गणेशविवाहोत्सवः तथा सिद्धि-बुद्धि-सन्तानवर्णनम् | Gaṇeśa’s Wedding Festival and the Progeny of Siddhi & Buddhi

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र विश्वरूपः प्रजापतिः । तदुद्योगं संविचार्य सुखमाप प्रसन्नधीः

બ્રહ્માએ કહ્યું—એ જ સમયે ત્યાં પ્રજાપતિ વિશ્વરૂપે તે કાર્યનો સારો વિચાર કર્યો. પ્રસન્ન અને નિર્મળ બુદ્ધિથી તેણે સુખ અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 2

विश्वरूपप्रजेशस्य दिव्यरूपे सुते उभे । सिद्धिबुद्धिरिति ख्याते शुभे सर्वांगशोभने

પ્રજાપતિ વિશ્વરૂપને દિવ્યરૂપવાળી બે પુત્રીઓ જન્મી. તેઓ ‘સિદ્ધિ’ અને ‘બુદ્ધિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ—બંને શુભ, સર્વાંગે તેજસ્વી શોભાવાળી.

Verse 3

ताभ्यां चैव गणेशस्य गिरिजा शंकरः प्रभू । महोत्सवं विवाहं च कारयामासतुर्मुदा

પછી તેમની સાથે ગિરિજા અને પ્રભુ શંકરે આનંદપૂર્વક ગણેશનો મહોત્સવ અને વિવાહવિધિ—બન્ને—કરાવ્યા.

Verse 4

समाप्तोयं रुद्रसंहितान्तर्गतः कुमारखण्डश्चतुर्थः

આ રીતે રુદ્રસંહિતામાં અંતર્ગત ચોથો વિભાગ ‘કુમારખંડ’ સમાપ્ત થયો.

Verse 5

तथा च विश्वकर्माऽसौ विवाहं कृतवांस्तथा । तथा च ऋषयो देवा लेभिरे परमां मुदम्

ત્યારે વિશ્વકર્માએ પણ વિધિપૂર્વક વિવાહ-કર્મ સંપન્ન કર્યું. ત્યારબાદ ઋષિઓ અને દેવગણ પરમ આનંદને પામ્યા.

Verse 6

गणेशोपि तदा ताभ्यां सुखं चैवाप्तिचिंतकम् । प्राप्तवांश्च मुने तत्तु वर्णितुं नैव शक्यते

ત્યારે ગણેશજીએ પણ તે બંનેના કારણે પ્રાપ્તિની ચિંતા હરનારું સુખ અને પરિપૂર્ણતા પામી. હે મુને, તે અનુભવ વાણીથી વર્ણવી શકાય તેમ નથી.

Verse 7

कियता चैव कालेन गणेशस्य महात्मनः । द्वयोः पत्न्योश्च द्वौ दिव्यौ तस्य पुत्रौ बभूवतुः

થોડો સમય પસાર થયા પછી મહાત્મા ગણેશને તેમની બે પત્નીઓ દ્વારા બે દિવ્ય, તેજસ્વી પુત્રો થયા.

Verse 8

सिद्धेर्गणेशपत्न्यास्तु क्षेमनामा सुतोऽभवत् । बुद्धेर्लाभाभिधः पुत्रो ह्यासीत्परभशोभनः

ભગવાન ગણેશની પત્ની સિદ્ધિથી ‘ક્ષેમ’ નામનો પુત્ર થયો. અને બુદ્ધિથી ‘લાભ’ નામનો પુત્ર જન્મ્યો, જે રૂપ અને સૌભાગ્યે અતિશય તેજસ્વી હતો.

Verse 9

एवं सुखमचिंत्यं व भुंजाने हि गणेश्वरे । आजगाम द्वितीयश्च क्रांत्वा पृथ्वीं सुतस्तदा

આ રીતે ગણેશ્વર જ્યારે તે અચિંત્ય સુખનો ઉપભોગ કરતા હતા, ત્યારે બીજો પુત્ર પૃથ્વી પરિભ્રમણ કરીને ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 10

तावश्च नारदेनैव प्राप्तो गेहे महात्मना । यथार्थं वच्मि नोऽसत्यं न छलेन न मत्सरात्

ત્યારે મહાત્મા નારદ જ તેમના ઘરે આવી પહોંચ્યા. હું જે કહું છું તે યથાર્થ છે—અસત્ય નહીં, ન છલથી, ન ઈર્ષ્યાથી.

Verse 11

पितृभ्यां तु कृतं यच्च शिवया शंकरेण ते । तन्न कुर्य्यात्परो लोके सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्

તમારા માતા-પિતા—શિવ અને શંકર—એ જે કર્યું છે, તેવું જગતમાં બીજો કોઈ કરી શકતો નથી. આ સત્ય છે; હું સત્ય-સત્ય કહું છું.

Verse 12

निष्कास्य त्वां कुक्रमणं मिषमुत्पाद्य यत्नतः । गणेशस्य वरोकारि विवाहः परशोभनः

તને બહાર મોકલી, કુકર્મનો અવસર ન રહે—એ માટે પ્રયત્નપૂર્વક એક બહાનો રચાયો. હે વરદ! ત્યારબાદ ગણેશનો પરમ મંગલમય અને અતિશય શોભન વિવાહ સંપન્ન કરાયો.

Verse 13

गणेशस्य कृतोद्वाहो लब्धवांस्स्त्रीद्वयं मुदा । विश्वरूपप्रजेशस्य कन्यारत्नं महोत्तमम्

આ રીતે ગણેશજીનો વિવાહ વિધિવત્ સંપન્ન થયો. હર્ષપૂર્વક તેમણે બે પત્નીઓ પ્રાપ્ત કરી—વિશ્વરૂપ પ્રજાપતિની પરમ ઉત્તમ, રત્નસમાન પુત્રીઓ.

Verse 14

पुत्रद्वयं ललाभासौ द्वयोः पत्न्योश्शुभांगयोः । सिद्धे क्षेमं तथा बुद्धेर्लाभं सर्वं सुखप्रदम्

તેમની બે શુભાંગીની પત્નીઓથી તેમને બે પુત્રો પ્રાપ્ત થયા—સિદ્ધ, ક્ષેમ અને બુદ્ધેરલાભ—જે કલ્યાણ, રક્ષા અને સર્વ સુખ આપનાર હતા.

Verse 15

पत्न्योर्द्वयोर्गणेशोऽसौ लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । मातापित्रोर्मतेनैव सुखं भुंक्ते निरंतरम्

તે ગણેશજી બે પત્નીઓથી બે શુભ પુત્રો મેળવી, માતા-પિતાના મત અને આજ્ઞા મુજબ જ સતત સુખ ભોગવે છે.

Verse 16

भवता पृथिवी क्रांता ससमुद्रा सकानना । तच्छलाज्ञावशात्तात तस्य जातं फलं त्विदम्

હે પ્રિય પુત્ર! તું સમુદ્રો અને વનો સહિત પૃથ્વી પરિભ્રમણ કરી આવ્યો; પરંતુ તે તે (દિવ્ય) આજ્ઞા અને યુક્તિના વશથી થયું—અને આ જ તેનું ફળ પ્રગટ થયું છે.

Verse 17

पितृभ्यां क्रियतास्मैवच्छलं तात विचार्यताम् । स्वस्वामिभ्यां विशेषेण ह्यन्यः किन्न करोति वै

અતઃ, હે પુત્ર! તેની માતા-પિતાના દ્વારા જ આવી યુક્તિ વિચારીને અમલમાં મૂકવી. પોતાના સ્વામી અને પોતાના હિત માટે બીજો શું નથી કરતો?

Verse 18

असम्यक्च कृतं ताभ्यां त्वत्पितृभ्यां हि कर्म ह । विचार्यतां त्वयाऽपीह मच्चित्ते न शुभं मतम्

નિશ્ચયે તારા માતા-પિતાએ કરેલું કર્મ યોગ્ય રીતે થયું નથી. તું પણ અહીં તેનો વિચાર કર; મારા ચિત્તમાં તે શુભ લાગતું નથી.

Verse 19

दद्याद्यदि गरं माता विक्रीणीयात्पिता यदि । राजा हरति सर्वस्वं कस्मै किं च ब्रवीतु वै

જો માતા વિષ આપે, જો પિતા પોતાની સંતાનને વેચી નાખે, અને જો રાજા સર્વસ્વ હરી લે—તો પછી કોને, અને શું, ખરેખર કહી શકાય કે ફરીયાદ કરી શકાય?

Verse 20

येनैवेदं कृतं स्याद्वै कर्मानर्थकरं परम् । शांतिकामस्सुधीस्तात तन्मुखं न विलोकयेत्

જેણે આ પરમ અનર્થકારી કર્મ કર્યું છે—હે પ્રિય—શાંતિ ઇચ્છનાર બુદ્ધિમાન પુરુષે તેના મુખ તરફ પણ ન જોવું જોઈએ.

Verse 21

इति नीतिः श्रुतौ प्रोक्ता स्मृतौ शास्त्रेषु सर्वतः । निवेदिता च सा तेऽद्य यथेच्छसि तथा कुरु

આ રીતે આચારની નીતિ શ્રુતિમાં કહેલી છે, સ્મૃતિમાં અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં સર્વત્ર છે. આજે મેં તે તને નિવેદિત કરી; હવે તને જેમ ઇચ્છા હોય તેમ કર.

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा नारद त्वं तु महेश्वरमनोगतिः । तस्मै तथा कुमाराय वाक्यं मौनमुपागतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે નારદ! આમ કહીને, મહેશ્વરમાં લીન મનવાળા તું તે કુમારને વધુ કોઈ વચન ન બોલ્યો; તું મૌન થઈ ગયો.

Verse 23

स्कन्दोऽपि पितरं नत्वा कोपाग्निज्वलितस्तदा । जगाम पर्वतं क्रौंचं पितृभ्यां वारितोऽपि सन्

સ્કંદે પણ પિતાને નમસ્કાર કર્યો; ત્યારબાદ તે ક્રોધાગ્નિથી પ્રજ્વલિત થયો. માતા-પિતા બન્નેએ રોક્યા છતાં તે ક્રૌંચ પર્વત તરફ ગયો.

Verse 24

वारणे च कृते त्वद्य गम्यते च कथं त्वया । इत्येवं च निषिद्धोपि प्रोच्य नेति जगाम सः

“આજે તને રોકવામાં આવ્યો છે, તો પણ તું કેવી રીતે જઈ રહ્યો છે?” એમ કહીને તેને નિષેધ કર્યો; છતાં તે “ના” કહીને ચાલ્યો ગયો.

Verse 25

न स्थातव्यं मया तातौ क्षणमप्यत्र किंचन । यद्येवं कपटं प्रीतिमपहाय कृतं मयि

હે પ્રિય પિતૃઓ! મને અહીં ક્ષણમાત્ર પણ રહેવું ન જોઈએ. જો સાચી પ્રીતિ છોડીને મારા પ્રત્યે આવું કપટ કરવામાં આવ્યું હોય, તો અહીં રહેવું યોગ્ય નથી.

Verse 26

एवमुक्त्वा गतस्तत्र मुने सोऽद्यापि वर्तते । दर्शनेनैव सर्वेषां लोकानां पापहारकः

આવું કહી, હે મુને, તે ત્યાં ગયો અને આજે પણ ત્યાં જ વિરાજે છે; જે માત્ર દર્શનથી જ સર્વ લોકના જનનાં પાપ હરી લે છે.

Verse 27

तद्दिनं हि समारभ्य कार्तिकेयस्य तस्य वै । शिवपुत्रस्य देवर्षे कुमारत्वं प्रतिष्ठितम्

હે દેવર્ષિ! એ જ દિવસથી તે કાર્તિકેય—શિવપુત્ર—નું ‘કુમાર’ (નિત્ય-યૌવન) સ્વરૂપ દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયું.

Verse 28

तन्नाम शुभदं लोके प्रसिद्धं भुवनत्रये । सर्वपापहरं पुण्यं ब्रह्मचर्यप्रदं परम्

એ નામ લોકમાં શુભદાયક અને ત્રિભુવનમાં પ્રસિદ્ધ છે; તે પવિત્ર, પરમ પુણ્યદાયક, સર્વ પાપ હરણ કરનાર અને પરમ બ્રહ્મચર્ય આપનાર છે.

Verse 29

कार्तिक्यां च सदा देवा ऋषयश्च सतीर्थकाः । दर्शनार्थं कुमारस्य गच्छंति च मुनीश्वराः

કાર્તિકી સમયે દેવો અને ઋષિઓ—તીર્થો સહિત—સદા કુમાર (સ્કંદ)ના દર્શનાર્થે જાય છે; અને મુનિેશ્વરો પણ તેના દર્શન માટે પ્રસ્થાન કરે છે.

Verse 30

कार्तिक्यां कृत्तिकासंगे कुर्याद्यः स्वामिदर्शनम् । तस्य पापं दहेत्सर्वं चित्तेप्सित फलं लभेत्

કાર્તિકીમાં કૃત્તિકાઓના શુભ સંયોગે જે સ્વામી (શિવ)ના દર્શન કરે છે, તેના સર્વ પાપ દગ્ધ થાય છે અને તે હૃદયે ઇચ્છિત ફળ પામે છે.

Verse 31

उमापि दुःखमापन्ना स्कन्दस्य विरहे सति । उवाच स्वामिनं दीना तत्र गच्छ मया प्रभो

સ્કંદના વિરહમાં ઉમાદેવી પણ દુઃખમાં પડી. દીન બનીને તેણે સ્વામી ને કહ્યું— “હે પ્રભુ, મારી સાથે ત્યાં ચાલો.”

Verse 32

तत्सुखार्थं स्वयं शंभुर्गतस्स्वांशेन पर्वते । मल्लिकार्जुननामासीज्ज्योतिर्लिङ्गं सुखावहम्

તે ભક્તના સુખ માટે સ્વયં શંભુ પોતાના અંશથી તે પર્વત પર ગયા અને ત્યાં તેઓ સુખદાયક 'મલ્લિકાર્જુન' નામના જ્યોતિર્લિંગ તરીકે સ્થિત થયા.

Verse 33

अद्यापि दृश्यते तत्र शिवया सहितश्शिवः । सर्वेषां निजभक्तानां कामपूरस्सतां गतिः

આજેય ત્યાં શિવા (પાર્વતી) સહિત ભગવાન શિવ દર્શન આપે છે. તેઓ પોતાના ભક્તોની સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર અને સજ્જનોના પરમ આશ્રય તથા પરમ ગતિ છે.

Verse 34

तमागतं स विज्ञाय कुमारस्सशिवं शिवम् । स विरज्य ततोऽन्यत्र गंतुमासीत्समुत्सुकः

શિવગણો સહિત ભગવાન શિવ આવ્યા છે એમ જાણી દિવ્ય કુમાર અંતરમાં સર્વથી વિરક્ત થયો અને અન્યત્ર જવા ઉત્સુક બની આગળ વધવા તૈયાર થયો.

Verse 35

देवैश्च मुनिभिश्चैव प्रार्थितस्सोपि दूरतः । योजनत्रयमुत्सृज्य स्थितः स्थाने च कार्तिकः

દેવો અને મુનિઓએ દૂરથી પ્રાર્થના કરી છતાં કાર્તિકેય દૂર જ રહ્યો. ત્રણ યોજનનું અંતર રાખીને તે પોતાના સ્થાને દૃઢપણે સ્થિત રહ્યો.

Verse 36

पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणि पर्वणि । दर्शनार्थं कुमारस्य तस्य नारद गच्छतः

હે નારદ, પુત્રસ્નેહથી વ્યાકુળ તે બે—શિવ અને (પાર્વતી)—દરેક પવિત્ર પર્વે વારંવાર તે કુમારના દર્શન માટે જતા હતા.

Verse 37

अमावास्यादिने शंभुः स्वयं गच्छति तत्र ह । पूर्णमासी दिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्

અમાવાસ્યાના દિવસે શંભુ સ્વયં નિશ્ચયે ત્યાં જાય છે; અને પૂર્ણિમાના દિવસે પાર્વતી પણ અવશ્ય ત્યાં જાય છે.

Verse 38

यद्यत्तस्य च वृत्तांतं भवत्पृष्टं मुनीश्वर । कार्तिकस्य गणेशस्य परमं कथितं मया

હે મુનીશ્વર, તમે જે જે વૃત્તાંત પૂછ્યો હતો—કાર્તિકેય અને ગણેશનો પરમ તથા સારભૂત વૃત્તાંત મેં તમને કહી દીધો છે.

Verse 39

एतच्छ्रुत्वा नरो धीमान् सर्वपापैः प्रमुच्यते । शोभनां लभते कामानीप्सितान्सकलान्सदा

આ સાંભળીને બુદ્ધિમાન મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. તે સદા મંગળ પામે છે અને ઇચ્છિત સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 40

यः पठेत्पाठयेद्वापि शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

જે આ પાઠ કરે, કરાવે, સાંભળે અથવા સાંભળાવે—તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 41

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यो धन समृद्धस्स्याच्छूद्रस्सत्समतामियात्

અહીં વર્ણવેલ શિવ-સંબંધિત પુણ્યથી બ્રાહ્મણ બ્રહ્મતેજથી તેજસ્વી બને છે, ક્ષત્રિય વિજયી બને છે. વૈશ્ય ધનસમૃદ્ધિ પામે છે અને શૂદ્ર સજ્જનો સમાન ઉત્તમ સમતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 42

रोगी रोगात्प्रमुच्येत भयान्मुच्येत भीतियुक् । भूतप्रेतादिबाधाभ्यः पीडितो न भवेन्नरः

રોગી રોગમાંથી મુક્ત થાય છે અને ભયગ્રસ્ત જન ભયમાંથી છૂટે છે. ભૂત-પ્રેતાદિ બાધાઓથી પીડિત મનુષ્ય ફરી ત્રસ્ત રહેતો નથી.

Verse 43

एतदाख्यानमनघं यशस्यं सुखवर्द्धनम् । आयुष्यं स्वर्ग्यमतुलं पुत्रपौत्रादिकारकम्

આ નિર્દોષ પવિત્ર આખ્યાન યશ આપનારું અને સુખ વધારનારું છે. તે આયુષ્ય વધારે છે, અતુલ સ્વર્ગ્ય પુણ્ય આપે છે અને પુત્ર-પૌત્રાદિ પ્રાપ્તિનું કારણ બને છે.

Verse 44

अपवर्गप्रदं चापि शिवज्ञानप्रदं परम् । शिवाशिवप्रीतिकरं शिवभक्तिविवर्द्धनम्

આ અપવર્ગ (મોક્ષ) આપનારું અને પરમ શિવજ્ઞાન પ્રદાન કરનારું છે. તે શિવ તથા તેમના શુભ ભક્તોને પ્રસન્ન કરે છે અને શિવભક્તિ વધારે છે.

Verse 45

श्रवणीयं सदा भक्तैर्निःकामैश्च मुमुक्षुभिः । शिवाद्वैतप्रदं चैतत्सदाशिवमयं शिवम्

ભક્તોએ—નિષ્કામ જનોએ અને મુમુક્ષુઓએ—આનું શ્રવણ સદા કરવું જોઈએ. કારણ કે આ શિવાદ્વૈત બોધ આપે છે અને સ્વયં સદાશિવમય, મંગલકારી શિવસ્વરૂપ છે.