तारकवाक्य-शक्रविष्णुवीरभद्रयुद्धवर्णनम् — Account of Tāraka’s declarations and the battle involving Śakra (Indra), Viṣṇu, and Vīrabhadra

Verse 1

ब्रह्मोवाच । देवदेव गुह स्वामिञ्शांकरे पार्वतीसुत । न शोभते रणो विष्णु तारकासुरयोर्वृथा

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવદેવ ગુહ, હે સ્વામી, શંકરજન્ય પાર્વતીસુત! વિષ્ણુ અને તારકાસુરનું આ યુદ્ધ શોભતું નથી; તે વ્યર્થ છે।

Verse 2

विष्णुना न हि वध्योऽसौ तारको बलवानति । मया दत्तवरस्तस्मात्सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

વિષ્ણુ દ્વારા તે તારક વધ થવાનો નથી, કારણ કે તે અતિ બળવાન છે. મેં તેને વરદાન આપ્યું છે; તેથી હું સત્ય, સત્ય કહું છું।

Verse 3

नान्यो हंतास्य पापस्य त्वां विना पार्वतीसुत । तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं वचनं मे महाप्रभो

હે પાર્વતીસુત! તારા વિના આ પાપીનો સંહાર કરનાર બીજો કોઈ નથી. તેથી, હે મહાપ્રભુ, તારે મારું વચન અવશ્ય પૂર્ણ કરવું જોઈએ।

Verse 4

सन्नद्धो भव दैत्यस्य वधायाशु परंतप । तद्वधार्थं समुत्पन्नः शंकरात्त्वं शिवासुत

હે પરંતપ! તે દૈત્યના વધ માટે તાત્કાલિક શસ્ત્રસજ્જ થા. તેના સંહારાર્થે જ તું પ્રગટ થયો છે—શંકરથી ઉત્પન્ન, હે શિવસુત।

Verse 5

रक्ष रक्ष महावीर त्रिदशान्व्यथितान्रणे । न बालस्त्वं युवा नैव किं तु सर्वेश्वरः प्रभुः

“રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, હે મહાવીર! રણમાં વ્યથિત દેવતાઓની રક્ષા કરો. તમે ન માત્ર બાળક છો, ન માત્ર યુવાન; તમે તો સર્વેશ્વર પ્રભુ છો.”

Verse 6

शक्रं पश्य तथा विष्णुं व्याकुलं च सुरान् गणान् । एवं जहि महादैत्यं त्रैलोक्यं सुखिनं कुरु

“શક્ર (ઇન્દ્ર)ને જુઓ, તેમજ વિષ્ણુને પણ જુઓ, અને વ્યાકુળ થયેલા દેવગણોને જુઓ. તેથી આ રીતે તે મહાદૈત્યનો વધ કરો અને ત્રિલોકને સુખી કરો।”

Verse 7

अनेन विजितश्चेन्द्रो लोकपालैः पुरा सह । विष्णुश्चापि महावीरो तर्जितस्तपसो बलात्

આ જ તપોબળથી પૂર્વે લોકપાલો સહિત ઇન્દ્ર પણ વિજયિત થયો; અને મહાવીર વિષ્ણુ પણ તપસના પ્રભાવથી તર્જિત થઈ રોકાઈ ગયો।

Verse 8

त्रैलोक्यं निर्जितं सर्वमसुरेण दुरात्मना । इदानीं तव सान्निध्यात्पुनर्युद्धं कृतं च तैः

દુરાત્મા અસુરે સમગ્ર ત્રિલોક્ય જીત્યું છે; પરંતુ હવે તારા સાન્નિધ્યના પ્રભાવથી તેમણે ફરી યુદ્ધ હાથ ધર્યું છે।

Verse 9

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे तारकवाक्यशक्रविष्णुवी रभद्रयुद्धवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના ચતુર્થ કુમારખંડમાં ‘તારકના વચનો, શક્ર (ઇન્દ્ર) અને વિષ્ણુનો પ્રસંગ તથા વીરભદ્ર-યુદ્ધનું વર્ણન’ નામનો નવમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मम वचः कुमारः शंकरात्मजः । विजहास प्रसन्नात्मा तथास्त्विति वचोऽब्रवीत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—મારા વચનો આ રીતે સાંભળીને શંકરપુત્ર કુમાર પ્રસન્નહૃદયે હળવેથી હસ્યા અને બોલ્યા—“તથાસ્તુ।”

Verse 11

विनिश्चित्यासुरवधं शांकरिस्स महा प्रभुः । विमानादवतीर्याथ पदातिरभवत्तदा

અસુરવધનો દૃઢ નિશ્ચય કરીને શંકરનો તે મહાપ્રભુ સેનાપતિ વિમાનમાંથી ઉતરી આવ્યો અને ત્યારે પગપાળા આગળ વધ્યો।

Verse 12

पद्भ्यां तदासौ परिधावमानो रेजेऽतिवीरः शिवजः कुमारः । करे समादाय महाप्रभां तां शक्तिं महोल्कामिव दीप्तिदीप्ताम्

ત્યારે શિવપુત્ર અતિવીર કુમાર પગપાળા ઝડપથી દોડતો દોડતો તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યો; તેના હાથમાં મહા ઉલ્કા સમી દિપ્તિથી દિપ્ત એવી મહાપ્રભા શક્તિ હતી।

Verse 13

दृष्ट्वा तमायातमतिप्रचंडमव्याकुलं षण्मुखमप्रमेयम् । दैत्यो बभाषे सुरसत्तमान्स कुमार एष द्विषतां प्रहंता

અતિ પ્રચંડ છતાં અવ્યાકુલ, અપ્રમેય ષણ્મુખ કુમાર આગળ આવતો જોઈ દૈત્યે દેવશ્રેષ્ઠોને કહ્યું—“આ કુમાર શત્રુઓનો સંહારક છે.”

Verse 14

अनेन साकं ह्यहमेकवीरो योत्स्ये च सर्वानहमेव वीरान् । गणांश्च सर्वानपि घातयामि सलोकपालान्हरिनायकांश्च

એની સાથે હું એકલો જ એક મહાવીર બનીને તે બધા વીરો સાથે યુદ્ધ કરીશ. હું સર્વ ગણોને પણ સંહાર કરીશ, તેમજ લોકપાલોને અને હરિ-સેનાના નાયકોને પણ પાડી દઈશ.

Verse 15

इत्येवमुक्त्वा स तदा महाबलः कुमारमुद्दिश्य ययौ च योद्धुम् । जग्राह शक्तिं परमाद्भुतां च स तारको देववरान्बभाषे

આમ કહી મહાબલી તારક કુમાર (સ્કંદ)ને લક્ષ્ય કરીને યુદ્ધ કરવા આગળ વધ્યો. તેણે પરમ અદ્ભુત શક્તિ (ભાલો) ધારણ કરી અને પછી દેવશ્રેષ્ઠોને સંબોધીને બોલ્યો.

Verse 16

तत्र विष्णुश्छली दोषी ह्यविवेकी विशे षतः । बलिर्येन पुरा बद्धश्छलमाश्रित्य पापतः

આ બાબતમાં વિષ્ણુ જ છલ કરનાર, દોષી અને વિશેષ કરીને અવિવેકી છે; કારણ કે તેણે પહેલાં પાપરૂપે છલનો આશ્રય લઈને રાજા બલિને બાંધી દીધો હતો.

Verse 17

पुरैताभ्यां कृतं कर्म विरुद्धं वेदमार्गतः । तच्छृणुध्वं मया प्रोक्तं वर्णयामि विशेषतः

પૂર્વે તે બે જણાએ કરેલું કર્મ વેદમાર્ગના વિરુદ્ધ હતું. મારી વાત સાંભળો—હવે હું તેને તમને વિશેષ રીતે વર્ણવી કહું છું.

Verse 19

तेनैव यत्नतः पूर्वमसुरौ मधुकैटभौ । शिरौहीनौ कृतौ धौर्त्याद्वेदमार्गो विवर्जितः

એ જ વ્યક્તિએ અગાઉ પ્રયત્નપૂર્વક મધુ અને કૈટભ—આ બે અસુરોને શિરવિહિન કર્યા. પરંતુ ધૂર્ત અધર્મથી વેદમાર્ગ ત્યજી દેવામાં આવ્યો.

Verse 20

मोहिनीरूपतोऽनेन पंक्तिभेदः कृतो हि वै । देवासुरसुधापाने वेदमार्गो विगर्हितः

આણે મોહિનીરૂપ ધારણ કરીને પંક્તિઓમાં ભેદ પેદા કર્યો. દેવો અને અસુરોના અમૃતપાનમાં વેદમાર્ગની મર્યાદા નિંદિત થઈ અને અવગણાઈ.

Verse 21

रामो भूत्वा हता नारी वाली विध्वंसितो हि सः । पुनर्वैश्रवणो विप्रौ हतो नीतिर्हता श्रुतेः

રામ બનીને એક નારીનો વધ થયો અને વાલીનાશ પણ થયો. ફરી વૈશ્રવણ (કુબેર) રૂપે, હે વિપ્રો, નીતિનો ઘાત થયો અને જાણે શ્રુતિની સત્તા પણ આઘાત પામી.

Verse 22

पापं विना स्वकीया स्त्री त्यक्ता पापरतेन यत् । तत्रापि श्रुतिमार्गश्च ध्वंसितस्स्वार्थहेतवे

પાપમાં રત માણસ જ્યારે નિષ્પાપ પોતાની પત્નીને ત્યજી દે છે, ત્યારે ત્યાં પણ સ્વાર્થહેતુથી શ્રુતિમાર્ગ (વેદધર્મ)નો વિનાશ થાય છે.

Verse 23

स्वजनन्याश्शिरश्छिन्नमवतारे रसाख्यके । गुरुपुत्रापमानश्च कृतोऽनेन दुरात्मना

‘રસ’ નામના અવતારમાં તે દુષ્ટાત્માએ પોતાની જ જનનીનું શિર છેદ્યું; અને ગુરુપુત્રનું અપમાન કરીને મહા કલંક પણ કર્યો।

Verse 24

कृष्णो भूत्वान्यनार्यश्च दूषिताः कुलधर्मतः । श्रुतिमार्गं परित्यज्य स्वविवाहाः कृतास्तथा

‘કૃષ્ણ’ બની અનાર્ય આચરણ કરવાથી તેઓ કુલધર્મથી દૂષિત થયા; શ્રુતિના વૈદિક માર્ગને ત્યજી તેમણે સ્વઇચ્છાએ લગ્ન પણ કર્યા।

Verse 25

पुनश्च वेदमार्गो हि निंदितो नवमे भवे । स्थापितं नास्तिकमतं वेदमार्गविरोधकृत्

ફરી નવમા અવતારમાં વૈદિક માર્ગની નિંદા થઈ; અને વેદમાર્ગના વિરોધરૂપ નાસ્તિક મતની સ્થાપના કરવામાં આવી।

Verse 26

एवं येन कृतं पापं वेदमार्गं विसृज्य वै । स कथं विजयेद्युद्धे भवेद्धर्मवतांवरः

આ રીતે જે વેદમાર્ગ ત્યજી પાપ કરે છે, તે યુદ્ધમાં કેવી રીતે વિજયી થશે? અથવા ધર્મવંતોમાં શ્રેષ્ઠ કેવી રીતે બનશે?

Verse 27

भ्राता ज्येष्ठश्च यस्तस्य शक्रः पापी महान्मतः । तेन पापान्यनेकानि कृतानि निजहेतुतः

તેનો જ્યેષ્ઠ ભાઈ શક્ર (ઇન્દ્ર) મહાપાપી ગણાય છે; કારણ કે સ્વાર્થહેતુથી તેણે અનેક પાપકર્મો કર્યા।

Verse 28

निकृत्तो हि दितेर्गर्भस्स्वार्थ हेतोर्विशेषतः । धर्षिता गौतमस्त्री वै हतो वृत्रश्च विप्रजः

નિશ્ચયે દિતીનો ગર્ભ ખાસ કરીને સ્વાર્થહેતુથી કાપી નાખવામાં આવ્યો; ગૌતમની પત્ની ધર્ષિતા થઈ, અને બ્રાહ્મણજ વૃત્ર પણ મારાયો।

Verse 29

विश्वरूपद्विजातेर्वै भागिनेयस्य यद्गुरोः । निकृत्तानि च शीर्षाणि तदध्वाध्वंसितश्श्रुतेः

ખરેખર, બ્રાહ્મણ વિશ્વરૂપના ગુરુ અને ભાણેજના જે મસ્તકો કાપવામાં આવ્યા હતા, શ્રુતિ મુજબ તે જ માર્ગે તેમનો વિનાશ થયો.

Verse 30

कृत्वा बहूनि पापानि हरिश्शक्रः पुनःपुनः । तेजोभिर्विहतावेव नष्टवीर्यौ विशेषतः

વારંવાર અનેક પાપો કરવાને કારણે, હરિ અને ઇન્દ્ર દિવ્ય તેજથી આહત થઈને વિશેષ રૂપે પોતાનું વીર્ય અને પરાક્રમ ગુમાવી બેઠા.

Verse 31

तयोर्बलेन नो यूयं संग्रामे जयमाप्स्यथ । किमर्थं मूढतां प्राप्य प्राणांस्त्यक्तुमिहागताः

તે બંનેના બળ પર તમે યુદ્ધમાં વિજય પ્રાપ્ત કરી શકશો નહીં. તમે મોહવશ અહીં તમારા પ્રાણ ત્યાગવા માટે કેમ આવ્યા છો?

Verse 32

जानन्तौ धर्ममेतौ न स्वार्थलंपटमानसौ । धर्मं विनाऽमराः कृत्यं निष्फलं सकलं भवेत्

ધર્મને જાણતા હોવા છતાં આ બંનેના મન સ્વાર્થમાં લિપ્ત નહોતા. હે દેવો, ધર્મ વગર દરેક કાર્ય સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ જાય છે.

Verse 33

महाधृष्टाविमौ मेद्य कृतवंतौ पुरश्शिशुम् । अहं बालं वधिष्यामि तयोस्सोऽपि भविष्यति

આ બન્ને અતિ ધૃષ્ટ છે; અહીં સામે જ આ શિશુને કલુષિત કર્યું છે. હું આ બાલકનો વધ કરીશ, અને એ બન્નેને પણ એ જ ગતિ થશે।

Verse 34

किं बाल इतो यायाद्दूरं प्राणपरीप्सया । इत्युक्तोद्दिश्य च हरी वीरभद्रमुवाच सः

“હે બાલક, પ્રાણ બચાવવાની ઇચ્છાથી તું અહીંથી દૂર કેમ જશે?” એમ કહી હરિએ પછી વીરભદ્રને સંબોધ્યો।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा तु विधूय पुण्यं निजं स तन्निंदनकर्मणा वै । जग्राह शक्तिं परमाद्भुतां च स तारको युद्धवतां वरिष्ठः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહી, નિંદાકર્મથી પોતાનું સંચિત પુણ્ય ઝાડી નાખીને, યુદ્ધવીરોમાં શ્રેષ્ઠ તારકે પરમ અદ્ભુત શક્તિ-શસ્ત્ર ગ્રહણ કર્યું।

Verse 37

तं बालान्तिकमायातं तारकासुरमोजसा । आजघान च वज्रेण शक्रो गुहपुरस्सरः

ત્યારે બળથી ઉન્મત્ત થઈ બાલકની નજીક આવેલા તારકાસુરને, ગુહના આગળ આગળ વધતા શક્રે વજ્રથી પ્રહાર કર્યો।

Verse 38

तेन वज्रप्रहारेण तारको जर्जरीकृतः । भूमौ पपात सहसा निंदाहतबलः क्षणम्

તે વજ્રસમાન પ્રહારથી તારક ચકનાચૂર થયો. નિંદા અને અપમાનના ભારથી તેની શક્તિ નષ્ટ થઈ અને ક્ષણમાં જ અચાનક ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 39

पतितोऽपि समुत्थाय शक्त्या तं प्राहरद्रुषा । पुरंदरं गजस्थं हि पातयामास भूतले

પડ્યો હોવા છતાં તે ફરી ઊભો થયો અને ક્રોધે શક્તિ (ભાલા) વડે તેને પ્રહાર કર્યો. ગજ પર બેઠેલા પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને તેણે ધરતી પર પાડી દીધો.

Verse 40

हाहाकारो महानासीत्पतिते च पुरंदरे । सेनायां निर्जराणां हि तद्दृष्ट्वा क्लेश आविशत्

પુરંદર (ઇન્દ્ર) પડતાં જ મહાન હાહાકાર થયો. તે જોઈ અમર દેવોની સેનામાં ક્લેશ અને વ્યાકુળતા છવાઈ ગઈ.

Verse 41

तारकेणाऽपि तत्रैव यत्कृतं कर्म दुःखदम् । स्वनाशकारणं धर्मविरुदं तन्निबोध मे

મારા વચનથી સમજો—તારકે ત્યાં જ જે કર્મ કર્યું, તે દુઃખદ, ધર્મવિરુદ્ધ અને પોતાના વિનાશનું કારણ બનનારું હતું.

Verse 42

पतितं च पदाक्रम्य हस्ताद्वज्रं प्रगृह्य वै । पुनरुद्वज्रघातेन शक्रमाताडयद्भृशम्

પડેલા (ઇન્દ્ર)ને પગથી દબાવી તેણે (ઇન્દ્રના) હાથમાંથી વજ્ર ઝૂંટી લીધું. પછી એ જ વજ્રથી તેણે શક્ર (ઇન્દ્ર)ને અત્યંત જોરથી આઘાત કર્યો.

Verse 43

एवं तिरस्कृतं दृष्ट्वा शक्रविष्णुप्रतापवान् । चक्रमुद्यस्य भगवांस्तारकं स जघान ह

એ રીતે તિરસ્કૃત થયેલાને જોઈ, ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુના પ્રતિાપથી યુક્ત ભગવાને ચક્ર ઉઠાવી તારક પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 44

चक्रप्रहाराभितो निपपात क्षितौ हि सः । पुनरुत्थाय दैत्येन्द्रशक्त्या विष्णुं जघान तम्

ચક્રના પ્રહારો વડે ચારે તરફથી ઘાયલ થઈ તે ખરેખર ધરતી પર પડી ગયો. પછી ફરી ઊભો થઈ દૈત્યેન્દ્રની શક્તિ-શસ્ત્રથી તેણે તે વિષ્ણુ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 45

तेन शक्तिप्रहारेण पतितो भुवि चाच्युतः । करो महानासीच्चुक्रुशुश्चाऽतिनिर्जराः

તે શક્તિ-પ્રહારથી અચ્યુત પણ ધરતી પર પડી ગયા. મહા કકળાટ થયો અને શ્રેષ્ઠ અમરગણ વ્યાકુળ થઈ ચીસો પાડવા લાગ્યા.

Verse 46

निमेषेण पुनर्विष्णुर्यावदुत्तिष्ठते स्वयम् । तावत्स वीरभद्रो हि तत्क्षणादागतोऽसुरम्

આંખ ઝબકાવતાં પહેલાં જ, વિષ્ણુ પોતે ઊભા થાય તે પહેલાં, એટલામાં જ વીરભદ્ર તે જ ક્ષણે આવીને તે અસુર તરફ ધસી ગયો.

Verse 47

त्रिशूलं च समुद्यम्य वीरभद्रः प्रतापवान् । तारकं दितिजाधीशं जघान प्रसभं बली

ત્યારે પ્રતાપવાન વીરભદ્રે ત્રિશૂલ ઉંચકીને દિતિજોના અધિપતિ તારકને અપ્રતિહત બળથી બળપૂર્વક સંહાર્યો।

Verse 48

तत्त्रिशूलप्रहारेण स पपात क्षितौ तदा । पतितोऽपि महातेजास्तारकः पुनरुत्थितः

તે ત્રિશૂલપ્રહારથી તે ત્યારે ધરતી પર પડી ગયો. છતાં પડ્યો હોવા છતાં મહાતેજસ્વી તારક ફરી ઊભો થયો.

Verse 49

कृत्वा क्रोधं महावीरस्सकलासुरनायकः । जघान परया शक्त्या वीरभद्रं तदोरसि

ત્યારે ક્રોધથી પ્રજ્વલિત તે મહાવીર, સર્વ અસુરોનો નાયક, પોતાની પરમ શક્તિથી વીરભદ્રના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો।

Verse 50

वीरभद्रोऽपि पतितो भूतले मूर्छितः क्षणम् । तच्छक्त्या परया क्रोधान्निहतो वक्षसि धुवम्

વીરભદ્ર પણ ભૂમિ પર પડી ગયો અને ક્ષણમાત્ર મૂર્છિત રહ્યો। તે પરમ શક્તિથી વક્ષસ્થળે આઘાત પામી, ક્રોધવશ નિશ્ચયે ઢળી પડ્યો।

Verse 51

सगणश्चैव देवास्ते गंधर्वोरगराक्षसाः । हाहाकारेण महता चुक्रुशुश्च मुहुर्मुहुः

ત્યારે તે દેવતાઓ પોતાના ગણો સહિત, તેમજ ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસો—‘હા હા’ એવા મહાવિલાપથી વારંવાર ચીસો પાડવા લાગ્યા।

Verse 52

निमेषमात्रात्सहसा महौजास्स वीरभद्रो द्विषतां निहंता । त्रिशूलमुद्यम्य तडित्प्रकाशं जाज्वल्यमानं प्रभया विरेजे

એક નિમેષમાં જ તે મહાતેજસ્વી, શત્રુહંતક વીરભદ્ર અચાનક ઊભો થયો; અને વીજળી જેવી કાંતિથી જ્વલંત ત્રિશૂલ ઉઠાવી, પ્રચંડ પ્રભાથી ઝળહળી ઊઠ્યો।

Verse 53

स्वरोचिषा भासितदिग्वितानं सूर्येन्दुबिम्बाग्निसमानमंडलम् । महाप्रभं वीरभयावहं परं कालाख्यमत्यंतकरं महोज्ज्वलम्

પોતાના તેજથી તેણે દિશાઓના સમગ્ર વિસ્તારને પ્રકાશિત કર્યો; તેનું મંડળ સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ સમાન હતું. તે પરમ મહાપ્રભ, વીરને પણ ભય ઉપજાવનાર, ‘કાલ’ નામે પ્રસિદ્ધ, અત્યંત સંહારક અને મહોજ્જ્વલ હતો।

Verse 54

यावत्त्रिशूलेन तदा हंतुकामो महाबलः । वीरभद्रोऽसुरं यावत्कुमारेण निवारितः

મહાબળી વીરભદ્ર ત્રિશૂલથી તે અસુરનો વધ કરવા ઇચ્છીને પ્રહાર કરવા જતો હતો, એટલામાં કુમારે વચ્ચે પડી તેને રોકી દીધો।