देव्याः क्रोधः शक्तिनिर्माणं च (Devī’s Wrath and the Manifestation of the Śaktis)
આ અધ્યાયમાં નારદ બ્રહ્માને મહાદેવી સંબંધિત પ્રસંગ પછી શું થયું તે પૂછે છે. બ્રહ્મા કહે છે—ગણો વાદ્યો વગાડી મહોત્સવ કરે છે, પરંતુ શિવ એક શિરચ્છેદ પછી શોકમાં ડૂબે છે. ગિરિજા/દેવી તીવ્ર ક્રોધ અને દુઃખથી પોતાની હાનિનો વિલાપ કરે છે અને અપરાધી ગણોને નાશ કરવા અથવા પ્રલય આરંભવાનો વિચાર કરે છે. ત્યારે જગદંબા ક્ષણમાં અસંખ્ય શક્તિઓ પ્રગટ કરે છે; તે શક્તિઓ દેવીને પ્રણામ કરી આજ્ઞા માગે છે. મહામાયા, શંભુશક્તિ/પ્રકૃતિ સ્વરૂપા દેવી તેમને નિઃસંકોચ લય-સંહાર કાર્ય કરવા દૃઢ આદેશ આપે છે; આમ શોકથી ક્રોધ, શક્તિ-પ્રકટતા અને વિશ્વવ્યવસ્થા સામે વિનાશવેગનો તાણ પ્રગટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन् वद महाप्राज्ञ तद्वृत्तान्तेखिले श्रुते । किमकार्षीन्महादेवी श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
નારદે કહ્યું—“હે બ્રહ્મન, હે મહાપ્રાજ્ઞ! તે સર્વ ઘટનાવૃત્તાંત સંપૂર્ણ સાંભળી, તત્ત્વતઃ સાચું કહો—મહાદેવીએ શું કર્યું? હું યથાર્થ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું।”
Verse 2
ब्रह्मोवाच । श्रूयतां मुनिशार्दूल कथयाम्यद्य तद्ध्रुवम् । चरितं जगदंबाया यज्जातं तदनंतरम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે મુનિશાર્દૂલ, સાંભળો. આજે હું તને તે ધ્રુવસત્ય કહું છું—જગદંબાનું પાવન ચરિત્ર અને ત્યારબાદ તરત જે બન્યું તે.”
Verse 3
मृदंगान्पटहांश्चैव गणाश्चावादयंस्तथा । महोत्सवं तदा चक्रुर्हते तस्मिन्गणाधिपे
ત્યારે ગણોએ મૃદંગ અને પટહ વગાડ્યા; અને તે ગણાધિપના વધ પછી તેમણે મહોત્સવ ઉજવ્યો।
Verse 4
शिवोपि तच्छिरश्छित्वा यावद्दुःखमुपाददे । तावच्च गिरिजा देवी चुक्रोधाति मुनीश्वर
હે મુનીશ્વર, શિવે પણ તે શિર કાપીને જેટલો સમય દુઃખ અનુભવ્યું, એટલો જ સમય ગિરિજા દેવી અત્યંત ક્રોધિત રહી।
Verse 5
किं करोमि क्व गच्छामि हाहादुःखमुपागतम् । कथं दुःखं विनश्येतास्याऽतिदुखं ममाधुना
“હું શું કરું, ક્યાં જાઉં? હાય—દુઃખ આવી પડ્યું છે. આ શોક કેવી રીતે નાશ પામશે? અત્યારે તો અસહ્ય પીડા મને ઘેરી વળી છે।”
Verse 6
मत्सुतो नाशितश्चाद्य देवेस्सर्वैर्गणैस्तथा । सर्वांस्तान्नाशयिष्यामि प्रलयं वा करोम्यहम्
આજે સર્વ દેવોએ પોતાના ગણો સહિત મારા પુત્રનો વધ કર્યો છે. તેથી હું તેઓ સૌનો નાશ કરીશ, અથવા હું જ પ્રલય કરી દઈશ.
Verse 7
इत्येवं दुःखिता सा च शक्तीश्शतसहस्रशः । निर्ममे तत्क्षणं क्रुद्धा सर्वलोकमहेश्वरी
આ રીતે અત્યંત દુઃખિત થઈ, સર્વલોકોની મહેશ્વરી પરમદેવી એ જ ક્ષણે ક્રોધમાં શતસહસ્ર શક્તિઓ ઉત્પન્ન કરી.
Verse 8
निर्मितास्ता नमस्कृत्य जगदंबां शिवां तदा । जाज्वल्यमाना ह्यवदन्मातरादिश्यतामिति
ઉત્પન્ન થયેલી તે શક્તિઓએ ત્યારે જગદંબા શિવાને નમસ્કાર કરીને, તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ કહ્યું—“માતા, આજ્ઞા આપો; શું કરવું?”
Verse 9
तच्छुत्वा शंभुशक्तिस्सा प्रकृतिः क्रोधतत्परा । प्रत्युवाच तु तास्सर्वा महामाया मुनीश्वर
હે મુનીશ્વર! તે સાંભળીને શંભુની શક્તિરૂપા પ્રકૃતિ ક્રોધમાં તત્પર થઈ; ત્યારબાદ મહામાયાએ તે સર્વ શક્તિઓને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 10
देव्युवाच । हे शक्तयोऽधुना देव्यो युष्माभिर्मन्निदेशतः । प्रलयश्चात्र कर्त्तव्यो नात्र कार्या विचारणा
દેવીએ કહ્યું—હે શક્તિઓ, હે દેવીઓ! હવે મારા આદેશથી અહીં પ્રલય કરવો; તેમાં વિચારવાની જરૂર નથી।
Verse 11
देवांश्चैव ऋषींश्चैव यक्षराक्षसकांस्तथा । अस्मदीयान्परांश्चैव सख्यो भक्षत वै हठात्
હે સખીઓ! દેવો અને ઋષિઓને, તેમજ યક્ષો અને રાક્ષસોને—અમારા પક્ષના અને પર પક્ષના સૌને પણ હઠપૂર્વક ભક્ષી જાઓ।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । तदाज्ञप्ताश्च तास्सर्वाश्शक्तयः क्रोधतत्पराः । देवादीनां च सर्वेषां संहारं कर्तुमुद्यताः
બ્રહ્માએ કહ્યું—તે આજ્ઞાથી પ્રેરિત થઈ તે સર્વ શક્તિઓ ક્રોધમાં તત્પર બની, દેવોથી આરંભ કરીને સર્વનો સંહાર કરવા ઉદ્યત થઈ।
Verse 13
यथा च तृणसंहारमनलः कुरुते तथा । एवं ताश्शक्तयस्सर्वास्संहारं कर्तुमुद्यताः
જેમ અગ્નિ તૃણનો સંહાર કરે છે, તેમ તે સર્વ શક્તિઓ સંહાર કરવા ઉદ્યત થઈ।
Verse 14
गणपो वाथ विष्णुर्वा ब्रह्मा वा शंकरस्तथा । इन्द्रो वा यक्षराजो वा स्कंदो वा सूर्य एव वा
ગણપતિ હોય કે વિષ્ણુ, બ્રહ્મા હોય કે શંકર; ઇન્દ્ર હોય કે યક્ષરાજ, સ્કંદ હોય કે સ્વયં સૂર્ય—(સર્વે પરમેશ્વરના વિધાનાધીન છે)।
Verse 15
सर्वेषां चैव संहारं कुर्वंति स्म निरंतरम् । यत्रयत्र तु दृश्येत तत्रतत्रापि शक्तयः
તે શક્તિઓ સતત સર્વનો સંહાર કરતી હતી; જ્યાં જ્યાં તે દેખાતી, ત્યાં ત્યાં જ તે શક્તિઓ હાજર રહી કાર્યરત રહેતી।
Verse 16
कराली कुब्जका खंजा लंबशीर्षा ह्यनेकशः । हस्ते धृत्वा तु देवांश्च मुखे चैवाक्षिपंस्तदा
ત્યારે તે અનેક ભયાનક રૂપોમાં—કરાળી, કુબ્જા, ખંજા અને લાંબશીર્ષા—દેવતાઓને હાથમાં પકડી પોતાના મુખમાં ફેંકવા લાગી।
Verse 17
तं संहारं तदा दृष्ट्वा हरो ब्रह्मा तथा हरिः । इन्द्रादयोऽखिलाः देवा गणाश्च ऋषयस्तथा
તે સંહાર ત્યારે જોઈ હર, બ્રહ્મા તથા હરિ; અને ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવો, ગણો તથા ઋષિઓ પણ—પ્રભુની પરમ શક્તિથી વિસ્મિત થઈ સાવધાન થયા।
Verse 18
किं करिष्यति सा देवी संहारं वाप्यकालतः । इति संशयमापन्ना जीवनाशा हताऽभवत्
“એ દેવી શું કરશે—યોગ્ય સમય પહેલાં પણ સંહાર કરી દેશે શું?” એવો સંશય થતાં તેની જીવનની આશા તૂટી ગઈ।
Verse 19
सर्वे च मिलिताश्चेमे कि कर्त्तव्यं विचिंत्यताम् । एवं विचारयन्तस्ते तूर्णमूचुः परस्परम्
આ બધા એકત્ર થયા છે—હવે શું કરવું તે વિચારવામાં આવે. આમ વિચારતા તેઓ તુરંત પરસ્પર વાત કરવા લાગ્યા।
Verse 20
यदा च गिरिजा देवी प्रसन्ना हि भवेदिह । तदा चैव भवेत्स्वास्थ्यं नान्यथा कोटियत्नतः
જ્યારે દેવી ગિરિજા અહીં સાચે પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે જ કલ્યાણ અને સ્વાસ્થ્ય થાય છે; કરોડ પ્રયત્નોથી પણ અન્યથા નથી થતું।
Verse 21
शिवोपि दुःखमापन्नो लौकिकीं गतिमाश्रितः । मोहयन्सकलांस्तत्र नानालीलाविशारदः
ભગવાન શિવ પણ જાણે દુઃખમાં પડ્યા હોય તેમ ત્યાં લોકિક રીતિ અપનાવી; અનેક લીલાઓમાં નિપુણ બની તેમણે ત્યાંના સર્વને મોહીત કર્યા।
Verse 22
सर्वेषां चैव देवानां कटिर्भग्ना यदा तदा । शिवा क्रोधमयी साक्षाद्गंतुं न पुर उत्सहेत्
જ્યારે જ્યારે સર્વ દેવતાઓની કમર તૂટી, ત્યારે સాక్షાત્ ક્રોધમયી શિવાએ નગર તરફ જવા દીધું નહીં; કોઈ આગળ વધવાની હિંમત ન કરી શક્યો।
Verse 23
स्वीयो वा परकीयो वा देवो वा दानवोपि वा । गणो वापि च दिक्पालो यक्षो वा किन्नरो मुनिः
પોતાનો હોય કે પરાયો; દેવ હોય કે દાનવ; ગણ હોય કે દિક્પાલ; યક્ષ, કિન્નર કે મુનિ—જે કોઈ પણ હોય, સર્વે શિવની સર્વવ્યાપી અધિપત્યસીમામાં અને તેમના અનુગ્રહની રૂપાંતરક વ્યાપ્તિમાં જ સમજવા યોગ્ય છે।
Verse 24
विष्णुर्वापि तथा ब्रह्मा शंकरश्च तथा प्रभुः । न कश्चिद्गिरिजाग्रे च स्थातुं शक्तोऽभवन्मुने
હે મુને, વિષ્ણુ હોય કે બ્રહ્મા, અથવા પ્રભુ શંકર—ગિરિજાના શિખર પર ઊભા રહેવા કોઈ પણ સમર્થ ન બન્યો।
Verse 25
जाज्वल्यमानं तत्तेजस्सर्वतोदाहि तेऽखिलाः । दृष्ट्वा भीततरा आसन् सर्वे दूरतरं स्थिताः
ચારેય તરફ દહન કરતું તે જાજ્વલ્યમાન તેજ જોઈ તેઓ બધા વધુ ભયભીત થયા અને વધુ દૂર જઈને ઊભા રહ્યા।
Verse 26
एतस्मिन्समये तत्र नारदो दिव्यदर्शनः । आगतस्त्वं मुने देवगणानां सुखहेतवे
એ જ સમયે ત્યાં દિવ્યદર્શનયુક્ત નારદ મુનિ દેવગણોના સુખ અને કલ્યાણ માટે આવી પહોંચ્યા.
Verse 27
ब्रह्माणं मां भवं विष्णुं शंकरं च प्रणम्य साः । समागत्य मिलित्वोचे विचार्य कार्यमेव वा
બ્રહ્મા, મને, ભવ, વિષ્ણુ અને શંકરને પ્રણામ કરીને તેઓ એકત્ર થયા; મળીને કાર્ય શું કરવું તે વિચાર કરી બોલ્યા।
Verse 28
सर्वे संमंत्रयां चक्रुस्त्वया देवा महात्मना । दुःखशांतिः कथं स्याद्वै समूचुस्तत एव ते
પછી, હે મહાત્મા, સર્વ દેવોએ તમારી સાથે પરામર્શ કર્યો અને તે જ ક્ષણે પૂછ્યું—“દુઃખની શાંતિ કેવી રીતે થશે?”
Verse 29
यावच्च गिरिजा देवी कृपां नैव करिष्यति । तावन्नैव सुखं स्याद्वै नात्र कार्या विचारणा
જ્યાં સુધી દેવી ગિરિજા કૃપા ન કરે, ત્યાં સુધી સાચું સુખ કદી ઉપજે નહીં—આમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Verse 30
ऋषयो हि त्वदाद्याश्च गतास्ते वै शिवान्तिकम् । सर्वे प्रसादयामासुः क्रोधशान्त्यै तदा शिवाम्
તમને આદિ રાખીને તે ઋષિઓ શિવના સાન્નિધ્યે ગયા. ત્યારબાદ તેમના ક્રોધ-શમન માટે સૌએ શિવા (પાર્વતી) દેવીને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 31
पुनः पुनः प्रणेमुश्च स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः । सर्वे प्रसादयन्प्रीत्या प्रोचुर्देवगणाज्ञया
તેઓ વારંવાર પ્રણામ કરતા રહ્યા; અનેક સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરીને, પ્રેમભક્તિથી પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છી, દેવગણોની આજ્ઞા મુજબ બોલ્યા।
Verse 32
सुरर्षय ऊचुः । जगदम्ब नमस्तुभ्यं शिवायै ते नमोस्तु ते । चंडिकायै नमस्तुभ्यं कल्याण्यै ते नमोस्तु ते
દિવ્ય ઋષિઓએ કહ્યું— હે જગદંબા, તમને નમસ્કાર. હે શિવા, તમને નમસ્કાર. હે ચંડિકા, તમને નમસ્કાર. હે કલ્યાણી, તમને નમસ્કાર.
Verse 33
आदिशक्तिस्त्वमेवांब सर्वसृष्टिकरी सदा । त्वमेव पालिनी शक्तिस्त्वमेव प्रलयंकरी
હે અંબા, તમે જ આદિશક્તિ—સદા સર્વ સૃષ્ટિની કર્ત્રી. તમે જ પાલન કરનારી શક્તિ, અને તમે જ પ્રલય કરનારી શક્તિ છો.
Verse 34
प्रसन्ना भव देवेशि शांतिं कुरु नमोस्तु ते । सर्वं हि विकलं देवि त्रिजगत्तव कोपतः
હે દેવેશી દેવી, પ્રસન્ન થાઓ; શાંતિ પ્રદાન કરો—તમને નમસ્કાર. હે દેવી, તમારા કોપથી ત્રિજયત સર્વે વિકળ અને નિર્બળ બની જાય છે.
Verse 35
ब्रह्मोवाच । एवं स्तुता परा देवी ऋषिभिश्च त्वदादिभिः । क्रुद्धदृष्ट्या तदा ताश्च किंचिन्नोवाच सा शिवा
બ્રહ્માએ કહ્યું: આ રીતે તમારાં જેવા ઋષિઓ દ્વારા સ્તુત થયેલી પરા દેવી શિવા ત્યારે ક્રોધભરી દૃષ્ટિથી તેમની તરફ જોઈ, કશું જ બોલી નહીં.
Verse 36
तदा च ऋषयस्सर्वे नत्वा तच्चरणांबुजम् । पुनरूचुश्शिवां भक्त्या कृतांजलिपुटाश्शनैः
ત્યારે સર્વ ઋષિઓએ તે કમળચરણોને નમન કર્યું અને પછી ભક્તિથી અંજલિ બાંધી ધીમે ધીમે વિનયપૂર્વક શિવાને ફરી કહ્યું.
Verse 37
ऋषय ऊचुः क्षम्यतां देवि संहारो जाय तेऽधुना । तव स्वामी स्थितश्चात्र पश्य पश्य तमंबिके
ઋષિઓએ કહ્યું: હે દેવી, ક્ષમા કરો; હવે તમારાથી સંહાર ઊભો થવા જાય છે. હે અંબિકે, તમારો સ્વામી અહીં હાજર છે—જુઓ, જુઓ તેમને.
Verse 38
वयं के च इमे देवा विष्णुब्रह्मादयस्तथा । प्रजाश्च भवदीयाश्च कृतांजलिपुटाः स्थिताः
અમે કોણ, અને વિષ્ણુ-બ્રહ્મા આદિ આ દેવો કોણ? તેમજ તમારી જ પ્રજાઓ પણ—બધા અંજલિ બાંધી અહીં ઊભા છે.
Verse 39
क्षंतव्यश्चापराधो वै सर्वेषां परमेश्वरि । सर्वे हि विकलाश्चाद्य शांतिं तेषां शिवे कुरु
હે પરમેશ્વરી, સર્વના અપરાધ ક્ષમ્ય છે. આજે સૌ વિકલ થયા છે; તેથી હે શિવે, તેમને શાંતિ અને પુનઃસ્થાપન આપો।
Verse 40
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ऋषयस्सर्वे सुदीनतरमाकुलाः । संतस्थिरे चंडिकाग्रे कृतांजलिपुटास्तदा
બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહીને સર્વ ઋષિઓ વધુ દીન અને વ્યાકુળ બની, ત્યારે અંજલિ બાંધી ચંડિકાના સમક્ષ ઊભા રહ્યા।
Verse 41
एवं श्रुत्वा वचस्तेषां प्रसन्ना चंडिकाऽभवत् । प्रत्युवाच ऋषींस्तान्वै करुणाविष्टमानसा
તેમના વચનો સાંભળી ચંડિકા પ્રસન્ન થઈ. કરુણાથી ભરેલા હૃદયવાળી દેવીએ તે ઋષિઓને પ્રત્યుత્તર આપ્યો.
Verse 42
देव्युवाच । मत्पुत्रो यदि जीवेत तदा संहरणं नहि । यथा हि भवतां मध्ये पूज्योऽयं च भविष्यति
દેવીએ કહ્યું—જો મારો પુત્ર જીવતો રહે, તો તેનું સંહરણ (પ્રાણહરણ) ન થવું જોઈએ. કારણ કે સમય જતાં તમારાં મધ્યે એ પણ પૂજ્ય બનશે.
Verse 43
सर्वाध्यक्षो भवेदद्य यूयं कुरुत तद्यदि । तदा शांतिर्भवेल्लोके नान्यथा सुखमाप्स्यथ
આજથી એક જ સર્વાધ્યક્ષ (પરમ અધિપતિ) થાઓ; તમે જો તે કરો તો લોકમાં શાંતિ થશે. નહિંતર તમને સુખ પ્રાપ્ત નહીં થાય.
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते तदा सर्वे ऋषयो युष्मदादयः । तेभ्यो देवेभ्य आगत्य सर्वं वृत्तं न्यवेदयन्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે કહ્યા પછી, તમારાથી આરંભ કરીને સર્વ ઋષિઓ ત્યારે દેવતાઓ પાસે ગયા; અને ત્યાં પહોંચી જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું સંપૂર્ણ રીતે નિવેદન કર્યું।
Verse 45
ते च सर्वे तथा श्रुत्वा शंकराय न्यवेदयन् । नत्वा प्रांजलयो दीनाः शक्रप्रभृतयस्सुराः
આ રીતે સાંભળી તેમણે શંકરને નિવેદન કર્યું. શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે દેવતાઓ દીન અને વ્યાકુળ બની, નમસ્કાર કરીને, અંજલિ બાંધીને તેમના સમક્ષ ઊભા રહ્યા।
Verse 46
प्रोवाचेति सुराञ्छ्रुत्वा शिवश्चापि तथा पुनः । कर्त्तव्यं च तथा सर्वलोकस्वास्थ्यं भवेदिह
દેવોના વચન સાંભળી શિવે ફરી કહ્યું— “એમ જ કરવું જોઈએ; કારણ કે આ રીતે કરવાથી અહીં નિશ્ચિતપણે સર્વ લોકનું કલ્યાણ અને આરોગ્ય સુરક્ષિત થશે।”
Verse 47
उत्तरस्यां पुनर्यात प्रथमं यो मिलेदिह । तच्छिरश्च समाहृत्य योजनीयं कलेवरे
પછી ફરી ઉત્તર દિશામાં જવું. ત્યાં જે પ્રથમ મળે, તેનું શિર લઈને આવી દેહ પર યથાવિધી જોડવું જોઈએ.
Verse 48
ब्रह्मोवाच । ततस्तैस्तत्कृतं सर्वं शिवाज्ञाप्रतिपालकैः । कलेवरं समानीय प्रक्षाल्य विधिवच्च तत्
બ્રહ્માએ કહ્યું— ત્યારે શિવની આજ્ઞાનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કરનારાઓએ બધું તેમ જ કર્યું. દેહ લાવી તેને વિધિપૂર્વક પ્રક્ષાલન કર્યું.
Verse 49
पूजयित्वा पुनस्ते वै गताश्चोदङ्मुखास्तदा । प्रथमं मिलितस्तत्र हस्ती चाप्येकदंतकः
પછી તેમણે ફરી પૂજા કરી અને ઉત્તરમુખ થઈ આગળ વધ્યા. ત્યાં સૌપ્રથમ હસ્તિમુખ એકદંતક (ગણેશ) સાથે તેમનો મેળ થયો.
Verse 50
तच्छिरश्च तदा नीत्वा तत्र तेऽयोजयन् ध्रुवम् । संयोज्य देवतास्सर्वाः शिवं विष्णुं विधिं तदा
પછી તે શિર ત્યાં લઈ જઈ તેમણે દૃઢપણે જોડીને સ્થાપિત કર્યું. તે જ ક્ષણે શિવ, વિષ્ણુ અને વિધિ (બ્રહ્મા) સહિત સર્વ દેવતાઓ એકત્ર થયા.
Verse 51
प्रणम्य वचनं प्रोचुर्भवदुक्तं कृतं च नः । अनंतरं च तत्कार्यं भवताद्भवशेषितम्
પ્રણામ કરીને તેમણે કહ્યું—“આપની આજ્ઞા મુજબ અમે કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે. હવે, હે પ્રભુ, તે કાર્યનો શેષ ભાગ આપ જ પૂર્ણ કરો.”
Verse 52
ब्रह्मोवाच । ततस्ते तु विरेजुश्च पार्षदाश्च सुराः सुखम् । अथ तद्वचनं श्रुत्वा शिवोक्तं पर्यपालयन्
બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી તે પાર্ষદો અને દેવતાઓ આનંદથી તેજસ્વી બન્યા. શિવનું વચન સાંભળી તેમણે શિવની આજ્ઞાનું યથાવત્ પાલન કર્યું.
Verse 53
ऊचुस्ते च तदा तत्र ब्रह्मविष्णुसुरास्तथा । प्रणम्येशं शिवं देवं स्वप्रभुं गुणवर्जितम्
ત્યારે ત્યાં જ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને દેવતાઓ બોલ્યા—ગુણાતીત, પોતાના પરમ સ્વામી ઈશ્વર શિવદેવને પ્રણામ કરીને.
Verse 54
यस्मात्त्वत्तेजसस्सर्वे वयं जाता महात्मनः । त्वत्तेजस्तत्समायातु वेदमंत्राभियोगतः
હે મહાત્મન પ્રભુ! અમે સર્વે તમારા દિવ્ય તેજમાંથી જન્મ્યા છીએ; તેથી વેદમંત્રોના પ્રભાવથી એ જ તમારું તેજ હવે પાછું આવી તમારી અંદર જ લીન થાઓ।
Verse 56
तज्जलस्पर्शमात्रेण चिद्युतो जीवितो द्रुतम् । तदोत्तस्थौ सुप्त इव स बालश्च शिवेच्छया
તે જળના માત્ર સ્પર્શથી ચેતનાસંપન્ન તે બાળક તત્કાળ જીવિત થયો. પછી શિવની ઇચ્છાથી તે તરત જ ઊઠ્યો, જાણે ઊંઘમાંથી જાગ્યો હોય।
Verse 57
सुभगस्सुन्दरतरो गजवक्त्रस्सुरक्तकः । प्रसन्नवदनश्चातिसुप्रभो ललिताकृतिः
તે પરમ મંગલમય અને અત્યંત સુંદર છે; ગજમુખ અને દીપ્તિમાન લાલિમાવર્ણ. પ્રસન્ન મુખવાળા, અતિપ્રભામય, અને કોમળ-મનોહર આકૃતિવાળા છે।
Verse 58
तं दृष्ट्वा जीवितं बालं शिवापुत्रं मुनीश्वर । सर्वे मुमुदिरे तत्र सर्वदुःखं क्षयं गतम्
હે મુનીશ્વર! શિવપુત્ર તે બાળક જીવિત થયેલો જોઈ ત્યાં હાજર સર્વે આનંદિત થયા, કારણ કે તેમનું સર્વ દુઃખ ક્ષય પામ્યું હતું।
Verse 59
देव्यै संदर्शयामासुः सर्वे हर्षसमन्विताः । जीवितं तनयं दृष्ट्वा देवी हृष्टतराभवत्
સર્વે હર્ષથી ભરાઈ તેને દેવીને દર્શાવવા લઈ ગયા. પોતાના પુત્રને જીવિત જોઈ દેવી વધુ આનંદિત થઈ।
Verse 95
इत्येवमभिमंत्रेण मंत्रितं जलमुत्तमम् । स्मृत्वा शिवं समेतास्ते चिक्षिपुस्तत्कलेवरे
આ રીતે એ જ મંત્રથી ઉત્તમ જળને અભિમંત્રિત કરીને, પછી ભગવાન શિવનું સ્મરણ કરી તેઓ સૌ એકત્ર થયા અને તે દેહ પર તે જળ છાંટ્યું.
Frequently Asked Questions
The chapter depicts the immediate aftermath of a violent episode involving a gaṇa-leader (gaṇādhipa) whose head is severed, triggering Śiva’s sorrow and Devī’s intense grief and anger, which then catalyzes further cosmic action.
Devī’s anger functions as a theological trigger for śakti-prakāśa (the outward manifestation of powers): Mahāmāyā/Prakṛti generates innumerable operative energies, illustrating how the One Śakti becomes many instruments for cosmic regulation.
The key manifestation is the instantaneous creation of ‘śaktis’ in vast numbers (śatasahasraśaḥ), who appear as empowered agents, bow to Devī, and await direct instruction—here oriented toward pralaya.