युद्धप्रसङ्गः—देवगणयुद्धे शिवविष्णुसंयोगः / Battle Episode—Śiva–Viṣṇu Convergence in the Devas’ Conflict

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशानो भक्तानुग्रहकारकः । त्वद्वाचा युदकामोभूत्तेन बालेन नारद

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ સાંભળી ભક્તો પર કૃપા કરનાર મહેશાન, હે નારદ, તારા વચનો અને તે બાળકના કારણે યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થયો.

Verse 2

विष्णुमाहूय संमंत्र्य बलेन महता युतः । सामरस्सम्मुखस्तस्याप्यभूद्देवस्त्रिलोचनः

વિષ્ણુને બોલાવી તેની સાથે મંત્રણા કરીને, મહાબળથી યુક્ત સામર તેના સામે ઊભો રહ્યો; અને તેના સમક્ષ ત્રિલોચન દેવ (શિવ) પણ પ્રગટ થયા.

Verse 3

देवाश्च युयुधुस्तेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । महाबला महोत्साहाश्शिवसद्दृष्टिलोकिताः

શિવના પદકમળનું સ્મરણ કરીને દેવતાઓએ તેની સાથે યુદ્ધ કર્યું. તેઓ મહાબળ અને મહોત્સાહથી યુક્ત હતા, અને શિવની શુભ દૃષ્ટિથી પ્રકાશિત થઈ વધુ નિર્ભય બન્યા.

Verse 4

युयुधेऽथ हरिस्तेन महाबलपराक्रमः । महादेव्यायुधो वीरः प्रवणः शिवरूपकः

પછી મહાબળ-પરાક્રમી હરિ તેની સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. મહાદેવીના આયુધોથી સજ્જ તે વીર શિવસમાન રૂપ ધારણ કરીને શિવમાં ભક્તિપૂર્વક પ્રવણ હતો.

Verse 5

यष्ट्या गणाधिपस्सोथ जघानामरपुङ्गवान् । हरिं च सहसा वीरश्शक्तिदत्तमहाबलः

ત્યારે શક્તિથી પ્રદત્ત મહાબળવાળો વીર ગણાધિપતિ પોતાની યષ્ટિથી દેવોમાં શ્રેષ્ઠને પાડી દીધો; અને અચાનક આક્રમণে હરિ (વિષ્ણુ)ને પણ આઘાત કર્યો।

Verse 6

सर्वेऽमरगणास्तत्र विकुंठितबला मुने । अभूवन् विष्णुना तेन हता यष्ट्या पराङ्मुखाः

હે મુને, ત્યાંના સર્વ દેવગણોની શક્તિ ભંગ થઈ ગઈ; તે યષ્ટિના પ્રહારે આઘાત પામી તેઓ પરાંમુખ થઈ ભાગી ગયા।

Verse 7

शिवोपि सह सैन्येन युद्धं कृत्वा चिरं मुने । विकरालं च तं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः

હે મુને, શિવ પણ પોતાની સેનાસહ લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ કરીને, તે વિકરાળને જોઈ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા।

Verse 8

छलेनैव च हंतव्यो नान्यथा हन्यते पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय सैन्यमध्ये व्यवस्थितः

તેને માત્ર છળથી જ હણી શકાય છે, અન્ય કોઈ રીતે નહીં. આવો નિશ્ચય કરીને તે સૈન્યની મધ્યમાં સ્થિત થયો.

Verse 9

शिवे दृष्टे तदा देवे निर्गुणे गुणरूपिणि । विष्णौ चैवाथ संग्रामे आयाते सर्वदेवताः

જ્યારે નિર્ગુણ હોવા છતાં સગુણ રૂપ ધારણ કરનાર દેવ શિવના દર્શન થયા, ત્યારે વિષ્ણુ સાથે યુદ્ધ શરૂ થતા તમામ દેવતાઓ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 10

गणाश्चैव महेशस्य महाहर्षं तदा ययुः । सर्वे परस्परं प्रीत्या मिलित्वा चक्रुरुत्सवम्

ત્યારે મહેશના ગણો અત્યંત હર્ષિત થયા; તે બધાએ પરસ્પર પ્રેમથી મળીને ઉત્સવ મનાવ્યો.

Verse 11

अथ शक्तिसुतो वीरो वीरगत्या स्वयष्टितः । प्रथम पूजयामास विष्णुं सर्वसुखावहम्

પછી શક્તિના વીર પુત્રએ, વીર ભાવમાં સ્થિત થઈને અને પોતાના શિસ્તબદ્ધ પ્રયત્નથી, પ્રથમ સર્વ સુખ આપનાર વિષ્ણુની પૂજા કરી.

Verse 12

अहं च मोहयिष्यामि हन्यतां च त्वया विभो । छलं विना न वध्योऽयं तामसोयं दुरासदः

"અને હું પણ તેને મોહિત કરીશ; ત્યારે હે વિભો, તમે તેને હણી નાખો. છળ વગર આને મારી શકાય તેમ નથી—આ તામસી સ્વભાવનો છે અને તેને જીતવો કઠિન છે."

Verse 13

इति कृत्वा मतिं तत्र सुसंमंत्र्य च शंभुना । आज्ञां प्राप्याऽभवच्छैवी विष्णुर्मोहपरायणः

આ રીતે ત્યાં મનમાં નિશ્ચય કરીને અને શંભુ સાથે સુવિચાર કરીને, તેમની આજ્ઞા પ્રાપ્ત થતાં વિષ્ણુએ શૈવી ભાવ ધારણ કર્યો અને શિવની દિવ્ય ઇચ્છા મુજબ મોહકાર્યમાં તત્પર થયો.

Verse 14

शक्तिद्वयं तथा लीनं हरिं दृष्ट्वा तथाविधम् । दत्त्वा शक्तिबलं तस्मै गणेशायाभवन्मुने

હે મુનિ! હરિને એ રીતે બે શક્તિઓમાં લીન થયેલો જોઈ, તેણે તે શક્તિનું બળ ગણેશને અર્પણ કર્યું; અને ગણેશ તેનાથી બળવાન બન્યો.

Verse 15

शक्तिद्वयेऽथ संलीने यत्र विष्णुः स्थितस्स्वयम् । परिघं क्षिप्तवांस्तत्र गणेशो बलवत्तरः

જ્યારે તે બે શક્તિઓ એકત્ર લીન થઈ—જ્યાં સ્વયં વિષ્ણુ ઊભા હતા—ત્યારે વધુ બળવાન ગણેશે ત્યાં પરિઘ (લોખંડની ગદા) ફેંકી।

Verse 16

इति श्रीशिवपुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशयुद्धगणेशशिरश्छेदन वर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના ચતુર્થ કુમારખંડમાં “ગણેશયુદ્ધ તથા ગણેશશિરચ્છેદનું વર્ણન” નામનો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 17

एकतस्तन्मुखं दृष्ट्वा शंकरोप्याजगाम ह । स्वत्रिशूलं समादाय सुक्रुद्धो युद्धकाम्यया

એક તરફ તે મુખ જોઈ શંકર પણ આગળ વધ્યા. પોતાનું ત્રિશૂલ ધારણ કરીને, અતિ ક્રોધિત થઈ, યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી તેઓ આગળ ધસી ગયા।

Verse 18

स ददर्शागतं शंभुं शूलह्स्तं महेश्वरम् । हंतुकामं निजं वीरश्शिवापुत्रो महाबलः

ત્યારે મહાબળવાન વીરે—શિવાપુત્રે—શૂલહસ્ત મહેશ્વર શંભુને આવતાં જોયા; તેઓ તેને સંહારવા ઇચ્છતા હતા।

Verse 19

शक्त्या जघान तं हस्ते स्मृत्वा मातृपदांबुजम् । स गणशो महावीरश्शिवशक्तिप्रवर्द्धितः

માતાના પદ્મચરણોનું સ્મરણ કરીને તેણે પોતાના હાથની શક્તિથી તેને પ્રહાર કર્યો. ગણોમાં તે મહાવીર શિવશક્તિથી પ્રવર્ધિત થઈ વિજયી બન્યો।

Verse 20

त्रिशूलं पतितं हस्ताच्छिवस्य परमात्मनः । दृष्ट्वा सदूतिकस्तं वै पिनाकं धनुराददे

પરમાત્મા શિવના હાથમાંથી ત્રિશૂલ પડી ગયેલું જોઈ, સદૂતિકે ત્યારે પિનાક ધનુષ્ય ધારણ કર્યું।

Verse 21

तमप्यपातयद्भूमौ परिघेण गणेश्वरः । हताः पंच तथा हस्ताः पञ्चभिश्शूलमाददे

પછી ગણેશ્વરે લોખંડના પરિઘથી તેને પણ જમીન પર પાડી દીધો. તેના પાંચ હાથ કપાઈ ગયા; બાકી પાંચ હાથથી તેણે ત્રિશૂલ પકડી યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું।

Verse 22

अहो दुःखतरं नूनं संजातमधुना मम । भवेत्पुनर्गणानां किं भवाचारी जगाविति

અહો! નિશ્ચયે હવે મારા માટે વધુ દુઃખ ઉપજ્યું છે. તો ફરી ગણોનું શું થશે?—એમ કહી ભવાચારી બોલ્યો.

Verse 23

एतस्मिन्नंतरे वीरः परिघेण गणेश्वरः । जघान सगणान् देवान्शक्तिदत्तबलान्वितः

તે સંઘર્ષના મધ્યમાં વીર ગણેશ્વરે, શક્તિએ આપેલા બળથી યુક્ત થઈ, લોખંડના પરિઘ વડે દેવોને તેમના ગણો સહિત પ્રહાર કરી પરાસ્ત કર્યા।

Verse 24

गता दशदिशो देवास्सगणा परिघार्द्दिताः । न तस्थुस्समरे केपि तेनाद्भुतप्रहा रिणा

તે અદ્ભુત પ્રહારકના પરિઘ-પ્રહારો થી પીડિત દેવો તેમના ગણો સહિત દસેય દિશામાં ભાગી ગયા; યુદ્ધમાં તેની સામે કોઈ પણ સ્થિર રહી શક્યો નહીં।

Verse 25

विष्णुस्तं च गणं दृष्ट्वा धन्योयमिति चाब्रवीत् । महाबलो महावीरो महाशूरो रणप्रियः

તે ગણને જોઈ ભગવાન વિષ્ણુ બોલ્યા—“આ ધન્ય છે; મહાબળી, મહાવીર, મહાશૂર અને રણપ્રિય છે।”

Verse 26

बहवो देवताश्चैव मया दृष्टास्तथा पुनः । दानवा बहवो दैत्या यक्षगंधर्वराक्षसाः

“મેં વારંવાર ઘણા દેવતાઓને જોયા છે; તેમજ ઘણા દાનવો, દૈત્યો, યક્ષો, ગંધર્વો અને રાક્ષસોને પણ જોયા છે।”

Verse 27

नैतेन गणनाथेन समतां यांति केपि च । त्रैलोक्येऽप्यखिले तेजो रूपशौर्यगुणादिभिः

આ ગણનાથની સમતા કોઈને પ્રાપ્ત થતી નથી. સમગ્ર ત્રિલોકમાં પણ તેજ, રૂપ, શૌર્ય અને અન્ય ગુણોમાં તેની સરખામણી કોઈ કરી શકતું નથી.

Verse 28

एवं संब्रुवतेऽमुष्मै परिघं भ्रामयन् स च । चिक्षेप विष्णवे तत्र शक्तिपुत्रो गणेश्वरः

એમ કહીને શક્તિપુત્ર ગણેશ્વરે લોખંડનો પરિઘ ઘુમાવીને ત્યાં જ વિષ્ણુ પર ફેંકી દીધો.

Verse 29

चक्रं गृहीत्वा हरिणा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । तेन चक्रेण परिघो द्रुतं खंडीकृतस्तदा

ત્યારે હરિ (વિષ્ણુ) એ ચક્ર ધારણ કરીને શ્રીશિવના પદકમળનું સ્મરણ કર્યું અને એ જ ચક્રથી લોખંડના પરિઘને તત્કાળ ટુકડા ટુકડા કરી નાખ્યો।

Verse 30

खंडं तु परिघस्यापि हरये प्राक्षिपद्गणः । गृहीत्वा गरुडेनापि पक्षिणा विफलीकृतः

પછી ગણે પરિઘનો એક ખંડ હરિ પર ફેંક્યો; પરંતુ પક્ષિરાજ ગરુડે તેને પકડી તે પ્રહારને નિષ્ફળ કરી દીધો।

Verse 31

एवं विचरितं कालं महावीरावुभावपि । विष्णुश्चापि गणश्चैव युयुधाते परस्परम्

આ રીતે સમય વીતતો ગયો; તે બંને મહાવીર—વિષ્ણુ અને શિવગણ—એકબીજા સાથે પરસ્પર યુદ્ધ કરતા રહ્યા।

Verse 32

पुनर्वीरवरश्शक्तिसुतस्स्मृतशिवो बली । गृहीत्वा यष्टिमतुलां तया विष्णुं जघान ह

પછી ફરી તે વીરશ્રેષ્ઠ—શક્તિપુત્ર, સ્મૃતશિવ નામે પ્રસિદ્ધ બલવાન—અતુલ દંડ પકડીને તેનાથી વિષ્ણુને પ્રહાર કર્યો।

Verse 33

अविषह्य प्रहारं तं स भूमौ निपपात ह । द्रुतमुत्थाय युयुधे शिवापुत्रेण तेन वै

તે પ્રહાર સહન ન કરી શકતાં તે જમીન પર પડી ગયો; પછી તરત ઊભો થઈ તે શિવપુત્ર સાથે ફરી યુદ્ધ કરવા લાગ્યો।

Verse 34

एतदंतरमासाद्य शूलपाणिस्तथोत्तरे । आगत्य च त्रिशूलेन तच्छिरो निरकृंतत

તે જ સમયે તક જોઈને શૂલપાણિ શિવે આગળ વધીને પોતાના ત્રિશૂળથી તેનું મસ્તક કાપી નાખ્યું.

Verse 35

छिन्ने शिरसि तस्यैव गणनाथस्य नारद । गणसैन्यं देवसैन्यमभवच्च सुनिश्चलम्

હે નારદ, જ્યારે તે ગણનાથનું મસ્તક કપાઈ ગયું, ત્યારે શિવના ગણો અને દેવોની સેના સંપૂર્ણપણે સ્તબ્ધ અને નિશ્ચલ થઈ ગઈ.

Verse 36

नारदेन त्वयाऽऽगत्य देव्यै सर्वं निवेदितम् । मानिनि श्रूयतां मानस्त्याज्यो नैव त्वयाधुना

નારદ સાથે આવીને તેં દેવીને બધું જણાવી દીધું છે. હે માનનીય, સાંભળ, તારે અત્યારે તારો સ્વાભિમાન અને સંકલ્પ છોડવો જોઈએ નહીં.

Verse 37

इत्युक्त्वाऽन्तर्हितस्तत्र नारद त्वं कलिप्रियः । अविकारी सदा शंभुर्मनोगतिकरो मुनिः

એવું કહી તે ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. “હે નારદ, તું કલિયુગનો પ્રિય છે.” મુનિએ કહ્યું—“શંભુ સદા નિર્વિકાર છે અને મનની ગતિ સમે તત્ક્ષણ કાર્ય કરનાર છે.”