कुमाराद्भुतचरितवर्णनम् — Description of Kumāra’s Wondrous Deeds

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ तत्र स गांगेयो दर्शयामास सूतिकाम् । तामेव शृणु सुप्रीत्या नारद त्वं स्वभक्तिदाम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી ત્યાં ગંગાપુત્રે સૂતિકાને (પ્રસૂતા માતાને) દર્શાવી. હે નારદ, અત્યંત પ્રીતિથી એ જ વાત સાંભળ; આ કથા પોતાના સ્વામી શિવની ભક્તિ આપનારી છે.

Verse 2

द्विज एको नारदाख्य आजगाम तदैव हि । तत्राध्वरकरः श्रीमाञ्शरणार्थं गुहस्य वै

એ જ સમયે નારદ નામનો એક દ્વિજ ત્યાં આવી પહોંચ્યો. અધ્વરકર્મમાં નિપુણ તે શ્રીમાન મુનિ ગুহ (કુમાર)ની શરણ લેવા આવ્યો.

Verse 3

स विप्रः प्राप्य निकटं कार्त्तिकस्य प्रसन्नधीः । स्वाभिप्रायं समाचख्यौ सुप्रणम्य शुभैः स्तवैः

તે વિપ્ર પ્રસન્ન બુદ્ધિથી કાર્ત્તિકેયના નજીક પહોંચ્યો. પહેલાં શુભ સ્તવોથી સ્તુતિ કરીને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો, પછી પોતાનો અભિપ્રાય સ્પષ્ટ રીતે નિવેદિત કર્યો.

Verse 4

विप्र उवाच । शृणु स्वामिन्वचो मेद्य कष्टं मे विनिवारय । सर्वब्रह्मांडनाथस्त्वमतस्ते शरणं गतः

વિપ્ર બોલ્યો—હે સ્વામિન્! આજે મારી વાત સાંભળો અને મારું કષ્ટ દૂર કરો. તમે સર્વ બ્રહ્માંડોના નાથ છો; તેથી હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું.

Verse 5

अजमेधाध्वरं कर्तुमारंभं कृतवानहम् । सोऽजो गतो गृहान्मे हि त्रोटयित्वा स्वबंधनम्

મેં અજમેધ યજ્ઞ કરવા માટે આરંભ કર્યો હતો. પરંતુ તે બકરો પોતાનું બંધન તોડી મારા ઘરેથી ભાગી ગયો.

Verse 6

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे कुमाराऽद्भुतचरि तवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગની રુદ્રસંહિતાના ચતુર્થ કુમારખંડમાં ‘કુમારના અદ્ભુત ચરિત્રનું વર્ણન’ નામનો છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 7

त्वयि नाथे सति विभो यज्ञभंगः कथं भवेत् । विचार्य्यैवाऽखिलेशान काम पूर्णं कुरुष्व मे

હે સર્વવ્યાપી પ્રભુ! તમે નાથ બની હાજર હો ત્યારે યજ્ઞભંગ કેવી રીતે થઈ શકે? તેથી હે અખિલેશ્વર, સારી રીતે વિચાર કરીને મારી ઇચ્છા સંપૂર્ણ કરો.

Verse 8

त्वां विहाय शरण्यं कं यायां शिवसुत प्रभो । सर्वब्रह्मांडनाथं हि सर्वामरसुसेवितम्

હે પ્રભુ, શિવસુત—શરણદાતા! તમને છોડીને હું કોની શરણમાં જાઉં? કારણ કે તમે જ સર્વ બ્રહ્માંડોના નાથ છો અને સર્વ અમરો (દેવો) દ્વારા સેવિત છો.

Verse 9

दीनबंधुर्दयासिन्धुस्सुसेव्या भक्तवत्सलः । हरिब्रह्मादिदेवैश्च सुस्तुतः परमेश्वरः

તે દીનબંધુ, દયાનો સિંધુ, સદા સેવનીય અને ભક્તવત્સલ છે. એ પરમેશ્વર હરિ, બ્રહ્મા આદિ દેવો દ્વારા પણ સુસ્તુત છે.

Verse 10

पार्वतीनन्दनस्स्कन्दः परमेकः परंतपः । परमात्माऽत्मदस्स्वामी सतां च शरणार्थिनाम्

પાર્વતીનંદન સ્કંદ પરમ એક અને પરંતપ છે. તે પરમાત્મા, આત્મપ્રસાદ આપનાર, અને સજ્જનોનો—વિશેષે શરણ માંગનારનો—સ્વામી છે.

Verse 11

दीनानाथ महेश शंकरसुत त्रैलोक्यनाथ प्रभो मायाधीश समागतोऽस्मि शरणं मां पाहि विप्रप्रिय । त्वं सर्वप्रभुप्रियः खिलविदब्रह्मादिदेवैस्तुतस्त्वं मायाकृतिरात्मभक्तसुखदो रक्षापरो मायिकः

હે દીનાનાથ! હે મહેશ, શંકરસુત, ત્રૈલોક્યનાથ પ્રભુ, માયાધીશ! હું શરણમાં આવ્યો છું; હે વિપ્રપ્રિય, મારી રક્ષા કરો. તમે સર્વ પ્રભુઓના પ્રિય છો; બ્રહ્મા આદિ સર્વવિદ દેવો દ્વારા સ્તુત છો. માયાના અધિષ્ઠાતા રૂપે પ્રગટ થઈને પણ તમે પોતાના ભક્તોને સુખ આપો છો અને અદ્ભુત રક્ષાપર પ્રભુ છો.

Verse 12

भक्तप्राणगुणाकरस्त्रिगुणतो भिन्नोसि शंभुप्रियः शंभुः शंभुसुतः प्रसन्नसुखदस्सच्चित्स्वरूपो महान् । सर्वज्ञस्त्रिपुरघ्नशंकरसुतः सत्प्रेमवश्यस्सदा षड्वक्त्रः प्रियसाधुरानतप्रियस्सर्वेश्वर श्शंकरः । साधुद्रोहकरघ्न शंकरगुरो ब्रह्मांडनाथो प्रभुः सर्वेषाममरादिसेवितपदो मां पाहि सेवाप्रिय

હે શંભુપ્રિય! ભક્તોના પ્રાણસ્વરૂપ, ગુણસમુદ્ર! તું ત્રિગુણાતીત હોવા છતાં શંભુ—શિવસુત—રૂપે પ્રસન્નોને સુખ આપનાર; તું મહાન્ સચ્ચિત્સ્વરૂપ છે. સર્વજ્ઞ, ત્રિપુરઘ્ન, શંકરસુત, સદા સત્પ્રેમથી વશ; ષડ્વક્ત્ર; સાધુઓને પ્રિય અને નમન કરનારને પ્રિય; સર્વેશ્વર—હે શંકર! સાધુદ્રોહીઓનો સંહારક, શંકરપરંપરાનો ગુરુ, બ્રહ્માંડનાથ પ્રભુ, જેના પદ અમરાદિ દેવો સેવિત કરે છે—હે સેવાપ્રિય, મારી રક્ષા કર।

Verse 13

वैरिभयंकर शंकर जनशरणस्य वन्दे तव पदपद्मं सुखकरणस्य । विज्ञप्तिं मम कर्णे स्कन्द निधेहि निजभक्तिं जनचेतसि सदा विधेहि

હે શંકર! શત્રુઓ માટે ભયંકર અને જનશરણ! સુખ કરનાર તારા પદપદ્મને હું વંદન કરું છું. હે સ્કંદ, મારી વિનંતી તારા કાને ધર અને જનચિત્તમાં સદા તારી નિર્મળ ભક્તિ સ્થાપિત કર।

Verse 14

करोति किं तस्य बली विपक्षो दक्षोऽपि पक्षोभयापार्श्वगुप्तः । किन्तक्षकोप्यामिषभक्षको वा त्वं रक्षको यस्य सदक्षमानः

જેની તું રક્ષા કરે છે, તેના પર બળવાન શત્રુ શું કરી શકે—તે દક્ષ હોય અને બંને બાજુથી સુરક્ષિત પણ હોય? તો પછી તક્ષક કે કોઈ પણ માંસભક્ષક સર્પ શું કરી શકે, જ્યારે તું સદા સમર્થજનનો રક્ષક છે?

Verse 15

विबुधगुरुरपि त्वां स्तोतुमीशो न हि स्यात्कथय कथमहं स्यां मंदबुद्धिर्वरार्च्यः । शुचिरशुचिरनार्यो यादृशस्तादृशो वा पदकमल परागं स्कन्द ते प्रार्थयामि

દેવગુરુ પણ તારી પૂર્ણ સ્તુતિ કરવા સમર્થ નથી; કહો—હું મંદબુદ્ધિ થઈને પરમેશ્વરની આરાધના માટે કેવી રીતે યોગ્ય થાઉં? હું શુદ્ધ હોઉં કે અશુદ્ધ, સંસ્કારી હોઉં કે અસંસ્કારી—જેમ પણ હોઉં—હે સ્કંદ, હું માત્ર તારા કમળચરણોની રજ જ પ્રાર્થું છું।

Verse 16

हे सर्वेश्वर भक्तवत्सल कृपासिन्धो त्वदीयोऽस्म्यहं भृत्यस्स्वस्य न सेवकस्य गणपस्याऽऽ गश्शतं सत्प्रभो । भक्तिं क्वापि कृतां मनागपि विभो जानासि भृत्यार्तिहा । त्वत्तो नास्त्यपरोऽविता न भगवन् मत्तो नरः पामरः

હે સર્વેશ્વર, ભક્તવત્સલ, કૃપાસિંધુ! હું માત્ર તારો જ—તારો આશ્રિત ભૃત્ય છું; પગારિયા સેવક નથી. હે સત્પ્રભુ, તારા ગણપતિથી પણ સો અપારાધ થઈ જાય; છતાં હે વિભો, ભૃત્યદુઃખહર, ક્યાંય કરેલી અલ્પ ભક્તિને પણ તું જાણે છે. તારા સિવાય બીજો રક્ષક નથી, હે ભગવન; અને મારી કરતાં વધુ પામર કોઈ નથી।

Verse 17

कल्याणकर्त्ता कलिकल्मषघ्नः कुबेरबन्धुः करुणार्द्रचित्तः । त्रिषट्कनेत्रो रसवक्त्रशोभी यज्ञं प्रपूर्णं कुरु मे गुह त्वम्

હે ગુહ (કુમાર)! તમે કલ્યાણકર્તા, કલિયુગના કલ્મષનો નાશ કરનાર અને કુબેરના મિત્ર છો. તમારું ચિત્ત કરુણાથી આર્દ્ર છે; તમારા નેત્રો અનેક છે અને દિવ્ય રસથી શોભિત તમારું મુખ તેજસ્વી છે. કૃપા કરીને મારો યજ્ઞ પૂર્ણ કરો।

Verse 18

रक्षकस्त्वं त्रिलोकस्य शरणागतवत्सलः । यज्ञकर्त्ता यज्ञभर्त्ता हरसे विघ्नकारिणाम्

તમે ત્રિલોકના રક્ષક, શરણાગતો પર વત્સલ છો. તમે યજ્ઞના કર્તા અને યજ્ઞના પોષક છો; વિઘ્ન કરનારાઓનો તમે નાશ કરો છો.

Verse 19

विघ्नवारण साधूनां सर्ग कारण सर्वतः । पूर्णं कुरु ममेशान सुतयज्ञ नमोस्तु ते

હે ઈશાન! તમે સાધુઓના વિઘ્ન હરણ કરનાર અને સર્વ રીતે સૃષ્ટિના કારણ છો. મારા પુત્ર-યજ્ઞને પૂર્ણ કરો; તમને નમસ્કાર.

Verse 20

सर्वत्राता स्कन्द हि त्वं सर्वज्ञाता त्वमेव हि । सर्वेश्वरस्त्वमीशानो निवेशसकलाऽवनः

હે સ્કંદ! તમે સર્વત્ર રક્ષક છો, તમે જ સર્વજ્ઞ છો. તમે સર્વેશ્વર ઈશાન—સર્વ જીવોનું આશ્રયધામ અને સમગ્ર જગતના રક્ષક છો.

Verse 21

संगीतज्ञस्त्वमेवासि वेदविज्ञः परः प्रभुः । सर्वस्थाता विधाता त्वं देवदेवस्सतां गतिः

તમે જ સંગીતના જ્ઞાતા છો; તમે વેદોના પરમ વિદ્વાન, પરાત્પર પ્રભુ છો. તમે સર્વત્ર સ્થિત આધાર અને વિધાતા; તમે દેવોના દેવ અને સત્પુરુષોની પરમ ગતિ છો.

Verse 22

भवानीनन्दनश्शंभुतनयो वयुनः स्वराट् । ध्याता ध्येयः पितॄणां हि पिता योनिः सदात्मनाम्

તે ભવાનીનો પ્રિય નંદન, શંભુનો પુત્ર—સ્વરાટ અને પરમ જ્ઞાની છે. તે જ ધ્યાતા છે અને તે જ ધ્યેય; તે પિતૃઓનો પણ પિતા અને સદાત્માઓની આદ્ય યોનિ છે.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य देवसम्राट् शिवात्मजः । स्वगणं वीरबाह्वाख्यं प्रेषयामास तत्कृते

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના વચન સાંભળી દેવસમ્રાટ એવા શિવાત્મજે તે જ કાર્ય માટે પોતાના ગણ ‘વીરબાહુ’ને મોકલ્યો.

Verse 24

तदाज्ञया वीरबाहुस्तदन्वेषणहेतवे । प्रणम्य स्वामिनं भक्त्या महावीरो द्रुतं ययौ

તે આજ્ઞાથી વીરસાહુ શોધ માટે, પોતાના સ્વામીને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને, તે મહાવીર ત્વરિત નીકળી પડ્યો।

Verse 25

अन्वेषणं चकारासौ सर्वब्रह्माण्डगोलके । न प्राप तमजं कुत्र शुश्राव तदुपद्रवम्

તેણે સમગ્ર બ્રહ્માંડ-ગોળકમાં શોધ કરી; પરંતુ ક્યાંય તે અજ (અજન્મા) પ્રભુ મળ્યા નહીં—માત્ર તેમના ઉપદ્રવની વાત સાંભળી।

Verse 26

जगामाऽथ स वैकुंठं तत्राऽजं प्रददर्श तम् । उपद्रवं प्रकुर्वन्तं गलयूपं महाबलम्

પછી તે વૈકુંઠ ગયો અને ત્યાં તે અજ પ્રભુ (બ્રહ્મા)ને જોયા; તેમજ મહાબળવાન ગલયૂપને ઉપદ્રવ મચાવતા પણ જોયો।

Verse 27

धृत्वा तं शृंगयो वीरो धर्षयित्वा तिवेगतः । आनिनाय स्वामिपुरो विकुर्वंतं रवं बहु

વીરે તેને શિંગોથી પકડી બળપૂર્વક વશમાં કર્યો અને અતિ વેગથી પોતાના સ્વામી સમક્ષ લઈ આવ્યો; કેદી વારંવાર ઊંચા સ્વરે રંભતો-ગરજતો રહ્યો.

Verse 28

दृष्ट्वा तं कार्तिकस्सोऽरमारुरोह स तं प्रभुः । धृतब्रह्माण्डगरिमा महासूतिकरो गुहः

તેને જોઈ પ્રભુ કાર્તિકેય તત્ક્ષણ તે દિવ્ય વાહન પર આરોહણ થયા. બ્રહ્માંડનો ભાર જાણે ધારણ કરતો એવો ગૌરવ ધરાવનાર મહાસેનાપતિ ગુહ, દિવ્ય શક્તિની મહિમા પ્રગટ કરતાં આરોહણ થયો.

Verse 29

मुहूर्तमात्रतस्सोऽजो ब्रह्मांडं सकलं मुने । बभ्राम श्रम एवाशु पुनस्तत्स्थानमागतः

હે મુને, તે અજ (બ્રહ્મા) માત્ર એક મુહૂર્ત સુધી સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ભ્રમણ કરતો રહ્યો; પરંતુ તરત જ થાકી ગયો અને ફરી પોતાના પૂર્વ સ્થાન પર પરત આવ્યો।

Verse 30

तत उत्तीर्य स स्वामी समुवास स्वमासनम् । सोऽजः स्थितस्तु तत्रैव स नारद उवाच तम्

પછી તે સ્વામી કિનારે આવી પોતાના આસન પર બિરાજમાન થયા। તે અજ (બ્રહ્મા) ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો; ત્યારે નારદે તેને કહ્યું।

Verse 31

नारद उवाच । नमस्ते देव देवेश देहि मेऽजं कृपानिधे । कुर्यामध्वरमानन्दात्सखायं कुरु मामहो

નારદ બોલ્યા—હે દેવોના દેવેશ, તમને નમસ્કાર. હે કૃપાનિધિ, મને એક અજ (દિવ્ય) પુત્ર આપો. આનંદથી હું યજ્ઞ કરવો ઇચ્છું છું; તેથી હે પ્રભુ, મને તમારો સખા અને મિત્ર બનાવો।

Verse 32

कार्त्तिक उवाच । वधयोग्यो न विप्राऽजः स्वगृहं गच्छ नारद । पूर्णोऽस्तु तेऽध्वरस्सर्वः प्रसादादेव मे कृतः

કાર્ત્તિકેય બોલ્યા—આ દ્વિજજાત બકરો વધયોગ્ય નથી. હે નારદ, તું પોતાના ઘેર જા. મારા પ્રસાદથી તારો સમગ્ર યજ્ઞ પૂર્ણ થાઓ—એ તો મારા અનुग્રહથી જ સિદ્ધ થયો છે.

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य द्विजस्स्वामी वचनं प्रीतमानसः । जगाम स्वालयं दत्त्वा तस्मा आशिषमुत्तमाम्

બ્રહ્મા બોલ્યા—દ્વિજોના સ્વામીનું વચન સાંભળી તે હૃદયથી પ્રસન્ન થયો. પછી તેને ઉત્તમ આશીર્વાદ આપી પોતાના ધામે ગયો.