahi khaya. Aise mehman ka main izzat karta hoon. Mera bhalaa ho aapka. Isliye main aapko teen vardaan deta hoon. Jo chahiye woh maang lo.

Verse 10

शान्तसकल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युर्गौरवं माभि मृत्यो। त्वत्प्रसृष्टं माभिवदेत्प्रतीत एतत्त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥१०॥

Hey Mrityu, mera dil shant ho jaye. Main gusse se door rahun. Mere upar koi bada dar na aaye. Aapne haan kahi hai, isliye main pehla vardaan maangta hoon.

Verse 11

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः। सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युस्त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात्प्रमुक्तम् ॥११॥

Ab Auddalaki Aruni ko bharosa ho jayega ki main usse naraz nahi hoon. Woh chain ki neend sota rahega, koi gussa nahi. Kyunki woh dekhega ki tum maut ke munh se aazad ho gaye ho.

Verse 12

स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वां न जरया बिभेति। उभे तीर्त्वाशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१२॥

Swarg mein koi darr nahi hota. Wahan budha hone ka bhi darr nahi. Bhookh aur pyaas dono se paar ho ke, dukh ko peeche chhod ke, insaan swarg mein khush rehta hai.

Verse 13

स त्वमग्नि स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यों प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यम्। स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥१३॥

Hey Mrityu, tum woh agni jaante ho jo swarg tak le jaata hai. Use mujhe sikhao, main sach mein seekhna chahta hoon. Jo log swarg paa jaate hain, woh amar ho jaate hain. Yeh mera doosra vard hai.

Verse 14

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निवोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन्। अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥१४॥

Main tumhe bata deta hoon, Nachiketa, dhyaan se suno. Woh agni swarg tak le jaata hai. Yeh agni anant duniya tak pahunchata hai, aur uski neev dil ki gufa mein chhupa hai.

Verse 15

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा। स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥१५॥

Mrityu ne use woh agni sikhayi jo duniya ki shuruwat hai. Kitni eent hain, kitni sankhya hai, kaise rakhni hain, sab bataya. Nachiketa ne wahi waise dohraya. Mrityu khush ho gaya aur phir se bola.

Verse 16

तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः। तवैव नामा भवितायमग्निः सृक्ङां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥१६॥

Yama khush ho gaye. Unhone kaha, main aaj tumhe ek aur vardan deta hoon. Yeh agni tumhare naam se jaani jayegi. Yeh haar lo, isme kaafi designs hain.

Verse 17

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू। ब्रह्मजज्ञ देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥१७॥

Tin aag ka gyaan paake, insaan janam aur maut ke chakkar se azaad ho jaata hai. Bhagwan ko jaan ke, woh shaanti paa leta hai. Yeh sabse badi shaanti hai.

Verse 18

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्। स मृत्युपाशानृ पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१८॥

Naciketa ne yeh gyaan pa liya. Maut ke bandhan toot gaye. Dukh door ho gaya. Ab woh swarg mein khush hai.

Verse 19

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण। एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥१९॥

Yeh wahi agni hai jo swarg tak le jaati hai. Tune dusre vardan mein yeh chuni thi. Log isse tumhare naam se bolenge. Ab teesra vardan maang.

Verse 20

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः॥२०॥

Jab koi mar jaata hai, logon ka ek sawaal hota hai. Kehete hai woh rehta hai, kahte hai nahi rehta. Main yeh jaanna chahta hoon. Tum mujhe samjha do. Yeh mera teesra vardan hai.

Verse 21

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः। अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥२१॥

Pehle bhi devta is baare mein confuse the. Yeh baat samajhna aasan nahi hai, bahut chhoti hai. Naciketas, koi aur vard maang lo. Mujhse aur mat poochho. Yeh mat maango.

Verse 22

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यत्र सुविज्ञेममात्थ। वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥२२॥

Mrityu, devta bhi is cheez mein pakde gaye the. Tumne woh samjha diya jo samajhna mushkil tha. Tumhari tarah koi aur baat karne wala nahi milta. Iske barabar koi vard bhi nahi hai.

Verse 23

शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान्। भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥२३॥

Sau saal jeene wale bete aur potte maang lo. Bahut saare jaanwar maang lo, haathi, sone ka paisa, ghode. Bada zameen ka tukda maang lo. Khud itne saal jiyo jitne tum chahte ho.

Verse 24

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च। महाभूभौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥२४॥

Agar tumhe yeh vard barabar lagta hai, toh paisa maang lo aur lambi umar maang lo. Naciketas, tum bade raja ban jaoge. Main tumhe har cheez de dunga jo tum chahte ho.

Verse 25

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व। इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः। आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षीः॥

Duniya mein jo cheezein milna mushkil hai, woh sab maang lo. Yeh ladkiyan, gaadiyan, naukar, insaan ko nahi milte. Main tumhe yeh sab de raha hoon, isse maze karo. Naciketas, maut ke baare mein mat poochho.

Verse 26

श्वो भावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः। अपि सर्वम् जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते॥

Jo cheezein kal ki hain, woh insaan ke shareer ko kharab karti hain. Saari indriyaan kamzor ho jaati hain. Poora jeevan bahut chhota hai. Tumhari gaadiyan tumhari, tumhara naach aur gaana bhi tumhara.

Verse 27

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा। जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव॥

Insaan ko paisa kabhi khush nahi kar sakta. Tumhe dekh kar humein paise mil jayenge. Jab tak tum chahoge hum jiyenge. Main bas yehi vardaan maangta hoon.

Verse 28

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन्। अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥२८॥

Jo log mar-te nahi, unki sthiti kabhi khatam nahi hoti. Insaan ki body kabhi-kabhi kharab hoti hai. Yeh jaanke kaun lambi umar chahega? Log toh sirf pyaar aur khushi ke peeche bhaagte hain.

Verse 29

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत्। योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥२९॥

Maut ke baare mein log confused hain. Aage kya hota hai koi nahi jaanta. Humein batao. Yeh vardaan chhupa hua hai. Isliye Nachiketa kuch aur nahi maang raha.

Verse 1

अन्यच्छेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्भे पुरुषं सिनीतः। तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥१॥

Achcha aur aasaan alag-alag cheezein hain. Dono insaan ko alag-alag taraf le jaate hain. Achcha choose karna sahi hai, usse life set ho jaati hai. Aasaan choose karna galat hai, woh insaan ko goal se bahar le jaata hai.

Verse 2

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः। श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणीते॥

Insan ke paas do raaste aate hain. Ek acha hai, ek acha lagta hai. Buddhiwala sochke dono ko alag kar leta hai. Woh acha wala raasta chunta hai, jo acha lagta hai usko chhod deta hai. Jo buddhiwala nahi hai, woh acha lagne wala raasta chunta hai. Woh duniya ki paisa aur sukh ke peeche bhaagta hai.

Verse 3

स त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्त्राक्षीः। नैतां सृष्टिं वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः॥

Nachiketa, tune socha ki yeh sab cheezein kitni pyaari hain. Inka roop kitna acha hai. Phir bhi tune inko thukra diya. Yeh duniya paisa se bani hai, isme log doob jaate hain. Tune yeh nahi liya. Tune paisa aur sukh ke peeche nahi bhaaga.

Verse 4

दूरमेते विपरीत विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता। विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त॥

Yeh dono cheezein bahut alag hain. Ek hai jo nahi jaante, ek hai jo jaante. Main dekhta hoon Nachiketa ki tumhe jaanna hai. Tumhe itni saari ichaayein dikhi, par tum unke peeche nahi bhaage. Tumhe sirf sacchai jaanni hai.

Verse 5

अविद्यायामन्तरे वर्तमानः स्वयं धीराः पण्डितम्मन्यमानाः। दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः॥५॥

Log andhere mein rehte hain, khud ko samajhte hain ki humein sab pata hai. Woh khud ko bade samajhte hain. Par asli mein woh pagal hain. Andhe andhe ko leke chal rahe hain. Ghoomte rehte hain, kahin nahi pahunchte.

Verse 6

न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम्। अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे॥६॥

Jo pagal hai, use maut ke baad ki baat samajh nahi aati. Paisa uske dimaag mein ghul jaata hai. Woh sochta hai bas yeh duniya hai, aur koi duniya nahi. Isliye woh baar baar phansi mein padta hai. Maut use baar baar le jaati hai.

Verse 7

श्रवणायापि बहुरभिर्यो न लक्ष्यः श्रृण्वन्तोपि बहवो यं न विद्युः। आश्चर्यो वक्ता कुशलोस्य लब्धाश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः॥७॥

Yeh baat itni chhupi hui hai ki log sunte hain phir bhi nahi dekh paate. Bahut log sunte hain par samajh nahi paate. Jo isse bol kar samjha de woh kamaal ka insaan hai. Jo isse dhoond le woh samajhdar hai. Jo isse jaan le woh bhi kamaal ka hai, kyunki usse kisi samajhdar ne sikhaya hai.

Verse 8

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः। अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥८॥

Kisi aam aadmi se yeh baat nahi milti. Khud ba khud sochne se bhi aasaan nahi hoti. Jo guru khud isme doob gaya hai, usse hi seekh milti hai. Yeh cheez itni chhoti hai ki soch bhi nahi sakte, naa nap sakte hain.

Verse 9

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ। यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥९॥

Sirf dimaag laga ke yeh samajh nahi aata. Kisi guru ki zaroorat padti hai jo khud jaanta ho. Jo tu dhoondh ke paa gaya hai, woh sach hai, tu usme pakka hai. Aise sawaal karne wala har koi Nachiketa jaisa ho, yehi dua hai.

Verse 10

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्। ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥१०॥

Main jaanta hoon ki duniya ka maal rehta nahi. Jo sada rahta hai woh aisi cheezon se nahi milta jinko hum le ke ja sakte hain. Isliye maine Nachiketa agni jalayi. Jo cheezein rehti nahi, unse maine woh pa liya jo sada rahta hai.

Verse 11

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्। स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥११॥

Nachiketa ne dekha ki dil ki har ichcha poori ho sakti hai. Yeh duniya kis pe chal rahi hai, woh bhi samajh aaya. Jab insaan dar se paar nikal jata hai, uska koi end nahi rehta. Yeh sab dekh ke Nachiketa ne apni ichchayen chhod di.

Verse 12

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥१२॥

Us paramatma ko dekhna bahut mushkil hai. Woh chupa hua hai, gufa mein basa hai, bahut gehri jagah hai. Woh purana hai, shuru se hai. Jab koi yog se usko jaan leta hai, woh shanti paata hai. Phir na khushi ka dukh hota hai, na gham ka bojh.

Verse 13

एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य। स मोदते मोदनीयँ हि लब्ध्वा विवृतँ सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥१३॥

Yeh baat sun ke insaan use samajh leta hai. Dharam ki baat ko pakad leta hai, use pa leta hai. Usko itni khushi hoti hai jaise koi khazana mil gaya ho. Nachiketa ne sach ka raasta pakad liya, use paa liya.

Verse 14

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥१४॥

Woh jo cheez hai, woh dharam se bhi alag hai. Adharam se bhi alag hai. Jo kaam kiya, jo nahi kiya, us duniya se bhi alag hai. Bita hua kal se bhi alag, aane wala kal se bhi alag. Jo bhi tum usko dekh rahe ho, woh mujhe batao.

Verse 15

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥१५॥

Saari Vedain us ek cheez ko hi kehti hain. Saare tap bhi usi ki baat karte hain. Log brahmacharya isliye follow karte hain kyunki woh usi ko paana chahte hain. Main tumhe short mein batata hoon, woh hai Om.

Verse 16

एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् । एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥१६॥

Yeh Om hi woh Brahman hai jo kabhi khatam nahi hota. Yeh hi sabse bada hai, sabse upar hai. Is Om ko jaan ke jo kisi cheez ki khwahish rakhta hai, woh usko mil jaati hai.

Verse 17

एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम्। एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते॥१७॥

Is sahare se bada koi sahara nahi. Yeh sabse upar hai. Isko jaan ke insaan Brahma ke paas pahunchta hai. Wahan uski bahut izzat hoti hai.

Verse 18

न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥१८॥

Atma paida nahi hoti, marti bhi nahi. Woh kisi se nahi bani, kisi ki nahi hui. Woh hamesha se hai, kabhi khatam nahi hogi. Purani hai, shuru se hai. Jab sharir mar jata hai, phir bhi atma nahi marti.

Verse 19

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायमन्ति न हन्यते॥१९॥

Jo maarta hai woh sochta hai main maara. Jo marta hai woh sochta hai main mar gaya. Dono galat samajhte hain. Sach yeh hai ki atma kisi ko nahi maarti, na mar ti hai.

Verse 20

अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्। तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥२०॥

Atma sabse chhota hai, par sabse bada bhi wohi hai. Woh har insaan ke dil mein chupa hai. Jo insaan ichcha chhod deta hai, woh use dekh leta hai. Phir uska dukh khatam ho jata hai. Yeh sab Bhagwan ki kripa se hota hai.

Verse 21

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः। कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥२१॥

Woh baitha-baitha bhi door tak ja sakta hai. Lete hue bhi woh kahin bhi chala jata hai. Main kehta hoon, mera koi aur hai jo us Bhagwan ko samajh sake? Woh khud mein khush hai, aur khushi se bhi aage hai.