गणेश-वाक्यं तथा गणानां समर-सन्नाहः | Gaṇeśa’s Challenge and the Mustering of the Gaṇas

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता विभुना तेन निश्चयं परमं गताः । सन्नद्धास्तु तदा तत्र जग्मुश्च शिवमन्दिरम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે સર્વવ્યાપી પ્રભુએ એમ કહ્યાથી તેઓ પરમ નિશ્ચયને પામ્યા. ત્યારબાદ ત્યાં જ સંપૂર્ણ સન્નદ્ધ થઈ તેઓ શિવમંદિરે ગયા।

Verse 2

गणेशोऽपि तथा दृष्ट्वा ह्यायातान्गणसत्तमान् । युद्धाऽऽटोपं विधायैव स्थितांश्चैवाब्रवीदिदम्

ગણેશે પણ તે શ્રેષ્ઠ ગણોને આવતા જોઈ તરત જ યુદ્ધની તૈયારી ધારણ કરી; અને દૃઢપણે ઊભા રહી તેમને આ વચન કહ્યાં।

Verse 3

गणेश उवाच । आयांतु गणपास्सर्वे शिवाज्ञाप रिपालकाः । अहमेकश्च बालश्च शिवाज्ञापरिपालकः

ગણેશે કહ્યું—શિવાજ્ઞાના રક્ષક એવા બધા ગણપતિઓ અહીં આવો. હું એકલો જ બાળ છું, છતાં હું પણ શિવાજ્ઞાનો રક્ષક છું।

Verse 4

तथापि पश्यतां देवी पार्वती सूनुजं बलम् । शिवश्च स्वगणानां तु बलं पश्यतु वै पुनः

તથાપિ દેવી પાર્વતી પોતાના પુત્રનું બળ જુએ; અને શિવ પણ ફરીથી પોતાના ગણોના પરાક્રમને નિશ્ચયે જુએ।

Verse 5

बलवद्बालयुद्धं च भवानीशिव पक्षयोः । भवद्भिश्च कृतं युद्धं पूर्वं युद्धविशारदैः

ભવાની અને શિવ—બન્ને પક્ષોમાં પ્રબળ છતાં બાળસુલભ યુદ્ધ થયું; હે યુદ્ધવિશારદો, તમે પણ અગાઉ આવું યુદ્ધ કર્યું હતું।

Verse 6

मया पूर्वं कृतं नैव बालोस्मि क्रियतेऽधुना । तथापि भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह

મેં આ પહેલાં કર્યું નથી; હું તો બાળક છું, હવે કરું છું. તેમ છતાં ગિરિજા અને શિવની સમક્ષ આ વિષયમાં તમારે લજ્જાસહિત સંયમ રાખવો જોઈએ।

Verse 7

ममैवं तु भवेन्नैव वैपरीत्यं भविष्यति । ममैव भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह

મેં જેમ કહ્યું છે તેમ જ થશે; તેનો વિપરીત નહીં થાય. અહીં ગિરિજા અને શિવની સમક્ષ અનોચિત્યની લજ્જા મારી ઉપર જ પડશે, તમારી ઉપર નહીં।

Verse 8

एवं ज्ञात्वा च कर्त्तव्यः समरश्च गणेश्वराः । भवद्भिस्स्वामिनं दृष्ट्वा मया च मातरं तदा

હે ગણેશ્વરો, આમ જાણી હવે સમર કરવો જોઈએ. તમે તમારા સ્વામીને દર્શન કર્યા છે અને મેં પણ તે સમયે માતાને દર્શન કર્યા હતા.

Verse 9

क्रियते कीदृशं युद्धं भवितव्यं भवत्विति । तस्य वै वारणे कोऽपि न समर्थस्त्रिलोकके

“કેવો યુદ્ધ કરવો? જે થવાનું છે તે થવા દો.” એમ નક્કી કરીને, તે આવનારી ઘટનાને રોકવામાં ત્રિલોકમાં કોઈ પણ સમર્થ ન હતો.

Verse 10

ब्रह्मोवाच । इत्येवं भर्त्सितास्ते तु दंडभूषितबाहवः । विविधान्यायुधान्येवं धृत्वा ते च समाययुः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે ઠપકો પામેલા, દંડોથી શોભિત ભુજાવાળા તે યોદ્ધાઓ વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરીને એકત્ર થયા.

Verse 11

घर्षयन्तस्तथा दंतान् हुंकृत्य च पुनःपुनः । पश्य पश्य ब्रुवंतश्च गणास्ते समुपागताः

દાંત કચકચાવતા, વારંવાર ઘોર “હું” ધ્વનિ કરતા, અને “જો! જો!” કહી બૂમો પાડતા, તે ગણો (શિવના અનુચર) ધસી આવી પહોંચ્યા.

Verse 12

नंदी प्रथममागत्य धृत्वा पादं व्यकर्षयत् । धावन्भृंगी द्वितीयं च पादं धृत्वा गणस्य च

નંદી પહેલો આવી પગ પકડીને તેને પાછળ ખેંચવા લાગ્યો. પછી ભૃંગી દોડી આવી તે ગણનો બીજો પગ પણ પકડીને ખેંચવા લાગ્યો.

Verse 13

यावत्पादे विकर्षन्तौ तावद्धस्तेन वै गणः । आहत्य हस्तयोस्ताभ्यामुत्क्षिप्तौ पादकौ स्वयम्

જ્યાં સુધી તેઓ તેના પગ ખેંચતા રહ્યા, ત્યાં સુધી તે ગણ (ગણેશ) હાથથી તેમને મારતો રહ્યો. તેમના હાથ પર પ્રહાર કરીને તેણે પોતે જ પોતાના પગ ઉછાળી છૂટા કર્યા.

Verse 14

अथ देवीसुतो वीरस्सगृह्य परिघं बृहत् । द्वारस्थितो गणपतिः सर्वानापोथयत्तदा

ત્યારે દેવીપુત્ર વીર ગણપતિએ એક વિશાળ પરિઘ (લોખંડનો દંડ) હાથમાં લીધો; દ્વારે ઊભો રહી તેણે તે સમયે સૌને પ્રહાર કરીને પરત હાંકી કાઢ્યા.

Verse 15

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसंहितायां च कुमारखण्डे गणेशयुद्धवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગની રુદ્રસંહિતાના કુમારખંડમાં ‘ગણેશયુદ્ધવર્ણન’ નામનો પંદરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 16

केषांचिजानुनी तत्र केषांचित्स्कंधकास्तथा । सम्मुखे चागता ये वै ते सर्वे हृदये हताः

ત્યાં કેટલાંકના ઘૂંટણો તૂટી ગયા, કેટલાંકના ખભા પણ તેમ જ; અને જે ખરેખર સામે આવીને મુકાબલો કરવા આવ્યા, તેઓ બધા હૃદયસ્થાને પ્રહારમાં ઘાયલ થયા.

Verse 17

केचिच्च पतिताभूमौ केचिच्च विदिशो गताः । केषांचिच्चरणौ छिन्नौ केचिच्छर्वान्तिकं गताः

કેટલાક ભૂમિ પર પડી ગયા, કેટલાક વિવિધ દિશાઓમાં ભાગી ગયા. કેટલાકના પગ કપાઈ ગયા, અને કેટલાક શર્વ—શિવના—સન્નિધિમાં ગયા.

Verse 18

तेषां मध्ये तु कश्चिद्वै संग्रामे सम्मुखो न हि । सिंहं दृष्ट्वा यथा यांति मृगाश्चैव दिशो दश

તેમામાંથી કોઈ પણ યુદ્ધમાં સામેથી ઊભો રહ્યો નહિ. જેમ સિંહને જોઈ હરણો દસેય દિશામાં ભાગે, તેમ તેઓ ભયથી છૂટા પડી ગયા.

Verse 19

तथा ते च गणास्सर्वे गताश्चैव सहस्रशः । परावृत्य तथा सोपि सुद्वारि समुपस्थितः

એ જ રીતે તે બધા ગણો હજારોની સંખ્યામાં ચાલ્યા ગયા. પછી તે પણ પાછો વળી શુભ દ્વાર પાસે આવી ઊભો રહ્યો.

Verse 20

कल्पांतकरणे कालो दृश्यते च भयंकरः । यथा तथैव दृष्टस्स सर्वेषां प्रलयंकरः

કલ્પાંતના સમયે કાળ ભયંકર રૂપે દેખાય છે. જે રીતે પણ તેને જોવામાં આવે, તે સર્વ માટે પ્રલય કરનાર જ છે.

Verse 21

एतस्मिन्समये चैव सरमेशसुरेश्वराः । प्रेरिता नारदेनेह देवास्सर्वे समागमन्

એ જ સમયે નારદની પ્રેરણાથી દેવોના અધિપતિઓ તથા દેવશ્રેષ્ઠો સહિત સર્વ દેવો ત્યાં એકત્ર થયા।

Verse 22

समब्रुवंस्तदा सर्वे शिव स्य हितकाम्यया । पुरःस्थित्वा शिवं नत्वा ह्याज्ञां देहि प्रभो इति

ત્યારે શિવના હિતની ઇચ્છાથી સૌએ તેમના સમક્ષ ઊભા રહી, શિવને નમસ્કાર કરીને કહ્યું—“હે પ્રભુ, અમને તમારી આજ્ઞા આપો.”

Verse 23

त्वं परब्रह्म सर्वेशस्सर्वे च तव सेवकाः । सृष्टेः कर्ता सदा भर्ता संहर्ता परमेश्वरः

તમે પરબ્રહ્મ, સર્વેશ્વર છો; અને સર્વ જીવો તમારા સેવક છે. તમે જ સૃષ્ટિના કર્તા, સદા પાલક અને સંહારક—હે પરમેશ્વર—છો।

Verse 24

रजस्सत्त्वतमोरूपो लीलया निर्गुणः स्वतः । का लीला रचिता चाद्य तामिदानीं वद प्रभो

હે પ્રભુ, તમે સ્વભાવથી નિર્ગુણ છો; છતાં લીલાથી રજસ્, સત્ત્વ, તમસ્ રૂપ ધારણ કરો છો. આદિમાં તમે રચેલી તે લીલા શું છે? હવે કહો, હે સ્વામી।

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनिश्रेष्ठ महेश्वरः । गणान् भिन्नांस्तदा दृष्ट्वा तेभ्यस्सर्वं न्यवेदयत्

બ્રહ્મા બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તેમના વચન સાંભળી મહેશ્વરે ત્યારે ગણોને વિભાજિત જોયા અને તેમને સર્વ વાત સંપૂર્ણ રીતે સમજાવી કહી દીધી।

Verse 26

अथ सर्वेश्वरस्तत्र शंकरो मुनिसत्तम । विहस्य गिरिजानाथो ब्रह्माणं मामुवाच ह

પછી, હે મુનિસત્તમ, સર્વેશ્વર શંકર હસ્યા; અને ગિરિજાનાથ શિવે મને—બ્રહ્માને—કહ્યું।

Verse 27

शिव उवाच । ब्रह्मञ्छृणु मम द्वारि बाल एकस्समास्थितः । महाबलो यष्टिपाणिर्गेहावेशनिवारकः

શિવે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્, સાંભળ. મારા દ્વારે એકલો એક બાલક ઊભો છે—મહાબળવાન, હાથમાં દંડ ધારણ કરેલો—અને ગૃહમાં પ્રવેશ રોકે છે.

Verse 28

महाप्रहारकर्ताऽसौ मत्पार्षदविघातकः । पराजयः कृतस्तेन मद्गणानां बलादिह

તે મહાપ્રહાર કરનાર અને મારા પાર্ষદોનો વિનાશક છે. અહીં તેણે બળપૂર્વક મારા ગણોને પરાજિત કર્યા છે।

Verse 29

ब्रह्मन् त्वयैव गंतव्यं प्रसाद्योऽयं महाबलः । यथा ब्रह्मन्नयः स्याद्वै तथा कार्यं त्वया विधे

હે બ્રહ્મન, તારે જ જઈને આ મહાબલવાનને પ્રસન્ન કરવો જોઈએ. હે વિધાતા, ન્યાય અને યોગ્ય માર્ગ સ્થાપિત થાય તેમ કાર્ય કર।

Verse 30

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यमज्ञात्वाऽज्ञानमोहितः । तदीयनिकटं तात सर्वैरृषिवरैरयाम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—પ્રભુના વચન આમ સાંભળી પણ, તેને ન સમજી અજ્ઞાનથી મોહિત થઈ, હે તાત, હું સર્વ શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ સાથે તેમના નજીક ગયો।

Verse 31

समायान्तं च मां दृष्ट्वा स गणेशो महाबली । क्रोधं कृत्वा समभ्येत्य मम श्मश्रूण्यवाकिरत्

મને આવતો જોઈ તે મહાબલી ગણેશ ક્રોધિત થયો; નજીક આવી તેણે મારી મૂછ/દાઢી ઉપાડી નીચે છાંટી દીધી।

Verse 32

क्षम्यतां क्षम्यतां देव न युद्धार्थं समागतः । ब्राह्मणोहमनुग्राह्यः शांतिकर्तानुपद्रवः

ક્ષમા કરો, ક્ષમા કરો, હે દેવ! હું યુદ્ધ માટે આવ્યો નથી. હું બ્રાહ્મણ છું, કૃપાનો પાત્ર; હું શાંતિ કરાવનાર, ઉપદ્રવ ન કરનાર છું।

Verse 33

इत्येवं ब्रुवति ब्रह्मंस्तावत्परिघमाददे । स गणेशो महावीरो बालोऽबालपराक्रमः

બ્રહ્મા આમ બોલતા હતા ત્યારે જ ગણેશે તરત જ એક ભારે પરિઘ ઉઠાવી લીધો. તે બાળક હોવા છતાં મહાવીર હતો; તેની પરાક્રમશક્તિ સામાન્યથી પરે હતી.

Verse 34

गृहीतपरिघं दृष्ट्वा तं गणेशं महाबलम् । पलायनपरो यातस्त्वहं द्रुततरं तदा

ભારે પરિઘ પકડી રહેલા તે મહાબળવાન ગણેશને જોઈને, હું ત્યારે ભાગવા તરફ જ વળ્યો અને વધુ ઝડપથી દૂર ગયો.

Verse 35

यात यात ब्रुवंतस्ते परिघेन हतास्तदा । स्वयं च पतिताः केचित्केचित्तेन निपातिताः

તેઓ “ચાલો, ચાલો” એમ બોલતા બોલતા ત્યારે પરિઘના પ્રહારે ઘાયલ થઈ પડી ગયા. કેટલાક પોતે જ પડ્યા અને કેટલાક તે જ ઘા વડે પટકાયા.

Verse 36

केचिच्च शिवसामीप्यं गत्वा तत्क्षणमात्रतः । शिवं विज्ञापयांचक्रुस्तद्वृत्तां तमशेषतः

તેમામાંથી કેટલાંક તત્ક્ષણે જ શિવસન્નિધિમાં જઈ, થયેલા સર્વ પ્રસંગનો સંપૂર્ણ વૃત્તાંત શિવને નિવેદિત કરવા લાગ્યા।

Verse 37

तथाविधांश्च तान् दृष्ट्वा तद्वृत्तांतं निशम्य सः । अपारमादधे कोपं हरो लीलाविशारदः

તેમને તેવી સ્થિતિમાં જોઈ અને સમગ્ર વૃત્તાંત સાંભળી, દિવ્ય લીલામાં નિપુણ હર અપરિમિત ક્રોધથી વ્યાપ્ત થયા।

Verse 38

इंद्रादिकान्देवगणान् षण्मुखप्रवरान् गणान् । भूतप्रेतपिशाचांश्च सर्वानादेशयत्तदा

ત્યારે તેમણે ઇન્દ્ર આદિ દેવગણોને, ષણ્મુખ (કાર્તિકેય)ના નેતૃત્વવાળા શ્રેષ્ઠ ગણોને, તેમજ ભૂત-પ્રેત-પિશાચ સૌને આદેશ આપ્યો.

Verse 39

ते सर्वे च यथायोग्यं गतास्ते सर्वतो दिशम् । तं गणं हंतुकामा हि शिवाज्ञाता उदायुधाः

તેઓ બધા યથાયોગ્ય સર્વ દિશાઓમાં નીકળી પડ્યા. શિવની આજ્ઞાથી શસ્ત્રધારી બની, તે ગણને હણવાની જ ઇચ્છા ધરાવતા હતા.

Verse 40

यस्य यस्यायुधं यच्च तत्तत्सर्वं विशेषतः । तद्गणेशोपरि बलात्समागत्य विमोचितम्

જે જેનું જે જે શસ્ત્ર હતું, તે બધું વિશેષરૂપે બળપૂર્વક ગણેશ તરફ ખેંચાઈ આવ્યું; તેની પાસે પહોંચતાં જ તે નિષ્પ્રભ બની પડી ગયું.

Verse 41

हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे । त्रिलोकस्था जनास्सर्वे संशयं परमं गताः

ચરાચર સહિત ત્રિલોકમાં મહાન હાહાકાર થયો. ત્રિલોકસ્થ સર્વ જીવો પરમ સંશય અને ઘોર અનિશ્ચિતતામાં ફસાયા.

Verse 42

न यातं ब्रह्मणोऽप्यायुर्ब्रह्मांड क्षयमेति हि । अकाले च तथा नूनं शिवेच्छावशतः स्वयम्

બ્રહ્માની આયુ પણ હજી પૂર્ણ થઈ નહોતી અને બ્રહ્માંડનો ક્ષય પણ આવ્યો નહોતો. છતાં અકાળે તે બન્યું—નિશ્ચયે સ્વયં શિવની પરમ ઇચ્છાવશ।

Verse 43

ते सर्वे चागतास्तत्र षण्मुखाद्याश्च ये पुनः । देवा व्यर्थायुधा जाता आश्चर्यं परमं गताः

ત્યારે તેઓ બધા ત્યાં આવી પહોંચ્યા—ષણ્મુખ વગેરે પણ સાથે હતા. દેવોના શસ્ત્રો નિષ્ફળ બન્યા અને તેઓ પરમ આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થયા.

Verse 44

एतस्मिन्नन्तरे देवी जगदम्बा विबोधना । ज्ञात्वा तच्चरितं सर्वमपारं क्रोधमादधे

આ દરમિયાન જગદંબા દેવી—સદા જાગૃત અને વિવેકશીલ—તે સમગ્ર વર્તન જાણીને અપાર ક્રોધ ધારણ કર્યો.

Verse 45

शक्तिद्वयं तदा तत्र तया देव्या मुनीश्वर । निर्मितं स्वगणस्यैव सर्वसाहाय्यहेतवे

હે મુનીશ્વર, ત્યારે ત્યાં જ તે દેવીએ પોતાના ગણો માટે સર્વ પ્રકારની સહાય માટે બે શક્તિઓ રચી.

Verse 46

एका प्रचंडरूपं च धृत्वातिष्ठन्महामुने । श्यामपर्वतसंकांशं विस्तीर्य मुखगह्वरम्

હે મહામુને, એમમાંથી એકે અતિ પ્રચંડ રૂપ ધારણ કરીને અડગ ઊભી રહી; તેનું દેહ શ્યામ પર્વત સમાન હતું અને તેણે પોતાના મુખ-ગહ્વરને વિસ્તૃત કર્યું.

Verse 47

एका विद्युत्स्वरूपा च बहुहस्तसमन्विता । भयंकरा महादेवी दुष्टदंडविधायिनी

બીજી વીજળી સમા તેજસ્વી સ્વરૂપવાળી, અનેક હસ્તોથી યુક્ત હતી. ભયંકર તે મહાદેવી દુષ્ટોને દંડ આપનારી હતી.

Verse 48

आयुधानि च सर्वाणि मोचितानि सुरैर्गणैः । गृहीत्वा स्वमुखे तानि ताभ्यां शीघ्रं च चिक्षिपे

દેવગણોએ ફેંકેલા સર્વ આયુધોને તેણે પકડી પોતાના મુખમાં ગ્રહણ કર્યા અને પછી તે જ આયુધોને ત્વરિતપણે તેમની ઉપર પાછા ફેંકી દીધા.

Verse 49

देवायुधं न दृश्येत परिघः परितः पुनः । एवं ताभ्यां कृतं तत्र चरितं परमाद्भुतम्

ત્યાં કોઈ દેવાયુધ દેખાતું નહોતું; માત્ર પરિઘ (લોખંડનો ગદા-દંડ) જ ચારે તરફ ફરી ફરીને ઘૂમતો હતો. આ રીતે ત્યાં તે બંનેએ કરેલું કૃત્ય પરમ અદ્ભુત હતું.

Verse 50

एको बालोऽखिलं सैन्यं लोडयामास दुस्तरम् । यथा गिरिवरेणैव लोडितस्सागरः पुरा

એ એક જ બાલકે દુસ્તર સમગ્ર સેનાને પરાજિત કરી દીધી; જેમ પ્રાચીનકાળે મહાપર્વત વડે સાગર મથાયો હતો।

Verse 51

एकेन निहतास्सर्वे शक्राद्या निर्जरास्तथा । शंकरस्य गणाश्चैव व्याकुलाः अभवंस्तदा

એ એક જના દ્વારા ઇન્દ્રાદિ સર્વ અમર દેવો પણ પરાજિત થયા; ત્યારે શંકરના ગણો પણ અત્યંત વ્યાકુળ બન્યા।

Verse 52

अथ सर्वे मिलित्वा ते निश्श्वस्य च मुहुर्मुहुः । परस्परं समूचुस्ते तत्प्रहारसमाकुलाः

પછી તેઓ બધા ભેગા થયા અને વારંવાર નિશ્વાસ લેતા, તે પ્રહારોને કારણે વ્યાકુળ બની પરસ્પર વાત કરવા લાગ્યા।

Verse 53

देवगणा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न ज्ञायंते दिशो दश । परिघं भ्रामयत्येष सव्यापसव्यमेव च

દેવગણોએ કહ્યું—“હવે શું કરવું અને ક્યાં જવું? દસેય દિશાઓ ઓળખાતી નથી. આ (શક્તિ) પરિઘને ફેરવે છે—ક્યારેક ડાબે, ક્યારેક જમણે—અને બધું ગૂંચવી નાખે છે।”

Verse 54

ब्रह्मोवाच । एतत्कालेऽप्सरश्रेष्ठाः पुष्पचन्दनपाणयः । ऋषयश्च त्वदाद्या हि येऽतियुद्धेतिलालसाः

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે સમયે શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓ હાથમાં પુષ્પ અને ચંદન લઈને ત્યાં આવી પહોંચી. અને તમારાથી આરંભ કરીને મહાયુદ્ધ દર્શન માટે અત્યંત ઉત્સુક એવા ઋષિઓ પણ ત્યાં આવ્યા.

Verse 55

ते सर्वे च समाजग्मुर्युद्धसंदर्शनाय वै । पूरितो व्योम सन्मार्गस्तैस्तदा मुनिसत्तम

તેઓ બધા યુદ્ધ દર્શન માટે નિશ્ચયે એકત્ર થયા. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે સમયે તેમના દ્વારા આકાશ અને તેના શુભ માર્ગો પરિપૂર્ણ થઈ ગયા.

Verse 56

तास्ते दृष्ट्वा रणं तं वै महाविस्मयमागताः । ईदृशं परमं युद्धं न दृष्टं चैकदापि हि

તે યુદ્ધ જોઈ તેઓ મહાવિસ્મયમાં પડી ગયા. કારણ કે આવું પરમ અને અદભુત યુદ્ધ તેમણે એકવાર પણ પહેલાં જોયું ન હતું.

Verse 57

पृथिवी कंपिता तत्र समुद्रसहिता तदा । पर्वताः पतिताश्चैव चक्रुः संग्रामसंभवम्

ત્યારે એ જ સ્થળે સમુદ્રો સહિત પૃથ્વી કંપી ઉઠી. પર્વતો પણ ધરાશાયી થયા, અને આ રીતે યુદ્ધજન્ય મહાકોલાહલ ઊભો થયો.

Verse 58

द्यौर्ग्रहर्क्षगणैर्घूर्ण्णा सर्वे व्याकुलतां गताः । देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा

ગ્રહ-નક્ષત્રોના ઘૂમતા સમૂહોથી આકાશ અશાંત થયું. સર્વે વ્યાકુળ બન્યા; ત્યારે બધા દેવો અને તમામ ગણો પણ ભાગી ગયા।

Verse 59

केवलं षण्मुखस्तत्र नापलायत विक्रमी । महावीरस्तदा सर्वानावार्य पुरतः स्थितः

ત્યાં માત્ર પરાક્રમી ષણ્મુખ જ ન ભાગ્યો. તે મહાવીર ત્યારે સૌને રોકીને અગ્રભાગે અડગ ઊભો રહ્યો।

Verse 60

शक्तिद्वयेन तद्युद्धे सर्वे च निष्फलीकृताः । सर्वास्त्राणि निकृत्तानि संक्षिप्तान्यमरैर्गणैः

તે યુદ્ધમાં તે બે શક્તિઓ દ્વારા સૌના પ્રયત્નો નિષ્ફળ કરાયા. અમરગણોએ તેમના સર્વ અસ્ત્રો કાપી ને સંક્ષિપ્ત કરી દીધા.

Verse 61

येऽव स्थिताश्च ते सर्वे शिवस्यांतिकमागताः । देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा

ત્યારે જે તે સમયે બાકી રહ્યા હતા તેઓ બધા શિવના સાન્નિધ્યે આવ્યા; અને બધા દેવો ભાગી ગયા, તેમજ સર્વ ગણો પણ ત્યારે પલાયન થયા.

Verse 62

ते सर्वे मिलिताश्चैव मुहुर्नत्वा शिवं तदा । अब्रुवन्वचनं क्षिप्रं कोऽयं गणवरः प्रभो

ત્યારે તેઓ બધા એકત્ર થયા અને વારંવાર ભગવાન શિવને નમસ્કાર કરીને ત્વરિત બોલ્યા—“પ્રભો, આપના ગણોમાં આ શ્રેષ્ઠ ગણ કોણ છે?”

Verse 63

पुरा चैव श्रुतं युद्धमिदानीं बहुधा पुनः । दृश्यते न श्रुतं दृष्टमीदृशं तु कदाचन

“પૂર્વકાળે અમે યુદ્ધોની વાત સાંભળી હતી, અને અત્યારે પણ અનેક રીતે વારંવાર સાંભળીએ છીએ; પરંતુ જોયેલું કે સાંભળેલું—એવું યુદ્ધ ક્યારેય થયું નથી.”

Verse 64

किंचिद्विचार्यतां देव त्वन्यथा न जयो भवेत् । त्वमेव रक्षकस्स्वामिन्ब्रह्मांडस्य न संशयः

“હે દેવ, કૃપા કરીને થોડું વિચાર કરો; નહિતર વિજય પ્રાપ્ત નહીં થાય. સ્વામી, સમગ્ર બ્રહ્માંડના રક્ષક તમે જ છો—એમાં શંકા નથી.”

Verse 65

ब्रह्मोवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा रुद्रः परमकोपनः । कोपं कृत्वा च तत्रैव जगाम स्वगणैस्सह

બ્રહ્મા બોલ્યા—એવા વચનો સાંભળી પરમ ક્રોધશીલ રુદ્ર અત્યંત ક્રોધિત થયા. ક્રોધ પ્રજ્વલિત કરીને તેઓ ત્યાંથી જ પોતાના ગણો સાથે નીકળી ગયા.

Verse 66

देवसैन्यं च तत्सर्वं विष्णुना चक्रिणा सह । समुत्सवं महत्कृत्वा शिवस्यानुजगाम ह

પછી સમગ્ર દેવસેના, ચક્રધારી વિષ્ણુ સાથે, મહોત્સવ કરીને ભગવાન શિવના અનુસરણમાં નીકળી પડી.

Verse 67

एतस्मिन्नंतरे भक्त्या नमस्कृत्य महेश्वरम् । अब्रवीन्नारद त्वं वै देवदेवं कृतांजलिः

એ સમયે ભક્તિપૂર્વક મહેશ્વરને નમસ્કાર કરીને, કરજોડી નારદે દેવોના દેવને સંબોધ્યો।

Verse 68

नारद उवाच । देवदेव महादेव शृणु मद्वचनं विभो । त्वमेव सर्वगस्स्वामी नानालीलाविशारदः

નારદ બોલ્યા—હે દેવદેવ મહાદેવ, હે વિભો, મારું વચન સાંભળો. તમે જ સર્વત્રગામી સ્વામી છો, નાનાવિધ દિવ્ય લીલાઓમાં નિપુણ છો।

Verse 69

त्वया कृत्वा महालीलां गणगर्वोऽपहारितः । अस्मै दत्त्वा बलं भूरि देवगर्वश्च शंकर

હે શંકર! તમે મહાલીલાથી ગણોનો ગર્વ હરી લીધો; અને તેને બહુ બળ આપીને દેવોનો અહંકાર પણ દબાવ્યો।

Verse 70

दर्शितं भुवने नाथ स्वमेव बलमद्भुतम् । स्वतंत्रेण त्वया शंभो सर्वगर्वप्रहारिणा

હે નાથ, તમે જગતમાં તમારું જ અદ્ભુત બળ દર્શાવ્યું છે. હે શંભુ, સર્વ અહંકારને પ્રહાર કરનાર તમારા સ્વતંત્ર ઐશ્વર્યથી તમે આ પ્રગટ કર્યું છે।

Verse 71

इदानीं न कुरुष्वेश तां लीलां भक्तवत्सलः । स्वगणानमरांश्चापि सुसन्मान्याभिवर्द्धय

હે ઈશ્વર, ભક્તવત્સલ, હવે તે લીલા ન કરશો. તમારા ગણોને અને દેવતાઓને પણ યોગ્ય સન્માન આપી તેમની કલ્યાણ અને સમૃદ્ધિ વધારશો।

Verse 72

न खेलयेदानीं जहि ब्रह्मपदप्रद । इत्युक्त्वा नारद त्वं वै ह्यंतर्द्धानं गतस्तदा

“હવે વધુ રમૂજ ન કર—હે બ્રહ્મપદપ્રદ, તેને સંહાર.” એમ કહીને નારદ તે ક્ષણે અંતર્ધાન થયો.