क्रौञ्चशरणागमनम् तथा बाणासुरवधः (Krauñca Seeks Refuge; Slaying of Bāṇāsura)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા કહે છે કે બાણથી વિદ્ધ અને પીડિત ક્રૌંચ પર્વત કુમાર સ્કંદની શરણમાં આવે છે. તે વિનયપૂર્વક નજીક જઈ સ્કંદના કમળચરણોમાં પ્રણામ કરે છે અને તેમને દેવેશ તથા તારકાસુર-નાશક કહી સ્તુતિ કરીને બાણાસુરથી રક્ષણ માગે છે. ભક્તપાલક સ્કંદ પ્રસન્ન થઈ પોતાની અદ્વિતીય શક્તિ (આયુધ) ધારણ કરે છે અને મનથી શિવનું સ્મરણ કરીને શૈવ અધિકાર હેઠળ બાણ પર શક્તિ ફેંકે છે. ત્યારે મહાન દિવ્ય નાદ થાય છે, દિશાઓ અને આકાશ તેજથી પ્રજ્વલિત થાય છે; ક્ષણમાં બાણાસુર સૈન્યসহ ભસ્મ થઈ જાય છે અને શક્તિ પાછી સ્કંદ પાસે આવે છે. અધ્યાય શરણાગતિ-સ્તુતિની તત્કાળ અસર અને ધર્મશક્તિના સંયમિત પ્રયોગને દર્શાવે છે।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र क्रौञ्चनामाचलो मुने । आजगाम कुमारस्य शरणं बाणपीडित
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે મુનિ, આ દરમિયાન બાણોથી પીડિત ક્રોંચ નામનો પર્વત કુમાર કાર્તિકેયના શરણે આવ્યો.
Verse 2
पलायमानो यो युद्धादसोढा तेज ऐश्वरम् । तुतोदातीव स क्रौञ्चं कोट्यायुतबलान्वितः
યુદ્ધમાંથી ભાગી છૂટેલા, જે ઈશ્વરીય તેજ સહન ન કરી શક્યો, તેણે કરોડોના બળથી ક્રોંચ પર્વતને અત્યંત પીડિત કર્યો.
Verse 3
प्रणिपत्य कुमारस्य स भक्त्या चरणाम्बुजम् । प्रेमनिर्भरया वाचा तुष्टाव गुहमादरात्
તેણે ભક્તિપૂર્વક કુમારના ચરણકમળોને પ્રણામ કર્યો અને પ્રેમથી ભરેલી વાણી વડે આદરપૂર્વક ગુહ (સ્કંદ)ની સ્તુતિ કરી।
Verse 4
क्रौंच उवाच । कुमार स्कंद देवेश तारकासुरनाशक । पाहि मां शरणापन्नं बाणासुरनिपीडितम्
ક્રૌંચ બોલ્યો—હે કુમાર સ્કંદ, દેવેશ, તારકાસુરનાશક! હું શરણાગત છું; બાણાસુરથી પીડિત મને રક્ષા કર।
Verse 5
संगरात्ते महासेन समुच्छिन्नः पलायितः । न्यपीडयच्च मागत्य हा नाथ करुणाकर
યુદ્ધમાં તમારી મહાસેના છિન્નભિન્ન થઈ ભાગી ગઈ; પછી તે આવીને મને દબાવતો રહ્યો. હે નાથ, હે કરુણાકર, મારી રક્ષા કરો।
Verse 6
तत्पीडितस्ते शरणमागतोऽहं सुदुःखितः । पलायमानो देवेश शरजन्मन्दयां कुरु
તેના દ્વારા પીડિત થઈ હું અતિ દુઃખિત થઈ તારી શરણમાં આવ્યો છું. હે દેવેશ, હે શરજન્મન (કાર્તિકેય)! રક્ષણ માટે પલાયમાન છું—મારા પર દયા કર।
Verse 7
दैत्यं तं नाशय विभो बाणाह्वं मां सुखीकुरु । दैत्यघ्नस्त्वं विशेषेण देवावनकरस्स्वराट्
હે વિભો! ‘બાણ’ નામના તે દૈત્યનો નાશ કરો અને મને સુખી તથા નિર્ભય કરો. તમે વિશેષરૂપે દૈત્યઘ્ન—દેવોના રક્ષક, સ્વરાટ આશ્રયસ્વરૂપ છો.
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति क्रौंचस्तुतस्स्कन्दः प्रसन्नो भक्तपालकः । गृहीत्वा शक्तिमतुलां स्वां सस्मार शिवो धिया
બ્રહ્માએ કહ્યું—ક્રૌંચે આ રીતે સ્તુતિ કરતાં ભક્તોના પાલક સ્કંદ પ્રસન્ન થયા. પોતાની અતુલ શક્તિ (ભાલો) ધારણ કરીને તેમણે એકાગ્ર ચિત્તે ભગવાન શિવનું અંતરમાં સ્મરણ કર્યું।
Verse 9
चिक्षेप तां समुद्दिश्य स बाणं शंकरात्मजः । महाशब्दो बभूवाथ जज्वलुश्च दिशो नभः
શંકરના પુત્રે તેણીને લક્ષ્ય કરીને તે શક્તિને બાણની જેમ ફેંકી. ત્યારે મહાન ગર્જના થઈ અને દિશાઓ તથા આકાશ પણ જ્વલંત થઈ ઊઠ્યાં।
Verse 10
सबलं भस्मसात्कृत्वासुरं तं क्षणमात्रतः । गुहोपकंठं शक्तिस्सा जगाम परमा मुने
હે પરમ મુનિ, તે પરમ શક્તિએ ક્ષણમાત્રમાં જ તે બળવાન અસુરને ભસ્મ કરી દીધો અને પછી ગুহ (કાર્ત્તિકેય) પાસે પાછી આવી તેની નજીક જ રહી।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे बाणप्रलंबवध कुमारविजयवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ ‘રુદ્રસંહિતા’ના ચતુર્થ ‘કુમારખંડ’માં ‘બાણ અને પ્રલંબવધ તથા કુમારવિજયવર્ણન’ નામનો એકાદશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 12
तच्छुत्वा स्वामिवचनं मुदितो गिरिराट् तदा । स्तुत्वा गुहं तदारातिं स्वधाम प्रत्यपद्यत
સ્વામીના વચન સાંભળી તે સમયે ગિરિરાજ આનંદિત થયો. પછી શત્રુનાશક ગુહની સ્તુતિ કરીને તે પોતાના ધામે પરત ગયો।
Verse 13
ततः स्कन्दो महेशस्य मुदा स्थापितवान्मुने । त्रीणि लिंगानि तत्रैव पापघ्नानि विधानतः
ત્યારબાદ, હે મુનિ, સ્કંદે આનંદપૂર્વક ત્યાં જ વિધાન મુજબ મહેશના ત્રણ લિંગોની સ્થાપના કરી—જે પાપનાશક છે।
Verse 14
प्रतिज्ञेश्वरनामादौ कपालेश्वरमादरात् । कुमारेश्वरमेवाथ सर्वसिद्धिप्रदं त्रयम्
પ્રથમ ‘પ્રતિજ્ઞેશ્વર’ નામે, પછી આદરપૂર્વક ‘કપાલેશ્વર’, અને ત્યારબાદ ‘કુમારેશ્વર’—શિવના આ ત્રિનામત્રય નિશ્ચયે સર્વ સિદ્ધિ પ્રદાન કરે છે।
Verse 15
पुनस्सर्वेश्वरस्तत्र जयस्तंभसमीपतः । स्तंभेश्वराभिधं लिंगं गुहः स्थापितवान्मुदा
પછી ત્યાં જયસ્તંભની નજીક ગુહાએ આનંદથી ‘સ્તંભેશ્વર’ નામનું લિંગ સ્થાપ્યું, જે સર્વેશ્વર શિવનું સ્વરૂપ છે।
Verse 16
ततस्सर्वे सुरास्तत्र विष्णुप्रभृतयो मुदा । लिंगं स्थापितवंतस्ते देवदेवस्य शूलिनः
ત્યારબાદ ત્યાં વિષ્ણુ વગેરે સર્વ દેવોએ આનંદથી દેવદેવ, શૂલધારી શિવના લિંગની સ્થાપના કરી।
Verse 17
सर्वेषां शिवलिंगानां महिमाभूत्तदाद्भुतः । सर्वकामप्रदश्चापि मुक्तिदो भक्तिकारिणाम्
તે સમયે સર્વ શિવલિંગોની મહિમા અતિ અદ્ભુત બની. તે સર્વ યોગ્ય કામનાઓ આપે છે અને ભક્તિ કરનારને મુક્તિ પ્રદાન કરે છે.
Verse 18
ततस्सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखाः प्रीतमानसाः । ऐच्छन्गिरिवरं गंतुं पुरस्कृत्य गुहं मुदा
પછી વિષ્ણુપ્રમુખ સર્વ દેવો આનંદિત મનથી, ગુહ (કાર્તિકેય)ને આગળ રાખીને, તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર જવા ઇચ્છ્યા।
Verse 19
तस्मिन्नवसरे शेषपुत्रः कुमुद नामकः । आजगाम कुमारस्य शरणं दैत्यपीडितः
એ જ સમયે શેષનો પુત્ર કહેવાતો કુમુદ, દૈત્યોના પીડાથી વ્યાકુળ થઈ, કુમાર (સ્કંદ)ના શરણે આવી પહોંચ્યો।
Verse 20
प्रलंबाख्योऽसुरो यो हि रणादस्मात्पलायितः । स तत्रोपद्रवं चक्रे प्रबलस्तारकानुगः
આ યુદ્ધમાંથી ભાગી ગયેલો પ્રલંબ નામનો અસુર ત્યાં ગયો; અને પ્રબળ, તારકનો અનુચર બની ફરી ઉપદ્રવ અને પીડા સર્જવા લાગ્યો.
Verse 21
सोऽथ शेषस्य तनयः कुमुदोऽहिपतेर्महान् । कुमारशरणं प्राप्तस्तुष्टाव गिरिजात्मजम्
ત્યારે શેષનો પુત્ર, મહાન્ નાગાધિપતિ કુમુદ કુમારના શરણે ગયો અને ભક્તિપૂર્વક ગિરિજાપુત્ર સ્કંદની સ્તુતિ કરી।
Verse 22
कुमुद उवाच । देवदेव महादेव वरतात महाप्रभो । पीडितोऽहं प्रलंबेन त्वाहं शरणमागतः
કુમુદ બોલ્યો— હે દેવદેવ મહાદેવ, હે વરદાતા મહાપ્રભુ! પ્રલંબથી હું પીડિત છું; તેથી હું તમારા શરણે આવ્યો છું।
Verse 23
पाहि मां शरणापन्नं प्रलंबा सुरपीडितम् । कुमार स्कन्द देवेश तारकारे महाप्रभो
મને રક્ષા કરો— હું શરણાગત છું; પ્રલંબ અને દેવોને પીડાવનારા અસુરદળ મને સતાવે છે। હે કુમાર, હે સ્કંદ, હે દેવેશ, તારકાસુર-વધક મહાપ્રભુ, મને બચાવો।
Verse 24
त्वं दीनबंधुः करुणासिन्धुरानतवत्सलः । खलनिग्रहकर्ता हि शरण्यश्च सतां गतिः
તમે દીનોના બંધુ, કરુણાના સિંધુ અને શરણમાં નમન કરનારાઓ પ્રત્યે સદા વત્સલ છો। તમે દુષ્ટનિગ્રહક, શરણ્ય અને સજ્જનોની પરમ ગતિ છો।
Verse 25
कुमुदेनस्तुतश्चेत्थं विज्ञप्तस्तद्वधाय हि । स्वाश्च शक्तिं स जग्राह स्मृत्वा शिवपदांबुजौ
કુમુદે આ રીતે સ્તુતિ કરીને તે વધ માટે વિનંતી કરતાં, તેણે પ્રથમ ભગવાન શિવના પાદપદ્મનું સ્મરણ કર્યું; પછી પોતાની દિવ્ય શક્તિ ધારણ કરી।
Verse 26
चिक्षेप तां समुद्दिश्य प्रलंबं गिरिजासुतः । महाशब्दो बभूवाथ जज्वलुश्च दिशो नभः
ગિરિજાસુતે પ્રલંબને નિશાન બનાવી તે શસ્ત્ર ફેંક્યું. ત્યારે મહાન ગર્જના થઈ અને દિશાઓ તથા આકાશ જ્વલિત થયા.
Verse 27
तं सायुतबलं शक्तिर्द्रुतं कृत्वा च भस्मसात् । गुहोपकंठं सहसाजगामाक्लिष्टवारिणी
સાયુતબળ સમ બળ ધરાવતી તે શક્તિએ તેને ત્વરિત ભસ્મ કરી દીધો. પછી અવિરત, અચલ તે તરત જ ગુહ (કુમાર) ની નજીક પહોંચી ગઈ.
Verse 28
ततः कुमारः प्रोवाच कुमुदं नागबालकम् । निर्भयः स्वगृहं गच्छ नष्टस्स सबलोऽसुरः
પછી કુમારે નાગબાળક કુમુદને કહ્યું— “નિર્ભય થઈ પોતાના ઘેર જા; તે બળવાન અસુર નષ્ટ થયો છે.”
Verse 29
तच्छुत्वा गुहवाक्यं स कुमुदोहिपतेस्सुतः । स्तुत्वा कुमारं नत्वा च पातालं मुदितो ययौ
ગુહ (કુમાર) ના વચન સાંભળી, નાગરાજનો પુત્ર કુમુદે કુમારની સ્તુતિ કરી અને નમસ્કાર કર્યો; પછી આનંદિત થઈ પાતાળ તરફ ગયો.
Verse 30
एवं कुमारविजयं वर्णितं ते मुनीश्वर । चरितं तारकवधं परमाश्चर्यकारकम्
આ રીતે, હે મુનીશ્વર, મેં તમને કુમારની વિજયકથા—તારકવધનું આ પરમ આશ્ચર્યકારક ચરિત—વર્ણવી છે.
Verse 31
सर्वपापहरं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
આ દિવ્ય છે, સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું અને મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ આપનારું; આ ધન્ય, યશદાયક, આયુષ્યવર્ધક અને સત્પુરુષોને ભોગ તથા મોક્ષ આપનારું છે.
Verse 32
ये कीर्तयंति सुयशोऽमितभाग्ययुता नराः । कुमारचरितं दिव्यं शिव लोकं प्रयांति ते
જે સુયશવંત અને અમિત ભાગ્યથી યુક્ત નરો કુમાર (સ્કંદ)નું આ દિવ્ય ચરિત્ર કીર્તન કરીને પ્રચાર કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે શિવલોકને પામે છે।
Verse 33
श्रोष्यंति ये च तत्कीर्तिं भक्त्या श्रद्धान्विता जनाः । मुक्तिं प्राप्स्यन्ति ते दिव्यामिह भुक्त्वा परं सुखम्
જે લોકો શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી તે મહિમા સાંભળે છે, તેઓ અહીં પરમ સુખ ભોગવી અંતે દિવ્ય મુક્તિને પામે છે।
Frequently Asked Questions
Krauñca (the mountain) approaches Skanda for refuge after being tormented by Bāṇāsura; Skanda, pleased by devotion, hurls his śakti and reduces Bāṇāsura and his army to ashes.
It encodes a hierarchy of power: Skanda’s martial efficacy is presented as Śiva’s tejas operating through a filial manifestation, aligning divine violence with dharma and Śaiva metaphysical authority.
Skanda as bhakta-pālaka (protector), daitya-ghna (destroyer of asuras), and Śaṅkarātmaja (Śiva’s emanational son), with the śakti-weapon functioning as the instrument of decisive, dharma-restoring action.