Kumarakhanda
शिवविहारवर्णनम् (Śivavihāra-varṇana) — “Description of Śiva’s Divine Pastimes/Sojourn”
અધ્યાય ૧માં કુમારખંડનો આરંભ મંગળાચરણ અને શિવસ્તુતિથી થાય છે. શિવને પૂર્ણ, સત્યસ્વરૂપ અને વિષ્ણુ-બ્રહ્મા દ્વારા સ્તુત્ય તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ત્યારબાદ સંવાદમાં નારદ બ્રહ્માને પૂછે છે—ગિરિજાવિવાહ પછી શંકર પર્વત પર પરત ફરી શું કર્યું, પરમાત્માને પુત્ર કેવી રીતે જન્મે, આત્મારામ પ્રભુએ લગ્ન કેમ કર્યા, અને તારકનો વધ કેવી રીતે થયો. બ્રહ્મા ‘દિવ્ય રહસ્ય’ એવી ગુહ્ય-જન્મકથા કહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે, જે અંતે તારકાસુરના ધર્મસંગત વિનાશ સુધી પહોંચે છે. આ કથા પાપનાશિની, વિઘ્નવિનાશિની, મંગળપ્રદા અને કર્મમૂલ કાપનાર મોક્ષબીજ છે; શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણથી શ્રોતાનું કલ્યાણ થાય છે—એવું અધ્યાય સ્થાપે છે.
शिवपुत्रजननवर्णनम् — Description of the Birth/Manifestation of Śiva’s Son
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા કહે છે કે મહાદેવ યોગવિદ્યાના સ્વામી અને કામત્યાગી હોવા છતાં પાર્વતીને અપ્રસન્ન કરવાની ભીતિ તથા માનને કારણે દાંપત્ય-સંયોગનો ત્યાગ કરતા નથી. પછી ભક્તવત્સલ શિવ, દૈત્યોથી પીડિત દેવતાઓ પર વિશેષ કરુણા કરીને, તેમના દ્વાર પર આવે છે. શિવને જોઈને વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા સહિત દેવગણ હર્ષિત થઈ સ્તુતિ કરે છે અને તારક વગેરે દૈત્યોનો નાશ કરીને દેવરક્ષા કરવા વિનંતી કરે છે. શિવ સિદ્ધાંતરૂપે કહે છે—જે ભાવિ છે તે અવશ્ય થશે; તેને રોકી શકાય નહીં. ત્યારબાદ તેઓ પોતાના વિસર્જિત/વિસ્થાપિત વીર્ય-તેજનો ઉલ્લેખ કરીને પ્રશ્ન ઊભો કરે છે—આ તેજ કોણ ગ્રહણ કરી ધારણ કરશે? આમ દેવસંકટ, શિવકૃપા અને દિવ્ય પુત્રપ્રાકટ્યની કારણકડી સ્થાપિત થાય છે।
कार्तिकेयलीलावर्णनम् (Narration of Kārttikeya’s Divine Play)
આ અધ્યાયમાં નારદના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે બ્રહ્મા આગળની ઘટનાઓ વર્ણવે છે. વિધિના પ્રેરણાથી વિશ્વામિત્ર શિવના તેજસ્વી પુત્રના અલૌકિક ધામમાં સમયસર પહોંચે છે; તે દિવ્ય દર્શનથી પૂર્ણકામ અને હર્ષિત થઈ પ્રણામ કરીને સ્તુતિ કરે છે. શિવસુત કહે છે કે આ મુલાકાત શિવેચ્છાથી થઈ છે અને વૈદિક વિધિ મુજબ યોગ્ય સંસ્કાર કરવા વિનંતી કરે છે; એ જ દિવસથી વિશ્વામિત્રને પોતાનો પુરોહિત નિમણી ચિર સન્માન અને સર્વત્ર પૂજ્યતા આપવાનું વચન આપે છે. વિશ્વામિત્ર આશ્ચર્યથી કહે છે—હું જન્મથી બ્રાહ્મણ નથી, ગાધિ વંશનો ક્ષત્રિય છું; ‘વિશ્વામિત્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને બ્રાહ્મણસેવામાં તત્પર છું. અધ્યાયમાં દિવ્યદર્શન, સ્તુતિ, કર્મપ્રમાણ્ય અને વર્ણ/અધિકારનો સૂક્ષ્મ વિચાર એકત્ર થાય છે।
कार्त्तिकेयान्वेषण-नन्दिसंवाद-वर्णनम् (Search for Kārttikeya and the Nandī Dialogue)
આ અધ્યાય સંવાદક્રમમાં રચાયેલો છે. કૃત્તિકાઓ શિવપુત્રને ઉઠાવી લે ત્યાર પછી શું બન્યું તે અંગે નારદ બ્રહ્માને પૂછે છે. બ્રહ્મા કહે છે કે સમય વીતે છે અને હિમાદ્રીની પુત્રી પાર્વતી/દુર્ગા આ વાતથી અજાણ રહે છે; પછી તે ચિંતિત થઈ શિવને શિવવીર્યની ગતિ વિષે પ્રશ્ન કરે છે—તે ગર્ભમાં ન જઈ પૃથ્વી પર કેમ પડ્યું, ક્યાં ગયું, અને અચ્યૂત દિવ્ય શક્તિ કેવી રીતે છુપાયેલી અથવા વ્યર્થ જેવી દેખાઈ શકે. જગદીશ્વર મહેશ્વર શાંતિથી દેવો અને ઋષિઓને સભામાં બોલાવી પાર્વતીના સંશયોનું નિવારણ કરાવે છે. અધ્યાયશીર્ષક મુજબ કથા ‘કાર્ત્તિકેય-અન્વેષણ’ અને ‘નંદી-સંવાદ’ તરફ આગળ વધે છે, જ્યાં કાર્ત્તિકેયની સ્થિતિ તથા દિવ્ય ઊર્જાના ગૂઢતા-પ્રકટતાના તાત્ત્વિક કારણનું સ્પષ્ટીકરણ થાય છે।
कुमाराभिषेकवर्णनम् — Description of Kumāra’s Abhiṣeka (Consecration/Installation)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા પાર્વતીના આદેશથી વિશ્વકર્માએ રચેલો વિશાળ, અનેક ચક્રોવાળો, મનોજવ ગતિનો દિવ્ય રથ જુએ છે, જે મહાન પરિચારકોથી ઘેરાયેલો છે. ભક્તરૂપે અનંત હૃદયવિહ્વળ થઈ રથ પર ચડે છે. પરમેશ્વરની શક્તિથી ઉત્પન્ન પરમજ્ઞાની કુમાર/કાર્ત્તિકેય પ્રગટ થાય છે. શોકાકુલ, અવ્યવસ્થિત કૃત્તિકાઓ આવી તેમના પ્રસ્થાનને માતૃધર્મભંગ કહી વિરોધ કરે છે; સ્નેહથી ઉછેરેલા પુત્રના વિયોગમાં વિલાપ કરી તેમને વક્ષસ્થળે ચાંપીને મૂર્છિત થાય છે. કુમાર અધ્યાત્મોપદેશથી તેમને જાગૃત કરી સાંત્વના આપે છે અને વિયોગને આંતરિક જ્ઞાન તથા દૈવી વ્યવસ્થા તરીકે સમજાવે છે. પછી કૃત્તિકાઓ અને શિવગણો સાથે રથારૂઢ થઈ મંગલ દર્શન-નાદ વચ્ચે પિતાના ધામ તરફ પ્રયાણ કરે છે, જેથી અભિષેક અને ઔપચારિક માન્યતાનો આધાર રચાય છે.
कुमाराद्भुतचरितवर्णनम् — Description of Kumāra’s Wondrous Deeds
અધ્યાય ૬માં બ્રહ્મા નારદને એક પ્રસંગ વર્ણવે છે. નારદ નામનો એક બ્રાહ્મણ કુમાર/કાર્ત્તિકેય/ગુહના ચરણોમાં શરણ લઈ તેમની કરુણા અને જગદીશ્વરત્વનું સ્તવન કરે છે. તે કહે છે કે તેણે અજમેધ-અધ્વર (છાગ-યજ્ઞ) શરૂ કર્યો હતો, પરંતુ બંધાયેલો બકરો બંધન તોડી ભાગી ગયો; ઘણું શોધ્યા છતાં મળ્યો નથી, તેથી યજ્ઞભંગ અને યજ્ઞફળ નષ્ટ થવાનો ભય છે. ભક્તિપૂર્વક તે કહે છે—તમારા રક્ષણમાં યજ્ઞ નિષ્ફળ ન થવો જોઈએ; તમારા સિવાય બીજો આશ્રય નથી; તમે દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત અને હરિ-બ્રહ્મા આદિ દ્વારા સ્તુત છો. અંતે યજ્ઞ પૂર્ણ કરવા કુમારની કૃપામય હસ્તક્ષેપની પ્રાર્થના કરીને આગળના અદ્ભુતચરિત માટે ભૂમિકા રચાય છે।
युद्धप्रारम्भवर्णनम् — Description of the Commencement of Battle
આ અધ્યાયમાં દેવો શિવની અસરકારક દિવ્ય નીતિ અને કુમારને પ્રાપ્ત થયેલ તેજ જોઈ ફરી આત્મવિશ્વાસ પામે છે. તેઓ કુમારને અગ્રસ્થાને રાખીને તેને અભિયાનનું વ્યૂહાત્મક તથા પાવન કેન્દ્ર માની સેનાને ગોઠવે છે. દેવોની તૈયારી સાંભળતાં જ તારક વિશાળ દળ સાથે તરત પ્રતિમોચા લઈને યુદ્ધ માટે આગળ વધે છે. તેની શક્તિ જોઈ દેવો ગર્જના કરીને મનોબળ દર્શાવે છે. ત્યારે શંકર-પ્રેરિત વ્યોમવાણી કહે છે—‘કુમાર આગળ રહેશે તો વિજય નિશ્ચિત’; આમ યુદ્ધ શિવાધીન દૈવી શાસનનું પ્રદર્શન બની રહે છે.
देवदैत्यसामान्ययुद्धवर्णनम् — Description of the General Battle Between Devas and Daityas
આ અધ્યાયમાં દેવો અને દૈત્ય/અસુરો વચ્ચેના ઘોર સામાન્ય યુદ્ધનું વર્ણન છે. બ્રહ્મા નારદને કહે છે કે દૈત્યોના પ્રબળ તેજ અને બળ સામે દેવો પરાજય પામે છે; વજ્રધર ઇન્દ્ર ઘાયલ થઈ દુઃખમાં પડે છે, અન્ય લોકપાલો અને દેવતાઓ પણ શત્રુના તેજને સહન ન કરી હારીને પલાયન કરે છે. અસુરો સિંહનાદ સમા જયઘોષ કરીને રણકોલાહલ મચાવે છે. એ જ વળાંક પર શિવકોપોદ્ભવ વીરભદ્ર પોતાના વીર ગણો સાથે પ્રગટ થઈ તારકનો સીધો સામનો કરે છે અને યુદ્ધ માટે સ્થિત થાય છે; તેથી દેવપરાજયની કથા શિવપક્ષીય પ્રતિઆક્રમણ તરફ વળે છે. આ અધ્યાય પરિવર્તનકારી છે—અસુર પ્રાબલ્ય, મુખ્ય વિરોધી તારક, અને શૈવ સુધારક તરીકે વીરભદ્રનો પ્રવેશ સ્થાપે છે.
तारकवाक्य-शक्रविष्णुवीरभद्रयुद्धवर्णनम् — Account of Tāraka’s declarations and the battle involving Śakra (Indra), Viṣṇu, and Vīrabhadra
આ અધ્યાયમાં તારકાસુરથી પીડિત દેવતાઓનું સંકટ બ્રહ્માના વરદાનથી બંધાયેલ નિયમમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. બ્રહ્મા ગુહને (પાર્વતીસુત, શિવસુત) કહે છે કે બ્રહ્મદત્ત વર કારણે વિષ્ણુ તારકનો વધ કરી શકતા નથી; તેથી વિષ્ણુ-તારકનું યુદ્ધ નિષ્ફળ છે. તારકવધ માટે એકમાત્ર સમર્થ ગુહ જ છે; શંકરથી ગુહનું પ્રાકટ્ય પણ ખાસ તારકવિનાશાર્થે થયું છે. બ્રહ્મા ગુહને ન બાળક ન માત્ર યુવાન, પરંતુ કાર્યરૂપે સ્વામી-ઈશ્વર અને દુઃખિત દેવોના રક્ષક તરીકે સ્થાપિત કરી તાત્કાલિક તૈયારીનો આદેશ આપે છે. તારકના તપોબળથી ઇન્દ્ર અને લોકપાલોની પરાજય-અપમાન તથા વિષ્ણુની અસ્વસ્થતા વર્ણાય છે. ગુહની હાજરીથી દેવો ફરી યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; બ્રહ્માજ્ઞા—‘પાપપુરુષ’ તારકનો વધ કરી ત્રૈલોક્યને ફરી સુખી કરો. આ રુદ્રસંહિતાના કુમારખંડનો નવમો અધ્યાય છે.
तारक-कुमार-युद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Tāraka and Kumāra
આ અધ્યાયમાં તારક-વધ પ્રસંગનું યુદ્ધ વધુ ઉગ્ર બને છે. બ્રહ્મા વર્ણવે છે કે કુમાર વીરભદ્રને રોકી, શિવના કમળચરણોનું સ્મરણ કરીને તારકના વધનો સંકલ્પ કરે છે. કાર્તિકેયની રણતત્પરતા, ગર્જના, ક્રોધ અને આસપાસની સેના વિશેષ રીતે દર્શાય છે; દેવો અને ઋષિઓ જયઘોષો તથા સ્તુતિઓથી તેને વધાવે છે. આ સંઘર્ષ ખાનગી દ્વંદ્વ નહીં, પરંતુ સર્વ લોકને ભય પમાડતું વિશ્વવ્યાપી મહાયુદ્ધ રૂપે ઊભરે છે. બંને વીર શક્તિ-શસ્ત્રોથી પરસ્પર પ્રહાર કરે છે; વૈતાલિક અને ખેચર જેવી પદ્ધતિઓ, મંત્રો અને યુક્તિઓનો પણ ઉલ્લેખ આવે છે. મસ્તક, ગળું, જાંઘ, ઘૂંટણ, કમર, વક્ષ અને પીઠ વગેરે અનેક અંગોમાં પરસ્પર વિદ્ધ અને આઘાતથી સમબળનું દીર્ઘ, ઘોર દ્વંદ્વ ચાલે છે અને આગળની કથાના નિરાકરણ માટે ભૂમિકા બને છે.
क्रौञ्चशरणागमनम् तथा बाणासुरवधः (Krauñca Seeks Refuge; Slaying of Bāṇāsura)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા કહે છે કે બાણથી વિદ્ધ અને પીડિત ક્રૌંચ પર્વત કુમાર સ્કંદની શરણમાં આવે છે. તે વિનયપૂર્વક નજીક જઈ સ્કંદના કમળચરણોમાં પ્રણામ કરે છે અને તેમને દેવેશ તથા તારકાસુર-નાશક કહી સ્તુતિ કરીને બાણાસુરથી રક્ષણ માગે છે. ભક્તપાલક સ્કંદ પ્રસન્ન થઈ પોતાની અદ્વિતીય શક્તિ (આયુધ) ધારણ કરે છે અને મનથી શિવનું સ્મરણ કરીને શૈવ અધિકાર હેઠળ બાણ પર શક્તિ ફેંકે છે. ત્યારે મહાન દિવ્ય નાદ થાય છે, દિશાઓ અને આકાશ તેજથી પ્રજ્વલિત થાય છે; ક્ષણમાં બાણાસુર સૈન્યসহ ભસ્મ થઈ જાય છે અને શક્તિ પાછી સ્કંદ પાસે આવે છે. અધ્યાય શરણાગતિ-સ્તુતિની તત્કાળ અસર અને ધર્મશક્તિના સંયમિત પ્રયોગને દર્શાવે છે।
तारकवधोत्तरं देवस्तुतिः पर्वतवरप्रदानं च / Devas’ Hymn after Tāraka’s Slaying and the Bestowal of Boons upon the Mountains
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા તારકવધ પછી દેવતાઓના આનંદનું વર્ણન કરે છે. વિષ્ણુ સહિત સર્વ દેવો શંકરપુત્ર કુમાર/સ્કંદની દીર્ઘ સ્તુતિ કરે છે અને દત્ત-દૈવી અધિકારથી સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લયના કાર્યો ચલાવનાર વિશ્વવ્યાપી કર્તા તરીકે તેમને માને છે; દેવરક્ષા અને ધર્મવ્યવસ્થાની સ્થિરતા માટે પ્રાર્થના કરે છે. સ્તુતિથી પ્રસન્ન થયેલા કુમાર ક્રમશઃ વરદાન આપે છે. આ અંશમાં તેઓ પર્વતોને સંબોધીને તેમને તપસ્વી, યજ્ઞકર્મી અને તત્ત્વજ્ઞો દ્વારા પૂજનીય જાહેર કરે છે તથા ભવિષ્યમાં તેઓ શંભુના વિશિષ્ટ સ્વરૂપો અને શિવલિંગ-સ્વરૂપ બનશે એવી ભવિષ્યવાણી કરે છે. અધ્યાયમાં વિજયોત્તર સ્તોત્ર, રક્ષણનો આશ્વાસન અને ભૂદૃશ્યનું પાવનીકરણ એકસાથે પ્રગટ થાય છે.
गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)
અધ્યાય ૧૩માં સૂત કહે છે—તારકારિ (સ્કંદ) સંબંધિત અદ્ભુત પ્રસંગ સાંભળી આનંદિત નારદ બ્રહ્માને ગણેશની પરમ કથાનો યોગ્ય વિધિપૂર્વક વર્ણન પૂછે છે. તે ગણેશના ‘સર્વમંગલમય’ દિવ્ય જન્મવૃત્તાંત અને જીવન-પ્રસંગની વિનંતી કરે છે. બ્રહ્મા કલ્પભેદ સમજાવી અગાઉ કહેલી કથા યાદ કરાવે છે—શનિની દૃષ્ટિથી બાળકનું શિરચ્છેદ થવું અને પછી ગજશિર સ્થાપિત થવું. ત્યારબાદ તે શ્વેતકલ્પનું વર્ણન શરૂ કરે છે, જ્યાં કારણપરંપરામાં શિવ કરુણાથી શિરચ્છેદ કરે છે એવો પ્રસંગ આવે છે. પછી સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ થાય છે—પરમ કર્તા શંકર જ છે; શંભુ જગદીશ્વર, નિર્ગુણ અને સગુણ બંને; તેમની લીલાથી સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય થાય છે. શિવવિવાહ પછી કૈલાસ પરત ફર્યા બાદ સમય આવતાં ગણપતિના પ્રાકટ્યની ભૂમિકા બને છે; પાર્વતી જયા-વિજયા સખીઓ સાથે પરામર્શ કરે છે, જેથી આગળ દ્વારપાલન, પ્રવેશ-નિયમન અને ગૃહ-દૈવી હેતુ સંબંધિત ઘટનાઓની પૃષ્ઠભૂમિ રચાય છે।
द्वारपाल-गणेशसंवादः / The Dialogue at the Gate: Gaṇeśa and Śiva’s Gaṇas
અધ્યાય ૧૪માં પવિત્ર દ્વારે સંઘર્ષનું વર્ણન છે. બ્રહ્મા કહે છે કે શિવની આજ્ઞાથી ક્રોધિત શિવગણો આવી દ્વારપાલ—ગિરિજાપુત્ર ગણેશ—ને તેની ઓળખ, ઉત્પત્તિ અને હેતુ વિશે પૂછે છે અને દ્વાર છોડીને હટી જવા આદેશ આપે છે. હાથમાં દંડ લઈને નિર્ભય ગણેશ ઉલટા તેમને જ પ્રશ્નો કરીને દ્વારે તેમની વિરોધી ભૂમિકા પડકારે છે. ગણો પરસ્પર તેનો ઉપહાસ કરે છે, પછી પોતાને શંકરના સેવક ગણાવી કહે છે કે શંકરના આદેશથી તેને રોકવા આવ્યા છીએ; તેને ગણસદૃશ માનતાં હોવાથી જ અમે તેને મારતા નથી—એવી ચેતવણી આપે છે. ધમકીઓ છતાં ગણેશ દ્વાર છોડતો નથી. અંતે ગણો ઘટના શિવને જણાવે છે; આ દ્વારરક્ષણના વિવાદમાં અધિકાર, સાન્નિધ્ય અને અનુમતિ જેવા શૈવ વિષયો પરિક્ષિત થાય છે.
गणेश-वाक्यं तथा गणानां समर-सन्नाहः | Gaṇeśa’s Challenge and the Mustering of the Gaṇas
આ અધ્યાયમાં યુદ્ધની પૂર્વભૂમિકા અને વાક્-પ્રેરણા વર્ણવાય છે. બ્રહ્મા કહે છે કે એક મહાપ્રભાવશાળી અધિકારના સંબોધન પછી સર્વ પક્ષો દૃઢ નિશ્ચય કરીને સંપૂર્ણ તૈયારી સાથે શિવધામ/મંદિર-પ્રદેશ તરફ આગળ વધે છે. ગણેશ શ્રેષ્ઠ ગણોના આગમનને જોઈ રણમુદ્રા ધારણ કરીને તેમને સીધું સંબોધે છે. તે આ મુલાકાતને શિવાજ્ઞા-પરિપાલનની નિષ્ઠા-પરીક્ષા રૂપે મૂકે છે અને પોતાને ‘બાળ’ કહી પડકારની લાજ-શિક્ષાત્મક ધાર વધારેછે—જો અનુભવી યોદ્ધાઓ એક બાળક સાથે લડે તો તેમની શરમ પાર્વતી અને શિવના સાક્ષ્યમાં પ્રગટ થશે. તે શરતો સમજાવી યથાવિધિ યુદ્ધ કરવા કહે છે અને ઘોષણા કરે છે કે ત્રિલોકમાં કોઈ પણ થનારને રોકી શકતું નથી. ત્યારબાદ ગણો તાડિત છતાં પ્રેરિત થઈ વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરીને યુદ્ધ માટે એકત્ર થાય છે; શિવની સર્વોચ્ચ સત્તા હેઠળ દિવ્ય લીલા-રૂપ સંઘર્ષમાં અધિકાર, શિસ્ત અને અનુશાસનનો ભાવ પ્રગટ થાય છે।
युद्धप्रसङ्गः—देवगणयुद्धे शिवविष्णुसंयोगः / Battle Episode—Śiva–Viṣṇu Convergence in the Devas’ Conflict
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા નારદને યુદ્ધપ્રસંગ સંભળાવે છે. શક્તિથી સમર્થ એક દુર્જેય બાળ-યોદ્ધા સાથે દેવગણોનું ઘોર યુદ્ધ થાય છે, છતાં દેવો શિવપાદાંબુજ-સ્મરણથી આંતરિક સ્થિરતા રાખે છે. વિષ્ણુને બોલાવવામાં આવે છે અને તેઓ મહાબળથી રણમાં પ્રવેશે છે. વિરોધીની અસાધારણ સહનશક્તિ જોઈ શિવ વિચારે છે કે તેને સીધી શક્તિથી નહીં, પરંતુ છલ/યુક્તિથી જ જીતવો શક્ય છે. શિવનું નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણરૂપ હોવું સ્પષ્ટ થાય છે અને તેમની હાજરી જ અન્ય દેવોને યુદ્ધભૂમિમાં ખેંચી લાવે છે. અંતે સમાધાન, શિવગણોનો હર્ષ અને સર્વનો ઉત્સવ—સંકટ પછી શિવાધીન ધર્મવ્યવસ્થાની પુનઃસ્થાપના દર્શાય છે।
देव्याः क्रोधः शक्तिनिर्माणं च (Devī’s Wrath and the Manifestation of the Śaktis)
આ અધ્યાયમાં નારદ બ્રહ્માને મહાદેવી સંબંધિત પ્રસંગ પછી શું થયું તે પૂછે છે. બ્રહ્મા કહે છે—ગણો વાદ્યો વગાડી મહોત્સવ કરે છે, પરંતુ શિવ એક શિરચ્છેદ પછી શોકમાં ડૂબે છે. ગિરિજા/દેવી તીવ્ર ક્રોધ અને દુઃખથી પોતાની હાનિનો વિલાપ કરે છે અને અપરાધી ગણોને નાશ કરવા અથવા પ્રલય આરંભવાનો વિચાર કરે છે. ત્યારે જગદંબા ક્ષણમાં અસંખ્ય શક્તિઓ પ્રગટ કરે છે; તે શક્તિઓ દેવીને પ્રણામ કરી આજ્ઞા માગે છે. મહામાયા, શંભુશક્તિ/પ્રકૃતિ સ્વરૂપા દેવી તેમને નિઃસંકોચ લય-સંહાર કાર્ય કરવા દૃઢ આદેશ આપે છે; આમ શોકથી ક્રોધ, શક્તિ-પ્રકટતા અને વિશ્વવ્યવસ્થા સામે વિનાશવેગનો તાણ પ્રગટ થાય છે.
गणेशाभिषेक-वरदान-विधानम् | Gaṇeśa’s Consecration, Boons, and Prescribed Worship
અધ્યાય 18 નારદ–બ્રહ્મા સંવાદરૂપ છે. નારદ પૂછે છે કે દેવી ગિરિજાએ પુત્રને જીવિત જોયા પછી શું બન્યું. બ્રહ્મા મહોત્સવનું વર્ણન કરે છે—દેવો અને ગણાધ્યક્ષો શિવપુત્રને દુઃખમુક્ત કરી વિધિવત અભિષેક કરે છે અને તેને ગજાનન તથા શિવગણોના નાયક તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. દેવી શિવા માતૃઆનંદથી બાળકને આલિંગન કરી વસ્ત્ર-આભૂષણ આપે છે અને સિદ્ધિઓ વગેરે શક્તિઓ સાથે પૂજન કરે છે. પછી વરદાનવિધાન—ગણેશનું પૂર્વપૂજ્યત્વ અને અમરોમાં સદા શોકરહિતતા. મુખ પર સિંદૂરનું દર્શન માનવોને સિંદૂરથી પૂજા કરવાની વિધિ સૂચવે છે; પુષ્પ, ચંદન, સુગંધ, નૈવેદ્ય, નીરાજન વગેરે ઉપચાર કહી શુભ આરંભ માટે ગણેશપૂજાનું પ્રમાણિત માળખું સ્થાપે છે।
गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha
આ અધ્યાયમાં નારદ ગણેશના મહાન જન્મ અને દિવ્ય પરાક્રમ સાંભળી “પછી શું થયું?” એમ પૂછે છે, જેથી શિવ‑શિવાની કીર્તિ વિસ્તરે અને મહા આનંદ થાય. બ્રહ્મા તેમની કરુણાભરી જિજ્ઞાસાની પ્રશંસા કરીને ક્રમબદ્ધ વર્ણન શરૂ કરે છે. શિવ અને પાર્વતી સ્નેહમય માતા‑પિતા તરીકે ગણેશ અને ષણ્મુખ પ્રત્યે વધતા ચંદ્ર સમું વધતું પ્રેમ ધરાવે છે. માતા‑પિતાના પાલનથી પુત્રોનું સુખ વધે છે અને તેઓ પણ ભક્તિપૂર્વક પરિચર્યા કરીને માતા‑પિતાની સેવા કરે છે. પછી એકાંતમાં શિવ‑શિવા પ્રેમથી એકરૂપ થઈ વિચારે છે કે બંને પુત્રો લગ્નયોગ્ય વયે પહોંચ્યા છે; તેથી બંનેના શુભ લગ્ન યોગ્ય વિધિ અને યોગ્ય કાળે કેવી રીતે કરાવવાના. લીલા અને ધર્મસંગત વિધિ‑કાળચિંતનનું આ મિલન આગળની દિવ્ય લગ્નવ્યવસ્થાની ભૂમિકા રચે છે.
गणेशविवाहोत्सवः तथा सिद्धि-बुद्धि-सन्तानवर्णनम् | Gaṇeśa’s Wedding Festival and the Progeny of Siddhi & Buddhi
આ અધ્યાયમાં ગણેશના વિવાહવિધિનું શુભ સમાપન અને તેનું દિવ્ય મહોત્સવરૂપ સ્વાગત વર્ણવાયું છે. બ્રહ્મા દેવલોકની ઘટનાઓ નિહાળી વિશ્વરૂપ પ્રજાપતિનો સંતોષ તથા તેની તેજસ્વી બે પુત્રીઓ—સિદ્ધિ અને બુદ્ધિ—નો ઉલ્લેખ કરે છે. શંકર અને ગિરિજા ગણેશનો મહોત્સવ-વિવાહ યોજે છે; દેવો અને ઋષિઓ આનંદથી ભાગ લે છે, અને વિધિવત વ્યવસ્થામાં વિશ્વકર્મા જોડાય છે. આ મંગલ પ્રસંગથી શિવ-પાર્વતીનો મનોરથ પૂર્ણ થાય છે. પછી સમયાંતરે સિદ્ધિથી ક્ષેમ અને બુદ્ધિથી લાભ નામે બે દિવ્ય પુત્રો જન્મે છે—કલ્યાણ/સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિ/લાભના પ્રતીકરૂપે. ગણેશનું સુખ અવર્ણનીય કહેવાય છે અને કથા પૃથ્વી પરિભ્રમણ કરીને એક આગંતુકના આગમન તરફ આગળ વધે છે.