गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)

Verse 1

सूत उवाच । तारकारेरिति श्रुत्वा वृत्तमद्भुतमुत्तमम् । नारदस्सुप्रसन्नोथ पप्रच्छ प्रीतितो विधिम्

સૂતજીએ કહ્યું—તારકના શત્રુ (સ્કંદ) વિષયક તે અતિ અદ્ભુત અને ઉત્તમ વર્ણન સાંભળીને નારદ મહાપ્રસન્ન થયા; ભક્તિથી પરિપૂર્ણ થઈ તેમણે પછી વિધિ (પૂજા‑વ્રતની રીત) પૂછીછે।

Verse 2

नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे मया । श्रुतं कार्तिकसद्वृत्तममृतादपि चोत्तमम्

નારદ બોલ્યા—હે દેવદેવ, હે પ્રજાનાથ, હે શિવજ્ઞાનનિધિ! મેં કાર્ત્તિકેયનું સદ્વૃત્તાંત સાંભળ્યું છે; તે અમૃતથી પણ વધુ ઉત્તમ છે।

Verse 3

अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम् । तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमंगलमंगलम्

હવે હું ગણેશ સંબંધિત પરમ ઉત્તમ વૃત્તાંત સાંભળવા ઇચ્છું છું—તેમનો દિવ્ય જન્મ અને ચરિત્ર, જે સર્વ મંગળોમાં પણ પરમ મંગળ છે।

Verse 4

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य महामुने । प्रसन्नमानसो ब्रह्मा प्रत्युवाच शिवं स्मरन्

સૂતે કહ્યું—મહામુનિ નારદના આ વચનો સાંભળી, મન પ્રસન્ન થયેલા બ્રહ્માએ ભગવાન શિવનું સ્મરણ કરીને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । कल्पभेदाद्गणेशस्य जनिः प्रोक्ता विधेः परात् । शनिदृष्टं शिरश्छिन्नं संचितं गजमाननम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—કల్పભેદને કારણે ગણેશના જન્મનું વર્ણન અનેક રીતે, સામાન્ય નિયમથી પરે, કહેલું છે. શનિની દૃષ્ટિ પડતાં જ શિર છેદાયું; પછી ગજમુખ રૂપ સંયોજિત થયું।

Verse 6

इदानीं श्वेतकल्पोक्ता गणेशोत्पत्तिरुच्यते । यत्र च्छिन्नं शिरस्तस्य शिवेन च कृपालुना

હવે શ્વેતકલ્પમાં કહેલી ગણેશોત્પત્તિનું વર્ણન થાય છે—જ્યાં કૃપાળુ ભગવાન શિવે તેનું શિરચ્છેદ કર્યું અને પછી અનુગ્રહ કરીને ફરી પ્રતિષ્ઠિત કર્યું।

Verse 7

संदेहो नात्र कर्तव्यः शंकरस्सूतिकृन्मुने । स हि सर्वाधिपः शंभुर्निर्गुणस्सगुणो ऽपि हि

હે મુને, અહીં શંકા કરવી નહિ; શંકર સ્વયં જન્મનું કારણ બન્યા. એ જ શંભુ સર્વાધિપ છે—નિર્ગુણ પણ, અને કૃપાથી સગુણરૂપે પણ પ્રગટ થાય છે।

Verse 8

तल्लीलयाखिलं विश्वं सृज्यते पाल्यते तथा । विनाश्यते मुनिश्रेष्ठ प्रस्तुतं शृणु चादरात्

તેમની લીલાથી જ આ આખું વિશ્વ સર્જાય છે, પોષાય છે અને અંતે લય પામે છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હવે રજૂ થતું વર્ણન આદરપૂર્વક સાંભળો.

Verse 9

उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति । कियता चैव कालेन जातो गणपतेर्भवः

શિવનું વિધિવત્ વિવાહ થઈ કૈલાસ પરત ગયા પછી, કેટલા સમય પછી ગણપતિનો પ્રાકટ્ય (જન્મ) થયો?

Verse 10

एकस्मिन्नेव काले च जया च विजया सखी । पार्वत्या च मिलित्वा वै विचारे तत्पराभवत्

એ જ સમયે જયા અને વિજયા સખીઓ પાર્વતી સાથે મળી, શું કરવું તે વિષયે વિચારમાં તત્પર બની ગઈं.

Verse 11

रुद्रस्य च गणास्सर्वे शिवस्याज्ञापरायणाः । ते सर्वेप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृंगिपुरस्सराः

રુદ્રના સર્વ ગણ શિવની આજ્ઞા પાલનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે. તેઓ બધા આપણા પક્ષે પણ છે—તેમામાં નંદી અને ભૃંગી અગ્રણી છે.

Verse 12

प्रमथास्ते ह्यसंख्याता अस्मदीयो न कश्चन । द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः

તે પ્રમથો ખરેખર અસંખ્ય છે; તેમામાંથી કોઈ પણ અમારો નથી. તેઓ બધા દ્વારે ઊભા રહી શંકરની આજ્ઞા પાલન કરવા સંપૂર્ણ પરાયણ છે.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના ચતુર્થ કુમારખંડમાં ‘ગણેશોત્પત્તિ-વર્ણન’ નામનો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां सुन्दरं वचः । हितं मेने तदा तच्च कर्तुं स्माप्यध्यवस्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહીને દેવી પાર્વતીએ પોતાની બે સખીઓને મધુર અને મનોહર વચન કહ્યાં. તેને હિતકારક માની તેણે તેને કરવા દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.

Verse 15

ततः कदाचिन्मज्जत्यां पार्वत्यां वै सदाशिवः । नंदिनं परिभर्त्स्याथ ह्याजगाम गृहांतरम्

પછી એક વખત, પાર્વતી સ્નાન કરતી હતી ત્યારે સદાશિવે નંદીને ઠપકો આપ્યો અને તે સ્થાન છોડીને અંદરના બીજા કક્ષમાં ગયા.

Verse 16

आयांतं शंकरं दृष्ट्वाऽसमये जगदंबिका । उत्तस्थौ मज्जती सा वै लज्जिता सुन्दरी तदा

અસમયે શંકર આવતા દેખાઈ, સ્નાન કરતી જગદંબિકા તરત ઊભી થઈ; તે સુન્દરી દેવી તત્ક્ષણે લજ્જિત થઈ ગઈ.

Verse 17

तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता । तदीयं तद्वचश्चैव हितं मेने सुखावहम्

તે સમયે દેવી અતિ કૌતુકથી યુક્ત થઈ, તેમના વચનને હિતકારક અને સુખદાયક માનવા લાગી।

Verse 18

एवं जाते सदा काले कदाचित्पार्वती शिवा । विचिंत्य मनसा चेति परमाया परेश्वरी

આ રીતે સમય પસાર થતો રહ્યો; એક સમયે શિવસ્વરૂપા શુભા પાર્વતીએ મનમાં વિચાર કર્યો, કારણ કે તે પરમ માયા અને પરેશ્વરી છે।

Verse 19

मदीयस्सेवकः कश्चिद्भवेच्छुभतरः कृती । मदाज्ञया परं नान्यद्रेखामात्रं चलेदिह

મારો કોઈ સેવક અતિ શુભ અને કૃતાર્થ બને; મારી આજ્ઞાથી પરે અહીં કંઈ પણ—રેખામાત્ર પણ—હલવું ન જોઈએ।

Verse 20

विचार्येति च सा देवी वपुषो मलसंभवम् । पुरुषं निर्ममौ सा तु सर्वलक्षणसंयुतम्

આ રીતે વિચાર કરીને તે દેવીએ પોતાના દેહના મલમાંથી ઉત્પન્ન એક પુરુષની રચના કરી; તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતો।

Verse 21

सर्वावयवनिर्द्दोषं सर्वावयव सुन्दरम् । विशालं सर्वशोभाढ्यं महाबलपराक्रमम्

તે દરેક અંગમાં નિર્દોષ, દરેક અવયવમાં સુંદર, વિશાળ અને મહિમાવાન, સર્વ શોભાથી અલંકૃત તથા મહાબળ અને વીરપરાક્રમથી યુક્ત હતો।

Verse 22

वस्त्राणि च तदा तस्मै दत्त्वा सा विविधानि हि । नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम्

ત્યારે તેણીએ તેને અનેક પ્રકારનાં વસ્ત્રો આપ્યાં, વિવિધ આભૂષણો પણ અર્પણ કર્યા, અને બહુ પ્રમાણમાં અનુત્તમ આશીર્વાદો આપ્યા।

Verse 23

मत्पुत्रस्त्वं मदीयोसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे । एवमुक्तस्य पुरुषो नमस्कृत्य शिवां जगौ

“તું મારો પુત્ર છે, તું મારો જ છે; અહીં મારો બીજો કોઈ નથી.” એમ કહ્યા પછી તે પુરુષે નમસ્કાર કરીને શિવા (પાર્વતી)ને સંબોધી.

Verse 24

गणेश उवाच । किं कार्यं विद्यते तेद्य करवाणि तवोदितम् । इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा

ગણેશ બોલ્યા: “આજે તમારું કયું કાર્ય છે? તમે કહો તેમ હું કરીશ.” એમ કહ્યે પછી શિવા (દેવી)એ ત્યારે પોતાના પુત્રને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 25

शिवोवाच । हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे । मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे

શિવે કહ્યું: “હે પ્રિય બાળક, મારું વચન સાંભળ. આજથી તું મારો દ્વારપાલ બન. તું મારો પુત્ર છે, તું મારો જ છે; મારા માટે તારા સમાન બીજો કોઈ નથી.”

Verse 26

विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्म द्गृहान्तरम् । कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्

“મારી આજ્ઞા વિના, હે પુત્ર, કોઈ પણ—ક્યાંયથી—હઠપૂર્વક મારા ગૃહના આંતરિક ભાગમાં પ્રવેશ ન કરે. પ્રિય બાળક, મેં જે કહ્યું તે સત્ય છે.”

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ददौ तस्मै यष्टिं चातिदृढां मुने । तदीयं रूपमालोक्य सुन्दरं हर्षमागता

બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહીને, હે મુને, તેણે તેને અત્યંત દૃઢ દંડ આપ્યો. પોતાનું જ સુંદર રૂપ જોઈ તે હર્ષથી ભરાઈ ગઈ.

Verse 28

मुखमाचुंब्य सुप्रीत्यालिंग्य तं कृपया सुतम् । स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्

તેના મુખને ચુંબન કરીને, અતિ પ્રીતિથી આલિંગન કરીને, કૃપાથી તે પુત્રને—હાથમાં દંડ ધારણ કરેલા ગણાધિપ ગણેશને—પોતાના દ્વારે સ્થાપિત કર્યો.

Verse 29

अथ देवीसुतस्तात गृहद्वारि स्थितो गणः । यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया

પછી, હે તાત, દેવીએનો પુત્ર તે ગણ ઘરદ્વારે ઊભો રહ્યો—હાથમાં દંડ ધરાવતો મહાવીર—પાર્વતીના હિતની ઇચ્છાથી.

Verse 30

स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा । स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत्सखीयुता

પોતાના દ્વારે પોતાના પુત્ર ગણેશને સ્થાપિત કરીને, શિવા (પાર્વતી) પોતે સ્નાન કરવા લાગી અને સખીઓ સાથે ત્યાં જ સ્થિત રહી.

Verse 31

एतस्मिन्नेव काले तु शिवो द्वारि समागतः । कौतुकी मुनिर्शादूल नानालीलाविशारदः

એ જ સમયે શિવ દ્વારે આવી પહોંચ્યા—હે મુનિશાર્દૂલ, તેઓ કૌતુકપ્રિય છે અને અનેક દિવ્ય લીલાઓમાં નિપુણ છે।

Verse 32

उवाच च शिवेशं तमविज्ञाय गणाधिपः । मातुराज्ञां विना देव गम्यतां न त्वया धुना

શિવેશને ઓળખ્યા વિના ગણાધિપતિએ કહ્યું—“હે દેવ! માતાની આજ્ઞા વિના અત્યારે તારે જવું યોગ્ય નથી.”

Verse 33

मज्जनार्थं स्थिता माता क्व यासीतो व्रजाधुना । इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्

સ્નાન માટે ઊભેલી માતાએ કહ્યું—“હવે ક્યાં જઈ રહ્યો છે? હમણાં જ પાછો વળ.” એમ કહી તેને અટકાવવા માટે તેણે તરત જ નાની લાકડી ઉઠાવી લીધી.

Verse 34

तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह कं निषेधसि मूढधीः । मां न जानास्यसद्बुद्धे शिवोहमिति नान्यथा

તેને જોઈ ભગવાન શિવ બોલ્યા—“અરે મૂઢબુદ્ધિ! તું કોને રોકે છે? હે ભ્રાંત સમજવાળા, તું મને ઓળખતો નથી; હું શિવ છું—આ જ સત્ય છે, અન્યથા નહીં.”

Verse 35

ताडितस्तेन यष्ट्या हि गणेशेन महेश्वरः । प्रत्युवाच स तं पुत्रं बहुलीलश्च कोपितः

ગણેશે તે દંડથી આઘાત કરતાં અનેક દિવ્ય લીલાવાળા મહેશ્વર ક્રોધિત થયા અને પોતાના પુત્રને પ્રત્યુત્તર આપ્યો।

Verse 36

शिव उवाच । मुर्खोसि त्वं न जानासि शिवोहं गिरिजापतिः । स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम्

શિવ બોલ્યા—“તું મૂર્ખ છે; તને ખબર નથી કે હું શિવ, ગિરિજાનો પતિ છું. હું મારા જ ગૃહે જઈ રહ્યો છું—અરે બાલક, તું મને કેવી રીતે રોકી શકીશ?”

Verse 37

इत्युक्त्वा प्रविशंतं तं महेशं गणनायकः । क्रोधं कृत्वा ततो विप्र दंडेनाताडयत्पुनः

આવું કહી મહેશ જ્યારે અંદર પ્રવેશ કરવા લાગ્યા, ત્યારે ગણોના નાયક—હે વિપ્ર—ક્રોધ કરીને ફરી દંડથી તેમને આઘાત કર્યો।

Verse 38

ततश्शिवश्च संक्रुद्धो गणानाज्ञापयन्निजान् । को वायं वर्तते किंच क्रियते पश्यतां गणाः

પછી શિવ ક્રોધિત થઈ પોતાના ગણોને આજ્ઞા આપ્યા—“અહીં આવું વર્તન કરનાર કોણ છે? શું કરવામાં આવે છે? હે ગણો, જુઓ અને તરત જાણીને જણાવો।”

Verse 39

इत्युक्त्वा तु शिवस्तत्र स्थितः क्रुद्धो गृहाद्बहिः । भवाचाररतस्स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः

આવું કહી શિવ ત્યાં ઘરની બહાર ક્રોધિત થઈ ઊભા રહ્યા—ભવાચાર (દેહધારી જીવનને યોગ્ય ધર્મ)માં રત સ્વામી, જેમની અનેક અદ્ભુત અને વિસ્મયકારી લીલાઓ છે।