देवदैत्यसामान्ययुद्धवर्णनम् — Description of the General Battle Between Devas and Daityas
આ અધ્યાયમાં દેવો અને દૈત્ય/અસુરો વચ્ચેના ઘોર સામાન્ય યુદ્ધનું વર્ણન છે. બ્રહ્મા નારદને કહે છે કે દૈત્યોના પ્રબળ તેજ અને બળ સામે દેવો પરાજય પામે છે; વજ્રધર ઇન્દ્ર ઘાયલ થઈ દુઃખમાં પડે છે, અન્ય લોકપાલો અને દેવતાઓ પણ શત્રુના તેજને સહન ન કરી હારીને પલાયન કરે છે. અસુરો સિંહનાદ સમા જયઘોષ કરીને રણકોલાહલ મચાવે છે. એ જ વળાંક પર શિવકોપોદ્ભવ વીરભદ્ર પોતાના વીર ગણો સાથે પ્રગટ થઈ તારકનો સીધો સામનો કરે છે અને યુદ્ધ માટે સ્થિત થાય છે; તેથી દેવપરાજયની કથા શિવપક્ષીય પ્રતિઆક્રમણ તરફ વળે છે. આ અધ્યાય પરિવર્તનકારી છે—અસુર પ્રાબલ્ય, મુખ્ય વિરોધી તારક, અને શૈવ સુધારક તરીકે વીરભદ્રનો પ્રવેશ સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इति ते वर्णितस्तात देवदानव सेनयोः । संग्रामस्तुमुलोऽतीव तत्प्रभ्वो शृणु नारद
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે તાત, દેવ અને દાનવ સેનાઓ વચ્ચેનો અત્યંત ઘોર અને તુમુલ સંગ્રામ મેં તને આ રીતે વર્ણવ્યો. હવે, હે નારદ, તેનો પરિણામ અને ત્યાં પ્રગટ થયેલી પ્રભુતા સાંભળ।
Verse 2
एवं युद्धेऽतितुमुले देवदानवसंक्षये । तारकेणैव देवेन्द्रश्शक्त्या रमया सह
આ રીતે દેવો અને દાનવોના વિનાશકારી અત્યંત ભીષણ યુદ્ધમાં, દેવરાજ ઇન્દ્ર પોતાની રમા નામની શક્તિ સાથે તારકાસુર સામે લડ્યા.
Verse 3
सद्यः पपात नागाश्च धरण्यां मूर्च्छितोऽभवत् । परं कश्मलमापेदे वज्रधारी सुरेश्वरः
તરત જ તે હાથી (ઐરાવત) પૃથ્વી પર પડી ગયો અને મૂર્છિત થઈ ગયો. વજ્રધારી સુરેશ્વર ઇન્દ્ર પણ અત્યંત વ્યાકુળતા અને કષ્ટ પામ્યા.
Verse 4
तथैव लोकपास्सर्वेऽसुरैश्च बलवत्तरैः । पराजिता रणे तात महारणविशारदैः
એ જ રીતે, હે તાત, સર્વ લોકપાલો પણ વધુ બળવાન અને મહાયુદ્ધમાં નિપુણ એવા અસુરો દ્વારા રણમાં પરાજિત થયા.
Verse 5
अन्येऽपि निर्जरा दैत्यैर्युद्ध्यमानाः पराजिताः । असहंतो हि तत्तेजः पलायनपरायणाः
અન્ય અમર દેવતાઓ પણ દૈત્યો સાથે યુદ્ધ કરતાં પરાજિત થયા. તે પ્રચંડ તેજ સહન ન કરી શકતાં તેઓ પલાયનમાં જ તત્પર બન્યા.
Verse 6
जगर्जुरसुरास्तत्र जयिनस्सुकृतोद्यमाः । सिंहनादं प्रकुर्वन्तः कोलाहलपरायणाः
ત્યાં અસુરો વિજયમાં નિશ્ચિત થઈ, ઉત્તમ પ્રયત્નથી ગર્જના કરવા લાગ્યા. સિંહનાદ કરતાં તેઓ કૉલાહલમાં જ તલ્લીન રહ્યા.
Verse 7
एतस्मिन्नंतरे तत्र वीरभद्रो रुषान्वितः । आससाद गणैर्वीरैस्तारकं वीरमानिनम्
એ જ ક્ષણે ત્યાં ધર્મોચિત રોષથી પરિપૂર્ણ વીરભદ્ર, પોતાના પરાક્રમી ગણો સાથે આગળ વધ્યો અને વીરતાનો અભિમાન ધરાવનાર તારકને સામનો કર્યો।
Verse 8
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे देव दैत्यसामान्ययुद्धवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના ચતુર્થ કુમારખંડમાં ‘દેવ-દૈત્ય સામાન્ય યુદ્ધવર્ણન’ નામનો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 9
तदा ते प्रमथास्सर्वे दैत्याश्च परमोत्सवाः । युयुधुस्संयुगेऽन्योन्यं प्रसक्ताश्च महारणे
ત્યારે બધા પ્રમથો અને દૈત્યો, યુદ્ધના ઉન્માદના પરમ ઉત્સાહમાં, તે મહારણે પરસ્પર નજીકથી અથડાઈને ઘમાસાણ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 10
त्रिशूलैरृष्टिभिः पाशैः खड्गैः परशुपट्टिशैः । निजघ्नुस्समरेऽन्योन्यं रणे रणविशारदाः
ત્રિશૂલ, ભાલા, પાશ, ખડ્ગ, પરશુ અને પટ્ટિશ—આ શસ્ત્રોથી રણવિશારદ યોદ્ધાઓ સમરમાં પરસ્પર પર વારંવાર પ્રહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 11
तारको वीरभद्रेण स त्रिशूलाहतो भृशम् । पपात सहसा भूमौ क्षणं मूर्छापरिप्लुतः
વીરભદ્રના ત્રિશૂલના ઘોર પ્રહારથી તારક અચાનક ધરતી પર પડી ગયો અને ક્ષણભર મૂર્છામાં ડૂબી ગયો।
Verse 12
उत्थाय स द्रुतं वीरस्तारको दैत्यसत्तमः । लब्धसंज्ञो बलाच्छक्त्या वीरभद्रं जघान ह
પછી દૈત્યશ્રેષ્ઠ વીરો તારક ઝડપથી ઊભો થયો; સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને તેણે બળપૂર્વક શક્તિ-શસ્ત્રથી વીરભદ્ર પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 13
वीरभद्रस्तथा वीरो महातेजा हि तारकम् । जघान त्रिशिखेनाशु घोरेण निशितेन तम्
પછી મહાતેજસ્વી વીરભદ્રે પણ, વીરોમાં પ્રસિદ્ધ તારકને, ભયંકર અને તીક્ષ્ણ ત્રિશિખ-શસ્ત્રથી તરત પ્રહાર કર્યો।
Verse 14
सोपि शक्त्या वीरभद्रं जघान समरे ततः । तारको दितिजाधीशः प्रबलो वीरसंमतः
પછી સમરમાં તારકે પણ શક્તિ-શસ્ત્રથી વીરભદ્ર પર પ્રહાર કર્યો; તે દિતિજાધિપતિ અત્યંત પ્રબળ અને વીરોમાં માન્ય હતો।
Verse 15
एवं संयुद्ध्यमानौ तौ जघ्नतुश्चेतरेतरम् । नानास्त्रशस्त्रैस्समरे रणविद्याविशारदौ
આ રીતે યુદ્ધ કરતાં તે બંને સમરમાં પરસ્પર પર વારો-વારો પ્રહાર કરવા લાગ્યા. અનેક પ્રકારનાં અસ્ત્ર-શસ્ત્રો ચલાવી, બંને જ રણવિદ્યામાં નિપુણ હતા.
Verse 16
तयोर्महात्मनोस्तत्र द्वन्द्वयुद्धमभूत्तदा । सर्वेषां पश्यतामेव तुमुलं रोमहर्षणम्
ત્યારે ત્યાં તે બે મહાત્માઓ વચ્ચે ઘોર દ્વંદ્વયુદ્ધ થયું; સૌ જોતા જોતાં તે તુમુલ યુદ્ધ રોમાંચ ઉપજાવનારું બન્યું।
Verse 17
ततो भेरीमृदंगाश्च पटहानकगोमुखाः । विनेदुर्विहता वीरैश्शृण्वतां सुभयानकाः
પછી ભેરી, મૃદંગ, પટહ, આનક અને ગોમુખ શંખ-શિંગાં—વીરોના પ્રહારથી ગુંજી ઊઠ્યાં; સાંભળનારને તે એકસાથે શુભ પણ ભયાનક પણ લાગ્યાં।
Verse 18
युयुधातेतिसन्नद्धौ प्रहारैर्जर्जरीकृतौ । अन्योन्यमतिसंरब्धौ तौ बुधांगारकाविव
“યુદ્ધ કરો, યુદ્ધ કરો” એમ ઘોષ કરી બંને સન્નદ્ધ થયા; પ્રહારો વડે એકબીજાને જર્જરિત કર્યા. પરસ્પર ઉગ્ર રોષે તેઓ બુધ અને અંગારક સમા ભડકી ઊઠ્યા।
Verse 19
एवं दृष्ट्वा तदा युद्धं वीरभद्रस्य तेन च । तत्र गत्वा वीरभद्रमवोचस्त्वं शिवप्रियः
આ રીતે ત્યારે તેની સાથે વીરભદ્રનું યુદ્ધ જોઈ, હે શિવપ્રિય, તમે ત્યાં જઈ વીરભદ્રને આ રીતે કહ્યું.
Verse 20
नारद उवाच । वीरभद्र महावीर गणानामग्रणीर्भवान् । निवर्तस्व रणादस्माद्रोचते न वधस्त्वया
નારદ બોલ્યા— હે મહાવીર વીરભદ્ર, તમે શિવના ગણોના અગ્રણી છો. આ રણમાંથી પાછા ફરો; તમારા દ્વારા વધ કરવો યોગ્ય નથી.
Verse 21
एवं निशम्य त्वद्वाक्यं वीरभद्रो गणाग्रणीः । अवदत्स रुषाविष्टस्त्वां तदा तु कृतांजलिः
આ રીતે તારા વચન સાંભળી, શિવગણોના અગ્રણી વીરભદ્રે ત્યારે તને સંબોધ્યો. ક્રોધાવેશમાં હોવા છતાં તે કૃતાંજલિ થઈ બોલ્યો.
Verse 22
वीरभद्र उवाच । मुनिवर्य महाप्राज्ञ शृणु मे परमं वचः । तारकं च वधिष्यामि पश्य मेऽद्य पराक्रमम्
વીરભદ્ર બોલ્યા— હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હે મહાપ્રાજ્ઞ! મારું પરમ વચન સાંભળો. આજે હું તારકનો વધ કરીશ; મારું પરાક્રમ જુઓ.
Verse 23
आनयंति च ये वीरास्स्वामिनं रणसंसदि । ते पापिनो महाक्लीबा विनश्यन्ति रणं गताः
રણસભામાં જે વીર પોતાના સ્વામીને શત્રુ સમક્ષ આગળ લાવી આપે છે, તે પાપી, મહાક્લીબ અને નીચ છે; રણમાં જઈ નાશ પામે છે.
Verse 24
असद्गतिं प्राप्नुवन्ति तेषां च निरयो धुवम् । वीरभद्रो हि विज्ञेयो न वाच्यस्ते कदाचन
તેઓ દુર્ગતિને પામે છે અને તેમના માટે નરક નિશ્ચિત છે. જાણો કે અહીં કાર્યરત શક્તિ વીરભદ્ર જ છે; તેથી તેને કદી હલકાઈથી બોલવું નહીં.
Verse 25
शस्त्रास्त्रैर्भिन्नगात्रा ये रणं कुर्वंति निर्भयाः । इहामुत्र प्रशंस्यास्ते लभ्यन्ते सुखमद्भुतम्
જેનાં અંગો શસ્ત્ર-અસ્ત્રોથી વિદિર્ણ થાય છતાં જે નિર્ભય થઈ રણ કરે છે—તે ઇહલોક અને પરલોક બન્નેમાં પ્રશંસનીય છે અને અદ્ભુત સુખ પામે છે.
Verse 26
शृण्वन्तु मम वाक्यानि देवा हरिपुरोगमाः । अतारकां महीमद्य करिष्ये स्वामिवर्जिताम्
હરિને અગ્રે રાખીને દેવગણો મારા વચનો સાંભળો. આજે હું આ અતારકા ધરતીને તેના સ્વામી અને રક્ષક વિના કરી દઈશ.
Verse 27
इत्युक्त्वा प्रमर्थैस्सार्द्धं वीरभद्रो हि शूलधृक् । विचिंत्य मनसा शंभुं युयुधे तारकेण हि
આમ કહીને ત્રિશૂલધારી વીરભદ્ર પ્રમથો સાથે, મનમાં શંભુનું સ્મરણ કરી, પછી તારક સાથે યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયો.
Verse 28
वृषारूढैरनेकैश्च त्रिशूलवरधारिभिः । महावीरस्त्रिनेत्रैश्च स रेजे रणसंगतः
વૃષભ પર આરુઢ અનેક મહાવીરો—ત્રિશૂલ અને વર ધારણ કરનાર, ત્રિનેત્ર મહિમાવાળા—એમની વચ્ચે તે રણમાં પ્રવેશી તેજથી ઝળહળ્યો.
Verse 29
कोलाहलं प्रकुर्वंतो निर्भयाश्शतशो गणाः । वीरभद्रं पुरस्कृत्य युयुधुर्दानवैस्सह
મહા કૉલાહલ મચાવતા, નિર્ભય સૈંકડો ગણો વીરભદ્રને અગ્રે રાખીને દાનવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
Verse 30
असुरास्तेऽपि युयुधुस्तारकासुरजीविनः । बलोत्कटा महावीरा मर्दयन्तो गणान् रुषा
તારકાસુરના બળથી ટકેલા તે અસુરો પણ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. બળમાં ઉગ્ર એવા મહાવીરો ક્રોધથી ગણોને દબાવી ને પીડાવતા રહ્યા.
Verse 31
पुनः पुनश्चैव बभूव संगरो महोत्कटो दैत्यवरैर्गणानाम् । प्रहर्षमाणाः परमास्त्रकोविदास्तदा गणास्ते जयिनो बभूवुः
વારંવાર શિવના ગણો અને દૈત્યશ્રેષ્ઠો વચ્ચે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધ થયું. પરમાસ્ત્રોના પ્રયોગમાં નિપુણ તે ગણો હર્ષિત થઈ ત્યારે વિજયી બન્યા.
Verse 32
गणैर्जितास्ते प्रबलैरसुरा विमुखा रणे । पलायनपरा जाता व्यथिता व्यग्रमानसाः
શિવના પ્રબળ ગણોએ જીત્યા તેથી તે અસુરો રણમાં વિમુખ થયા. પલાયનમાં જ તત્પર બની, તેઓ વ્યથિત અને વ્યગ્ર મનવાળા થયા.
Verse 33
एवं भ्रष्टं स्वसैन्यं तद्दृष्ट्वा तत्पालकोऽसुरः । तारको हि रुषाविष्टो हंतुं देवगणान् ययौ
પોતાનું સૈન્ય આમ તૂટી પડેલું જોઈ તેનો પાલક અસુર તારક ક્રોધાવેશમાં આવી દેવગણોને મારવા નીકળી પડ્યો.
Verse 34
भुजानामयुतं कृत्वा सिंहमारुह्य वेगतः । पातयामास तान्देवान्गणांश्च रणमूर्द्धनि
દસ હજાર ભુજાઓ ધારણ કરીને, સિંહ પર આરુઢ થઈ મહાવેગે દોડી, રણના મધ્યમાં તે દેવો અને ગણોને પાડી દીધા.
Verse 36
स्मृत्वा शिवपदांभोजं जग्राह त्रिशिखं परम् । जज्वलुस्तेजसा तस्य दिशः सर्वा नभस्तथा
શિવના પદકમળનું સ્મરણ કરીને તેણે પરમ ત્રિશિખ શસ્ત્ર ધારણ કર્યું. તેના તેજથી સર્વ દિશાઓ અને આકાશ પણ પ્રજ્વલિત થયા.
Verse 37
एतस्मिन्नन्तरे स्वामी वारयामास तं रणम् । वीरबाहुमुखान्सद्यो महाकौतुकदर्शकः
આ દરમિયાન સ્વામીએ તે યુદ્ધ અટકાવ્યું. મહાકૌતુક દર્શાવનાર પ્રભુએ વીરબાહુ વગેરેને તત્કાળ સંબોધ્યા.
Verse 38
तदाज्ञया वीरभद्रो निवृत्तोऽभूद्रणात्तदा । कोपं चक्रे महावीरस्तारकोऽसुरनायकः
તે આજ્ઞાથી વીરભદ્ર ત્યારે રણભૂમિમાંથી નિવૃત્ત થયો. એ જ ક્ષણે મહાવીર અસુરનાયક તારક ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો.
Verse 39
चकार बाणवृष्टिं च सुरोपरि तदाऽसुरः । तप्तोऽह्वासीत्सुरान्सद्यो नानास्त्ररणकोविदः
ત્યારે તે અસુરે દેવતાઓ પર બાણવૃષ્ટિ વરસાવી. નાનાં અસ્ત્રોના યુદ્ધમાં નિપુણ તે ક્રોધથી તપ્ત થઈ તરત જ સૂરોને યુદ્ધ માટે લલકાર્યો.
Verse 40
एवं कृत्वा महत्कर्म तारकोऽसुरपालकः । सर्वेषामपि देवानामशक्यो बलिनां वरः
આ રીતે મહાન પરાક્રમ કરીને અસુરપાલક તારક, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ બની, સર્વ દેવતાઓ માટે પણ અજેય થયો.
Verse 41
एवं निहन्यमानांस्तान् दृष्ट्वा देवान् भयाकुलान् । कोपं कृत्वा रणायाशु संनद्धोऽभवदच्युतः
દેવતાઓને આ રીતે ઘાયલ થઈ ભયાકુલ થયેલા જોઈ, અચ્યુત (વિષ્ણુ) ક્રોધિત થયા અને વિલંબ વિના રણ માટે સજ્જ થયા.
Verse 42
चक्रं सुदर्शनं शार्ङ्गं धनुरादाय सायुधः । अभ्युद्ययौ महादैत्यं रणाय भगवान् हरिः
સુદર્શન ચક્ર અને શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરી, સંપૂર્ણ સાયુધ બની, ભગવાન હરિ તે મહાદૈત્ય સામે યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા।
Verse 43
ततस्समभवद्युद्धं हरितारकयोर्महत् । लोमहर्षणमत्युग्रं सर्वेषां पश्यतां मुने
ત્યારબાદ, હે મુનિ, સૌ જોતા હતા ત્યારે હરિતા અને તારક વચ્ચે અત્યંત ઉગ્ર, રોમાંચક મહાયુદ્ધ થયું।
Verse 44
गदामुद्यम्य स हरिर्जघानासुरमोजसा । द्विधा चकार तां दैत्यस्त्रिशिखेन महाबली
ગદા ઉઠાવી હરિએ મહાબળથી અસુર પર પ્રહાર કર્યો; પરંતુ મહાબલી દૈત્ય ત્રિશિખે તે ગદાને બે ભાગે ચીરી નાખી।
Verse 46
सोऽपि दैत्यो महावीरस्तारकः परवीरहा । चिच्छेद सकलान्बाणान्स्वशरैर्निशितैर्द्रुतम्
એ મહાવીર દૈત્ય તારક, પરશત્રુના વીરોનો સંહારક, પોતાના તીક્ષ્ણ શરોથી ત્વરિત સર્વ બાણોને કાપી નાંખ્યા।
Verse 47
अथ शक्त्या जघानाशु मुरारिं तारकासुरः । भूमौ पपात स हरिस्तत्प्रहारेण मूर्च्छितः
પછી તારકાસુરે ત્વરાથી શક્તિ વડે મુરારી (વિષ્ણુ) પર પ્રહાર કર્યો. તે ઘા થી મૂર્ચ્છિત થઈ હરિ ભૂમિ પર પડી ગયા.
Verse 48
जग्राह स रुषा चक्रमुत्थितः क्षणतोऽच्युतः । सिंहनादं महत्कृत्वा ज्वलज्ज्वालासमाकुलम्
ત્યારે અચ્યુત (વિષ્ણુ) ક્ષણમાં ઊભા થઈ ક્રોધથી ચક્ર ધારણ કર્યું. મહાન સિંહનાદ કરીને તે દહકતી જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો થયો.
Verse 49
तेन तञ्च जघानासौ दैत्यानामधिपं हरिः । तत्प्रहारेण महता व्यथितो न्यपतद्भुवि
એ જ શસ્ત્રથી હરિ (વિષ્ણુ) એ દૈત્યોના અધિપતિને ઘાયલ કરી પાડી દીધો. તે મહાપ્રહારથી વ્યથિત થઈ તે ધરતી પર પડી ગયો.
Verse 50
पुनश्चोत्थाय दैत्येन्द्रस्तारकोऽसुरनायकः । चिच्छेद त्वरितं चक्रं स्वशक्त्यातिबलान्वितः
પછી ફરી ઊઠીને દૈત્યેન્દ્ર તારક, અસુરનાયક, પોતાની શક્તિના અતિબળથી યુક્ત થઈ, ત્વરિત ચક્રને કાપી નાંખ્યું.
Verse 51
पुनस्तया महाशक्त्या जघानामरवल्लभम् । अच्युतोऽपि महावीरा नन्दकेन जघान तम्
પછી ફરી તે મહાશક્તિએ દેવોના પ્રિયને પ્રહાર કર્યો. અને મહાવીર અચ્યુત (વિષ્ણુ) એ પણ નંદક ખડ્ગથી તેને ઘા માર્યો.
Verse 52
एवमन्योन्यमसुरो विष्णुश्च बलवानुभौ । युयुधाते रणे भूरि तत्राक्षतबलौ मुने
આ રીતે અસુર અને વિષ્ણુ—બન્ને બલવાન—તે મહારણમાં વારંવાર પરસ્પર યુદ્ધ કરતા રહ્યા. હે મુને, ત્યાં તેમનું બળ અક્ષત રહ્યું અને લાંબા સમય સુધી ઘોર સંઘર્ષ ચાલ્યો.
Verse 358
स दृष्ट्वा तस्य तत्कर्म वीरभद्रो गणाग्रणीः । चकार सुमहत्कोपं तद्वधाय महाबली
તેનું તે કર્મ જોઈ શિવગણોના અગ્રણી મહાબલી વીરભદ્ર પરમ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને તેને વધ કરવા તત્પર થયો।
Frequently Asked Questions
A ‘general’ deva–daitya battle episode in which the devas (including Indra and other lokapālas) are overpowered, followed by the entry of Vīrabhadra with Śiva’s gaṇas to confront Tāraka, marking a narrative pivot toward Śaiva counteraction.
It signals the insufficiency of conventional celestial sovereignty and weapon-power when detached from Śiva’s decisive agency; the episode frames victory as dependent on Śiva-śakti and legitimizes the rise of Śiva’s manifestations/agents as the restorers of order.
Vīrabhadra is explicitly highlighted as ‘śivakopodbhava’ (born of Śiva’s wrath), acting with gaṇas/pramathas; together they function as Śiva’s immediate martial and metaphysical intervention against Tāraka.