द्वारपाल-गणेशसंवादः / The Dialogue at the Gate: Gaṇeśa and Śiva’s Gaṇas

Verse 1

ब्रह्मोवाच । गणास्ते क्रोधसंपन्नास्तत्र गत्वा शिवाज्ञया । पप्रच्छुर्गिरिजापुत्रं तं तदा द्वारपालकम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—ક્રોધથી ભરાયેલા તે ગણો શિવની આજ્ઞાથી ત્યાં ગયા અને તે સમયે દ્વારપાલરૂપે ઊભેલા ગિરિજાપુત્રને પૂછવા લાગ્યા।

Verse 2

शिवगणा ऊचुः । कोऽसि त्वं कुत आयातः किं वा त्वं च चिकीर्षसि । इतोऽद्य गच्छ दूरं वै यदि जीवितुमिच्छसि

શિવગણોએ કહ્યું—“તું કોણ છે? ક્યાંથી આવ્યો છે અને શું કરવા ઇચ્છે છે? જીવતો રહેવા માંગતો હોય તો આજે જ અહીંથી દૂર ચાલ્યો જા।”

Verse 3

ब्रह्मोवाच । तदीयं तद्वचः श्रुत्वा गिरिजातनयस्स वै । निर्भयो दण्डपाणिश्च द्वारपानब्रवीदिदम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના તે વચન સાંભળી ગિરિજાપુત્ર (ગણેશ) નિર્ભય બની, હાથમાં દંડ ધારણ કરીને, દ્વારપાલોને આ રીતે બોલ્યો.

Verse 4

गणेश उवाच । यूयं के कुत आयाता भवंतस्सुन्दरा इमे । यात दूरं किमर्थं वै स्थिता अत्र विरोधिनः

ગણેશે કહ્યું—“તમે કોણ? ક્યાંથી આવ્યા છો? અને તમામાં આ સુંદરજન કોણ છે? દૂર ચાલ્યા જાઓ; શા માટે અહીં વિરોધી બનીને ઊભા છો?”

Verse 5

ब्रह्मोवाच । एवं श्रुत्वा वचस्तस्य हास्यं कृत्वा परस्परम् । ऊचुस्सर्वे शिवगणा महावीरा गतस्मयाः

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના વચનો સાંભળી મહાવીર શિવગણો પરસ્પર હાસ્ય કર્યા; પછી ગર્વ અને દંભ ત્યજીને તેઓ સૌ બોલ્યા।

Verse 6

परस्परमिति प्रोच्य सर्वे ते शिवपार्षदाः । द्वारपालं गणेशं तं प्रत्यूचुः कुद्धमानसाः

પરસ્પર “ચાલો, કહીએ” એમ કહી, તે બધા શિવપાર્ષદો ક્રોધથી ઉગ્ર મનવાળા થઈ દ્વારપાળ ગણેશને પ્રત્યुत્તર આપ્યા।

Verse 7

शिवगणा ऊचुः । श्रूयतां द्वारपाला हि वयं शिवगणा वराः । त्वां निवारयितुं प्राप्ताश्शंकरस्याज्ञया विभोः

શિવગણોએ કહ્યું—હે દ્વારપાળો, સાંભળો; અમે શિવના શ્રેષ્ઠ ગણ છીએ. પરમ પ્રભુ શંકરની આજ્ઞાથી તમને રોકવા અહીં આવ્યા છીએ।

Verse 8

त्वामपीह गणं मत्वा न हन्यामीन्यथा हतः । तिष्ठ दूरे स्वतस्त्वं च किमर्थं मृत्युमीहसे

અહીં પણ તને શિવગણ માનીને હું તને બીજાઓની જેમ મારું નહીં. તેથી તું પોતે દૂર ઊભો રહેજે—શા માટે મૃત્યુને ઇચ્છે છે?

Verse 9

ब्रह्मोवाच इत्युक्तोऽपि गणेशश्च गिरिजातनयोऽभयः । निर्भर्त्स्य शंकरगणान्न द्वारं मुक्तवांस्तदा

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે કહ્યા છતાં ગિરિજાપુત્ર નિર્ભય ગણેશએ શંકરના ગણોને ઠપકો આપી પણ ત્યારે દ્વાર ખોલ્યું નહીં।

Verse 10

ते सर्वेपि गणाश्शैवास्तत्रत्या वचनं तदा । श्रुत्वा तत्र शिवं गत्वा तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्

ત્યારે ત્યાંના બધા શૈવ ગણોએ તે વચન સાંભળી શિવ પાસે જઈ જે બન્યું તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન નિવેદન કર્યું।

Verse 11

ततश्च तद्वचः श्रुत्वाद्भुतलीलो महेश्वरः । विनिर्भर्त्स्य गणानूचे निजांल्लोकगतिर्मुने

પછી તે વચન સાંભળી અદ્ભુત લીલાવાળા મહેશ્વરે પોતાના ગણોને કડક ઠપકો આપ્યો અને, હે મુનિ, પોતાના લોકની મર્યાદા મુજબ યોગ્ય આચરણનો માર્ગ સમજાવ્યો।

Verse 12

महेश्वर उवाच । कश्चायं वर्तते किं च ब्रवीत्यरिवदुच्छ्रितः । किं करिष्यत्यसद्बुद्धिः स्वमृत्युं वांछति ध्रुवम्

મહેશ્વરે કહ્યું—આ કોણ છે અને શું કરે છે? શત્રુની જેમ અહંકારથી કેમ બોલે છે? દુષ્ટ બુદ્ધિવાળો શું કરી શકશે? નિશ્ચિત જ તે પોતાની મૃત્યુને જ ઇચ્છે છે।

Verse 13

दूरतः क्रियतां ह्येष द्रारपालो नवीनकः । क्लीबा इव स्थितास्तस्य वृत्तं वदथ मे कथम्

આ નવા દ્વારપાળને દૂર કરી દો. તમે તેના આગળ ડરપોકોની જેમ કેમ ઊભા છો? મને કહો—આનો વૃત્તાંત શું છે?

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे गणविवादवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના ચતુર્થ કુમારખંડમાં ‘ગણવિવાદવર્ણન’ નામનો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 15

शिवगणा ऊचुः । रे रे द्वारप कस्त्वं हि स्थितश्च स्थापितः कुतः । नैवास्मान्गाणयस्येवं कथं जीवितुमिच्छसि

શિવગણોએ કહ્યું—“અરે દ્વારપાળ! તું કોણ છે? અહીં કેમ ઊભો છે, અને તને કોણે સ્થાપ્યો? તું અમને ગણતો જ નથી; આમ વર્તીને તું જીવતો કેવી રીતે રહેવા ઇચ્છે છે?”

Verse 16

द्वारपाला वयं सर्वे स्थितः किं परिभाषसे । सिंहासनगृहीतश्च शृगालः शिवमीहते

અમે બધા અહીં દ્વારપાળ તરીકે સ્થિત છીએ—તું અમને કેમ આવી ઉદ્ધત વાણી બોલે છે? સિંહાસન ઝૂંટી લેનાર શિયાળ પણ શિવને જ ઇચ્છે છે; પરંતુ તેનો દર્પ તેને તે આસનનો યોગ્ય બનાવતો નથી।

Verse 17

तावद्गर्जसि मूर्ख त्वं यावद्गण पराक्रमः । नानुभूतस्त्वयात्रैव ह्यनुभूतः पतिष्यसि

અરે મૂર્ખ! જ્યાં સુધી તું શિવગણોના પરાક્રમને અનુભવ્યો નથી, ત્યાં સુધી જ તું ગર્જે છે. અહિં જ, આ ક્ષણે, તે સાચે અનુભવતાં જ તું પડી જશે.

Verse 18

इत्युक्तस्तैस्सुसंकुद्धो हस्ताभ्यां यष्टिकां तदा । गृहीत्वा ताडयामास गणांस्तान्परिभाषिणः

તેમણે એમ કહ્યાથી તે અત્યંત ક્રોધિત થયો; પછી બંને હાથથી લાકડી પકડી, અપમાનભરી વાણી બોલનાર તે ગણોને મારવા લાગ્યો.

Verse 19

उवाचाथ शिवापुत्रः परिभर्त्स्य गणेश्वरान् । शंकरस्य महावीरान्निर्भयस्तान्गणेश्वरः

પછી શિવપુત્રે શંકરના તે મહાવીર ગણેશ્વરોને ઠપકો આપી, તેમના નાયક ગણેશ્વર તરીકે નિર્ભયપણે તેમને કહ્યું.

Verse 20

शिवापुत्र उवाच । यात यात ततो दूरे नो चेद्वो दर्शयामि ह । स्वपराक्रममत्युग्रं यास्यथात्युपहास्यताम्

શિવપુત્રે કહ્યું—જાઓ, જાઓ, અહીંથી દૂર ચાલ્યા જાઓ; નહિતર હું તમને મારું અતિ ઉગ્ર પરાક્રમ બતાવી દઈશ. ત્યારે તમે ભારે અપમાનિત થઈ ઉપહાસના પાત્ર બનશો.

Verse 21

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरिजातनयस्य हि । परस्परमथोचुस्ते शंकरस्य गणास्तदा

ગિરિજાનંદનનાં તે વચનો સાંભળી, ત્યારે શંકરના ગણો પરસ્પર વિચારવિમર્શ કરીને બોલવા લાગ્યા.

Verse 22

शिवगणा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं माक्रियते स न किं पुनः । मर्यादा रक्ष्यतेऽस्माभिरन्यथा किं ब्रवीति च

શિવગણોએ કહ્યું—શું કરવું અને ક્યાં જવું? તે તો કશું જ કરતો નથી; તો પછી બીજું શું કરી શકાય? અમે મર્યાદા જાળવી રહ્યા છીએ; નહિ તો તે અમને શું કહેશે?

Verse 23

ब्रह्मोवाच । ततश्शंभुगणास्सर्वे शिवं दूरे व्यवस्थितम् । क्रोशमात्रं तु कैलासाद्गत्वा ते च तथाब्रुवन्

બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી શંભુના સર્વ ગણો કૈલાસથી એક ક્રોશ જેટલા દૂર જઈ, દૂર સ્થિત શિવને જોયા; અને નજીક જઈ તેમ જ કહ્યું।

Verse 24

शिवो विहस्य तान्सर्वांस्त्रिशूलकर उग्रधीः । उवाच परमेशो हि स्वगणान् वीरसंमतान्

ત્યારે ત્રિશૂલધારી, ઉગ્ર નિશ્ચયવાળા પરમેશ્વર શિવ હસતાં હસતાં, વીર તરીકે માન્ય પોતાના સર્વ ગણોને સંબોધીને બોલ્યા।

Verse 25

शिव उवाच । रेरे गणाः क्लीबमता न वीरा वीरमानिनः । मदग्रे नोदितुं योग्या भर्त्सितः किं पुनर्वदेत्

શિવે કહ્યું— અરે ગણો! તમે ભીરુ, નપુંસક-સ્વભાવના છો; તમે વીર નથી, માત્ર પોતાને વીર માનો છો. મારા સમક્ષ બોલવા યોગ્ય નથી; ઠપકો મળ્યા પછી ફરી શું બોલશો?

Verse 26

गम्यतां ताड्यतां चैष यः कश्चित्प्रभवेदिह । बहुनोक्तेन किं चात्र दूरीकर्तव्य एव सः

અહીં જે કોઈ માથું ઉંચું કરે, તેને હાંકી કાઢો અને પ્રહાર પણ કરો. આ વિષયમાં ઘણું બોલવાથી શું લાભ? તેને તો નિશ્ચયે દૂર જ રાખવો જોઈએ.

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इति सर्वे महेशेन जग्मुस्तत्र मुनीश्वर । भर्त्सितास्तेन देवेन प्रोचुश्च गणसत्तमाः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આ રીતે તેઓ બધા મહેશ સાથે ત્યાં ગયા. તે દેવ દ્વારા ઠપકો મળતાં શિવગણોમાં શ્રેષ્ઠ ગણોએ ત્યારે કહ્યું.

Verse 28

शिवगणा ऊचुः । रेरे त्वं शृणु वै बाल बलात्किं परिभाषसे । इतस्त्वं दूरतो याहि नो चेन्मृत्युर्भविष्यति

શિવગણોએ કહ્યું—અરે બાળ, સાંભળ! બળજબરીથી અને ઉદ્ધત રીતે કેમ બોલે છે? અહીંથી દૂર ચાલ્યો જા, નહીંતર મૃત્યુ તારો ભાગ્ય બનશે.

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां शिवाज्ञाकारिणां ध्रुवम् । शिवासुतस्तदाभूत्स किं करोमीति दुःखितः

બ્રહ્માએ કહ્યું—શિવની આજ્ઞા નિશ્ચિતપણે અમલમાં મૂકનારાઓના તે વચન સાંભળી શિવપુત્ર દુઃખિત થયો અને વિચાર્યો—“હું શું કરું?”

Verse 30

एतस्मिन्नंतरे देवी तेषां तस्य च वै पुनः । श्रुत्वा तु कलहं द्वारि सखीं पश्येति साब्रवीत्

એ વચ્ચે દેવીને દ્વાર પાસે તેમના અને તેના વચ્ચે ફરી ઝઘડાનો અવાજ સાંભળીને સખીને કહ્યું—“જઈને જોઈ આવ.”

Verse 31

समागत्य सखी तत्र वृत्तांतं समबुध्यत । क्षणमात्रं तदा दृष्ट्वा गता हृष्टा शिवांतिकम्

ત્યાં આવી તે સખીએ સર્વ વૃત્તાંત સમજી લીધો. પછી ક્ષણમાત્ર જોઈ આનંદિત થઈ શિવના સાન્નિધ્યમાં ગઈ.

Verse 32

तत्र गत्वा तु तत्सर्वं वृत्तं तद्यदभून्मुने । अशेषेण तया सख्या कथितं गिरिजाग्रतः

ત્યાં જઈને, હે મુને, જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું જ કશું બાકી ન રાખીને તે સખીએ ગિરિજા (પાર્વતી)ની સમક્ષ કહી સંભળાવ્યું।

Verse 33

सख्युवाच । अस्मदीयो गणो यो हि स्थितो द्वारि महेश्वरि । निर्भर्त्सयति तं वीराश्शंकरस्य गणा ध्रुवम्

સખીએ કહ્યું—હે મહેશ્વરી! દ્વારે ઊભેલો આપણો ગણ, શંકરના વીર ગણો નિશ્ચયે કઠોર રીતે ઠપકો આપે છે।

Verse 34

शिवश्चैव गणास्सर्वे विना तेऽवसरं कथम् । प्रविशंति हठाद्गेहे नैतच्छुभतरं तव

શિવ સ્વયં અને તેમના સર્વ ગણો તું અવસર આપ્યા વિના અચાનક ઘરમાં કેવી રીતે પ્રવેશ કરે? તારા માટે આથી વધુ શુભ કંઈ નથી।

Verse 35

सम्यक् कृतं ह्यनेनैव न हि कोपि प्रवेशितः । दुःखं चैवानुभूयात्र तिरस्कारादिकं तथा

આણે જે કર્યું છે તે નિશ્ચયે યોગ્ય છે; કારણ કે અહીં કોઈને પણ પ્રવેશ અપાયો નથી. અહીં તો અપમાન વગેરે સાથે માત્ર દુઃખ જ અનુભવવું પડે.

Verse 36

अतः परन्तु वाग्वादः क्रियते च परस्परम् । वाग्वादे च कृते नैव तर्ह्यायान्तु सुखेन वै

અતઃ હવે પરસ્પર શબ્દવિવાદ ન કરો. આ વાગ્વાદ ચાલુ રહેશે તો શાંતિ નહીં મળે; તેથી સૌહાર્દથી એકત્ર થઈ શાંતપણે આગળ વધો.

Verse 37

कृतश्चैवात्र वाग्वादस्तं जित्वा विजयेन च । प्रविशंतु तथा सर्वे नान्यथा कर्हिचित्प्रिये

“અહીં વાક્વાદ થયો છે; તેને જીતીને વિજય પ્રાપ્ત કરીને, તેઓ બધા તેમ જ પ્રવેશ કરે—ક્યારેય અન્યથા નહીં, હે પ્રિયે।”

Verse 38

अस्मिन्नेवास्मदीये वै सर्वे संभर्त्सिता वयम् । तस्माद्देवि त्वया भद्रे न त्याज्यो मान उत्तमः

આ જ આપણા વિષયમાં આપણે સૌ નિંદિત થયા છીએ. તેથી હે દેવી, હે ભદ્રે, તું તારો પરમ માન અને આત્મસન્માન કદી ત્યજીશ નહિ.

Verse 39

शिवो मर्कटवत्तेऽद्य वर्तते सर्वदा सति । किं करिष्यत्यहंकारमानुकूल्यं भविष्यति

હે સતી, આજે શિવ વાંદરા જેવો વર્તે છે—તે તો હંમેશાં એવો જ. અહંકાર શું કરી શકે? તેથી તો અનુકૂળતા અને સુમેળ જ થશે.

Verse 40

ब्रह्मोवाच । अहो क्षणं स्थिता तत्र शिवेच्छावशतस्सती

બ્રહ્માએ કહ્યું—“અહો! સતી ત્યાં ક્ષણમાત્ર ઊભી રહી, શિવની ઇચ્છાના વશમાં થઈને.”

Verse 41

मनस्युवाच सा भूत्वा मानिनी पार्वती तदा

ત્યારે માનિની પાર્વતીએ મનમાં જ કહ્યું.

Verse 42

शिवोवाच । अहो क्षणं स्थितो नैव हठात्कारः कथं कृतः । कथं चैवात्र कर्त्तव्यं विनयेनाथ वा पुनः

શિવે કહ્યું—“અહો! તું ક્ષણમાત્ર પણ ઊભો રહ્યો નહિ. આ બળજબરીનું કાર્ય કેવી રીતે થયું? અને હવે અહીં શું કરવું—વિનય અને નમ્ર સમર્પણથી, કે ફરી અન્ય રીતે?”

Verse 43

भविष्यति भवत्येव कृतं नैवान्यथा पुनः । इत्युक्त्वा तु सखी तत्र प्रेषिता प्रियया तदा

“આ થશે—નિશ્ચયે થશે; જે નક્કી થયું છે તે ફરી અન્યથા નહીં થાય.” એમ કહી પ્રિયાએ તે સમયે ત્યાં પોતાની સખીને મોકલી।

Verse 44

समागत्याऽब्रवीत्सा च प्रियया कथितं हि यत् । तमाचष्ट गणेशं तं गिरिजातनयं तदा

પછી તે સખી આવીને બોલી અને પ્રિયાએ જે કહ્યું હતું તે જ યથાવત્ જણાવ્યું; તે સમયે તેણે ગિરિજાતનય ગણેશને તે સર્વ નિવેદન કર્યું।

Verse 45

सख्युवाच । सम्यक्कृतं त्वया भद्र बलात्ते प्रविशंतु न । भवदग्रे गणा ह्येते किं जयंतु भवादृशम्

સખાએ કહ્યું—ભદ્ર, તું યોગ્ય કર્યું. તેઓ બળજબરીથી અહીં પ્રવેશ ન કરે. આ ગણો તારા આગળ ઊભા છે; તારા જેવા પરાક્રમીને તેઓ કેવી રીતે જીતે?

Verse 46

कृतं चेद्वाकृतं चैव कर्त्तव्यं क्रियतां त्वया । जितो यस्तु पुनर्वापि न वैरमथ वा ध्रुवम्

કરેલું હોય કે બાકી હોય—જે કર્તવ્ય છે તે તું કર. જે ફરીથી જીતાયો હોય, તેની સાથે સ્થાયી વૈર નિશ્ચિત નથી.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या मातुश्चैव गणेश्वरः । आनन्दं परमं प्राप बलं भूरि महोन्नतिम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના તથા પોતાની માતાના વચનો આ રીતે સાંભળી ગણેશ્વરે પરમ આનંદ, બહુ બળ અને મહાન ઉન્નતિ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 48

बद्धकक्षस्तथोष्णीषं बद्ध्वा जंघोरु संस्पृशन् । उवाच तान्गणान् सर्वान्निर्भयं वचनं मुदा

પછી તેણે કમરકસ મજબૂત કરી, ઉષ્ણીષ બાંધી, જાંઘ-ઊરુ સ્પર્શ કરીને તૈયાર થઈ, તે સર્વ ગણોને આનંદથી નિર્ભય વચન કહ્યું।

Verse 49

गणेश उवाच । अहं च गिरिजासूनुर्यूयं शिवगणास्तथा । उभये समतां प्राप्ताः कर्तव्यं क्रियतां पुनः

ગણેશે કહ્યું—હું પણ ગિરિજાનો પુત્ર છું અને તમે નિશ્ચયે શિવના ગણ છો. બન્ને પક્ષ સમતા પામ્યા છે; તેથી જે કર્તવ્ય છે તે ફરી યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે।

Verse 50

भवंतो द्वारपालाश्च द्वारपोहं कथं न हि । भवंतश्च स्थितास्तत्राऽहं स्थितोत्रेति निश्चितम्

તમે દ્વારપાલો છો અને હું પણ દ્વારપાલ જ છું—આ અન્યથા કેમ થઈ શકે? તમે ત્યાં સ્થિત છો અને હું અહીં સ્થિત છું; આ નિશ્ચિત છે.

Verse 51

भवद्भिश्च स्थितं ह्यत्र यदा भवति निश्चितम् । तदा भवद्भिः कर्त्तव्यं शिवाज्ञापरिपालनम्

જ્યારે અહીં સ્થિર રહેવાનો તમારો સંકલ્પ દૃઢ અને નિશ્ચિત બને, ત્યારે તમારે ભગવાન શિવની આજ્ઞાનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે.

Verse 52

इदानीं तु मया चात्र शिवाज्ञापरिपालनम् । सत्यं च क्रियते वीरा निर्णीतं मे यथोचितम्

હવે હું અહીં નિશ્ચયપૂર્વક ભગવાન શિવની આજ્ઞાનું પાલન કરીશ; અને સત્યને પણ કાર્યરૂપે અમલમાં મૂકીશ, હે વીરોએ—યથોચિત એવો નિર્ણય મેં કર્યો છે।

Verse 53

तस्माच्छिवगणास्सर्वे वचनं शृणुतादरात् । हठाद्वा विनयाद्वा न गंतव्यं मन्दिरे पुनः

અતએવ હે સર્વ શિવગણો, આદરપૂર્વક મારું વચન સાંભળો. બળથી હોય કે વિનયથી, ફરી મંદિરમાં જવું નહિ.

Verse 54

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते गणेनैव सर्वे ते लज्जिता गणाः । ययुश्शिवांतिकं तं वै नमस्कृत्य पुरः स्थिताः

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે જ ગણ દ્વારા એમ કહ્યા પછી તે બધા ગણો લજ્જિત થયા. તેઓ શિવના સાન્નિધ્યે ગયા, તેમને નમસ્કાર કરીને સામે ઊભા રહ્યા.

Verse 55

स्थित्वा न्यवेदयन्सर्वे वृत्तांतं च तदद्भुतम् । करौ बद्ध्वा नतस्कंधाश्शिवं स्तुत्वा पुरः स्थिताः

ત્યાં ઊભા રહી તેમણે તે અદ્ભુત વૃત્તાંત સંપૂર્ણ રીતે નિવેદન કર્યો. હાથ જોડીને, ખભા નમાવી, શિવની સ્તુતિ કરીને તેઓ સામે ઊભા રહ્યા.

Verse 56

तत्सर्वं तु तदा श्रुत्वा वृत्तं तत्स्वगणोदितम् । लौकिकीं वृत्तिमाश्रित्य शंकरो वाक्यमब्रवीत्

પોતાના ગણોએ કહેલી તે સમગ્ર વાત સાંભળીને, શંકરે લોકવ્યવહારનો આશ્રય લઈને ત્યારે આ વચન કહ્યું.

Verse 57

शंकर उवाच श्रूयतां च गणास्सर्वे युद्धं योग्यं भवेन्नहि । यूयं चात्रास्मदीया वै स च गौरीगणस्तथा

શંકરે કહ્યું—“હે ગણો! સૌ સાંભળો; અહીં યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી. તમે અહીં મારા જ સેવકો છો, અને તે સમૂહ પણ ગૌરીનો ગણ છે.”

Verse 58

विनयः क्रियते चेद्वै वश्यश्शंभुः स्त्रिया सदा । इति ख्यातिर्भवेल्लोके गर्हिता मे गणा धुवम्

હું જો વિનય કરું, તો લોકમાં સદા એવી ખ્યાતિ થશે કે શંભુ સ્ત્રીના વશમાં છે; તેથી મારા ગણો નિશ્ચયે નિંદિત થશે।

Verse 59

कृते चैवात्र कर्तव्यमिति नीतिर्गरीयसी । एकाकी स गणो बालः किं करिष्यति विक्रमम्

અહીં શ્રેષ્ઠ નીતિ એ જ છે—જે કર્તવ્ય છે તે અવશ્ય કરવું જોઈએ. તે એકલો ગણ તો બાળક છે; તે એકલો શું પરાક્રમ કરી શકશે?

Verse 60

भवंतश्च गणा लोके युद्धे चाति विशारदाः । मदीयाश्च कथं युद्धं हित्वा यास्यथ लाघवम्

તમે ગણો લોકમાં યુદ્ધમાં અતિ નિપુણ તરીકે પ્રસિદ્ધ છો. અને તમે તો મારા જ સેવક—તો પછી યુદ્ધ છોડીને એટલી હલકાઈથી કેમ જઈ શકો?

Verse 61

स्त्रिया ग्रहः कथं कार्यो पत्युरग्रे विशेषतः । कृत्वा सा गिरिजा तस्य नूनं फलमवाप्स्यति

સ્ત્રીએ, ખાસ કરીને પતિની સામે, કેવી રીતે હઠ (ગ્રહ) કરવો? ગિરિજા જો તેની સામે એવું કરશે, તો તે નિશ્ચયે તે કર્મનું ફળ પામશે।

Verse 62

तस्मात्सर्वे च मद्वीराः शृणुतादरतो वचः । कर्त्तव्यं सर्वथा युद्धं भावि यत्तद्भवत्विति

અતએવ, હે મારા વીરોએ, તમે સૌ આદરપૂર્વક મારા વચન સાંભળો. સર્વ રીતે યુદ્ધ કરવું જ કર્તવ્ય છે; જે ભવિતવ્ય છે તે થવા દો।

Verse 63

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा शंकरो ब्रह्मन् नानालीलाविशारदः । विरराम मुनिश्रेष्ठ दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! એમ કહીને, અનેક દિવ્ય લીલાઓમાં નિપુણ શંકર, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, લોકિક આચાર દર્શાવતા મૌન થયા।