कार्तिकेयलीलावर्णनम् (Narration of Kārttikeya’s Divine Play)
આ અધ્યાયમાં નારદના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે બ્રહ્મા આગળની ઘટનાઓ વર્ણવે છે. વિધિના પ્રેરણાથી વિશ્વામિત્ર શિવના તેજસ્વી પુત્રના અલૌકિક ધામમાં સમયસર પહોંચે છે; તે દિવ્ય દર્શનથી પૂર્ણકામ અને હર્ષિત થઈ પ્રણામ કરીને સ્તુતિ કરે છે. શિવસુત કહે છે કે આ મુલાકાત શિવેચ્છાથી થઈ છે અને વૈદિક વિધિ મુજબ યોગ્ય સંસ્કાર કરવા વિનંતી કરે છે; એ જ દિવસથી વિશ્વામિત્રને પોતાનો પુરોહિત નિમણી ચિર સન્માન અને સર્વત્ર પૂજ્યતા આપવાનું વચન આપે છે. વિશ્વામિત્ર આશ્ચર્યથી કહે છે—હું જન્મથી બ્રાહ્મણ નથી, ગાધિ વંશનો ક્ષત્રિય છું; ‘વિશ્વામિત્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને બ્રાહ્મણસેવામાં તત્પર છું. અધ્યાયમાં દિવ્યદર્શન, સ્તુતિ, કર્મપ્રમાણ્ય અને વર્ણ/અધિકારનો સૂક્ષ્મ વિચાર એકત્ર થાય છે।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ ब्रह्मन् सृष्टिकर प्रभो । ततः किमभवत्तत्र तद्वदाऽद्य कृपां कुरु
નારદે કહ્યું—હે દેવોના દેવ, હે પ્રજાનાથ, હે બ્રહ્મન્, સૃષ્ટિકર્તા પ્રભુ! ત્યાર પછી ત્યાં શું બન્યું? આજે કૃપા કરીને કહો.
Verse 2
ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नवसरे तात विश्वामित्रः प्रतापवान् । प्रेरितो विधिना तत्रागच्छत्प्रीतो यदृच्छया
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે તાત, એ જ સમયે પ્રતિાપવાન વિશ્વામિત્ર વિધિના પ્રેરણાથી, પ્રસન્ન થઈ, જાણે યદૃચ્છાએ ત્યાં આવી પહોંચ્યો।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कार्तिकेयलीलावर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના ચતુર્થ કુમારખંડમાં ‘કાર્તિકેય-લીલા-વર્ણન’ નામનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 4
अकरोत्सुनुतिं तस्य सुप्रसन्नेन चेतसा । विधिप्रेरितवाग्भिश्च विश्वामित्रः प्रभाववित्
પછી આધ્યાત્મિક પ્રભાવ જાણનાર વિશ્વામિત્રે અતિ પ્રસન્ન ચિત્તથી, જાણે વિધિપ્રેરિત વાણી વહેતી હોય તેમ, તેમના માટે સ્તુતિ કરી।
Verse 5
ततस्सोऽभूत्सुतस्तत्र सुप्रसन्नो महोति कृत् । सुप्रहस्याद्भुतमहो विश्वामित्रमुवाच च
પછી ત્યાં એક પુત્ર પ્રગટ થયો—અતિ પ્રસન્ન, તેજસ્વી અને અદ્ભુત મહાકર્મો સિદ્ધ કરનાર. તે દિવ્ય, વિસ્મયકારક સ્મિત સાથે વિશ્વામિત્રને પણ બોલ્યો।
Verse 6
शिवसुत उवाच । शिवेच्छया महाज्ञानिन्नकस्मात्त्वमिहागतः । संस्कारं कुरु मे तात यथावद्वेदसंमितम्
શિવપુત્ર બોલ્યો—હે મહાજ્ઞાની! શિવની ઇચ્છાથી તમે અચાનક અહીં આવ્યા છો. તેથી, હે તાત, વેદસંમત રીત મુજબ મારું યથાવત્ સંસ્કાર કરો।
Verse 7
अद्यारभ्य पुरोधास्त्वं भव मे प्रीतिमावहन् । भविष्यसि सदा पूज्यस्सर्वेषां नात्र संशयः
આજથી તું મારો પુરોહિત બન, અને મને પ્રીતિ આપ. તું સદા સર્વેનો પૂજ્ય રહેશે—એમાં શંકા નથી।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुप्रसन्नो हि गाधिजः । तमुवाचानुदात्तेन स्वरेण च सुविस्मितः
બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના વચન સાંભળી ગાધિનો પુત્ર અત્યંત પ્રસન્ન થયો. પછી આશ્ચર્યથી ભરાઈ, મૃદુ અને ધીમા સ્વરે તેણે તેને કહ્યું।
Verse 9
विश्वामित्र उवाच । शृणु तात न विप्रोऽहं गाधिक्षत्रियबालकः । विश्वामित्रेति विख्यातः क्षत्रियो विप्रसेवकः
વિશ્વામિત્રે કહ્યું—સાંભળ, હે તાત! હું બ્રાહ્મણ નથી; હું ક્ષત્રિય ગાધિનો પુત્ર છું. ‘વિશ્વામિત્ર’ નામે હું વિખ્યાત છું—બ્રાહ્મણોની સેવા કરનાર ક્ષત્રિય છું.
Verse 10
इति स्वचरितं ख्यातं मया ते वरबालक । कस्त्वं स्वचरितं ब्रूहि विस्मितायाखिलं हि मे
આ રીતે, હે ઉત્તમ બાલક, મેં તને મારું સ્વચરિત્ર કહ્યુ̀. હવે તું કોણ છે? તારો સંપૂર્ણ વર્ણન કહેજે, કારણ કે હું સંપૂર્ણ રીતે વિસ્મિત છું.
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वच स्तस्य तत्स्ववृत्तं जगाद ह । ततश्चोवाच सुप्रीत्या गाधिजं तं महोतिकृत्
બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના વચનો સાંભળી તેણે પોતાનો વર્ણન કહ્યો. પછી પરમ પ્રીતિથી, મહાન તપ કરનાર તે તેજસ્વીએ ગાધિ-પુત્ર (વિશ્વામિત્ર)ને કહ્યું.
Verse 12
शिवसुत उवाच । विश्वामित्र वरान्मे त्वं ब्रह्मर्षिर्नाऽत्र संशयः । वशिष्ठाद्याश्च नित्यं त्वां प्रशंसिष्यंति चादरात्
શિવપુત્ર બોલ્યા— હે વિશ્વામિત્ર! મારા વરદાનથી તું નિશ્ચયે બ્રહ્મર્ષિ છે; તેમાં શંકા નથી. વશિષ્ઠ વગેરે ઋષિઓ પણ સદા આદરપૂર્વક તારી પ્રશંસા કરશે।
Verse 13
अतस्त्वमाज्ञया मे हि संस्कारं कर्तुमर्हसि । इदं सर्वं सुगोप्यं ते कथनीयं न कुत्रचित्
અતએવ મારી આજ્ઞાથી તું સંસ્કાર કરવાને યોગ્ય છે. પરંતુ આ બધું તારે અત્યંત ગુપ્ત રાખવું; ક્યાંય પણ કહેવું નહીં।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । ततोकार्षीत्स संस्कारं तस्य प्रीत्याऽखिलं यथा । शिवबालस्य देवर्षे वेदोक्तविधिना परम्
બ્રહ્માએ કહ્યું— હે દેવર્ષે! ત્યારબાદ તેણે પ્રીતિપૂર્વક શિવના તે બાળક માટે વેદોક્ત પરમ વિધાન અનુસાર યથાવિધી સર્વ સંસ્કારો સંપૂર્ણ કર્યા।
Verse 15
शिवबालोपि सुप्रीतो दिव्यज्ञानमदात्परम् । विश्वामित्राय मुनये महोतिकारकः प्रभुः
દિવ્ય બાળરૂપે હોવા છતાં અતિ પ્રસન્ન થઈ પ્રભુ શિવે મુનિ વિશ્વામિત્રને પરમ દિવ્ય જ્ઞાન આપ્યું; એ પ્રભુ મહા ઉપકારક છે.
Verse 16
पुरोहितं चकारासौ विश्वामित्रं शुचेस्सुत । तदारभ्य द्विजवरो नानालीलाविशारदः
હે શુચિપુત્ર! તેણે વિશ્વામિત્રને પુરોહિત બનાવ્યો. ત્યારથી તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ અનેક પ્રકારની દિવ્ય લીલા અને વિધિઓમાં નિપુણ બન્યો.
Verse 17
इत्थं लीला कृता तेन कथिता सा मया मुने । तल्लीलामपरां तात शृणु प्रीत्या वदाम्यहम्
હે મુને! આ રીતે તેના દ્વારા કરાયેલી તે લીલા મેં વર્ણવી. હવે, હે તાત, તેની બીજી લીલા પણ પ્રેમથી સાંભળ; હું આનંદપૂર્વક કહું છું।
Verse 18
तस्मिन्नवसरे तात श्वेतनामा च संप्रति । तत्राऽपश्यत्सुतं दिव्यं निजं परम पावनम्
એ જ સમયે, હે તાત, શ્વેતનામા પણ ત્યાં હાજર હતી; અને ત્યાં તેણે પોતાનો દિવ્ય, તેજસ્વી તથા પરમ પાવન પુત્ર જોયો।
Verse 19
ततस्तं पावको गत्वा दृष्ट्वालिंग्य चुचुम्ब च । पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शस्त्रं शक्तिन्ददौ च सः
પછી પાવકદેવ તેની પાસે ગયા; તેને જોઈ સ્નેહથી આલિંગન કરી ચુંબન કર્યું. “પુત્ર” કહીને તેણે પોતાનું શસ્ત્ર—દિવ્ય શક્તિ (શક્તિ-ભાલો)—તેને અર્પણ કર્યું.
Verse 20
गुहस्तां शक्तिमादाय तच्छृंगं चारुरोह ह । तं जघान तया शक्त्या शृंगो भुवि पपात सः
પછી ગુહ (કુમાર/સ્કંદ) એ શક્તિ-ભાલો લઈને ઝડપથી તે શિખર પર ચઢ્યો. એ જ શક્તિથી તેણે તેને ઘાત કર્યો અને શૃંગ ભૂમિ પર પડી ગયો.
Verse 21
दशपद्ममिता वीरा राक्षसाः पूर्वमागताः । तद्वधार्थं द्रुतं नष्टा बभूवुस्तत्प्रहारतः
અગાઉ દશ પદ્મ જેટલા વીર રાક્ષસો આવ્યા હતા. પરંતુ તેને મારવા દોડી આવ્યા ત્યારે, તેના જ પ્રહારો વડે તેઓ તરત જ નાશ પામ્યા.
Verse 22
हाहाकारो महानासीच्चकंपे साचला मही । त्रैलोक्यं च सुरेशानस्सदेवस्तत्र चागमत्
મહાન હાહાકાર ઊઠ્યો અને ચલાયમાન પૃથ્વી કંપી ઉઠી। ત્યારે દેવેશ ઇન્દ્ર સર્વ દેવો સહિત ત્યાં આવી પહોંચ્યા, અને ત્રિલોક વ્યાકુળ બન્યું।
Verse 23
दक्षिणे तस्य पार्श्वे च वज्रेण स जघान च । शाखनामा ततो जातः पुमांश्चैको महाबलः
ત્યારે તેણે વજ્ર વડે તેના જમણા પાર्श્વ પર પ્રહાર કર્યો. તે આઘાતમાંથી મહાબળવાન એક પુરુષ ઉત્પન્ન થયો; તે ‘શાખનામા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 24
पुनश्शक्रो जघानाऽऽशु वामपार्श्वे हि तं तदा । वज्रेणाऽन्यः पुमाञ्जातो विशाखाख्योऽपरो बली
પછી શક્ર (ઇન્દ્ર) એ તુરંત વજ્ર વડે તેના ડાબા પાર्श્વ પર પ્રહાર કર્યો. તે આઘાતમાંથી બીજો બલવાન પુરુષ ઉત્પન્ન થયો; તે ‘વિશાખ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 25
तदा स्कंदादिचत्वारो महावीरा महाबलाः । इन्द्रं हंतुं द्रुतं जग्मुस्सोयं तच्छरणं ययौ
ત્યારે સ્કંદ વગેરે ચાર મહાવીર, મહાબલવાન, ઇન્દ્રને મારવા માટે ઝડપથી આગળ વધ્યા. તે જોઈ ઇન્દ્ર તરત જ તેમના ચરણોમાં શરણ ગયો.
Verse 27
शक्रस्स सामरगणो भयं प्राप्य गुहात्ततः । ययौ स्वलोकं चकितो न भेदं ज्ञातवान्मुने
હે મુને, શક્ર (ઇન્દ્ર) દેવગણો સાથે ભયગ્રસ્ત થઈ તે ગુફામાંથી નીકળી ગયો. ચકિત થઈ પોતાના લોકમાં ગયો, પરંતુ સાચો ભેદ જાણી શક્યો નહીં.
Verse 28
स बालकस्तु तत्रैव तस्थाऽऽवानंदसंयुतः । पूर्ववन्निर्भयस्तात नानालीलाकरः प्रभुः
એ દિવ્ય બાળક ત્યાં જ આનંદથી પરિપૂર્ણ રહી ગયો. હે પ્રિય, તે પહેલાંની જેમ નિર્ભય હતો—પ્રભુ અનેક લીલાઓ કરતો રહ્યો.
Verse 29
तस्मिन्नवसरे तत्र कृत्तिकाख्याश्च षट् स्त्रियः । स्नातुं समागता बालं ददृशुस्तं महाप्रभुम्
એ જ સમયે ત્યાં કૃત્તિકા નામની છ સ્ત્રીઓ સ્નાન કરવા આવી અને તેમણે તે બાળકને જોયો—જે સ્વયં મહાપ્રભુ હતો.
Verse 30
ग्रहीतुं तं मनश्चक्रुस्सर्वास्ता कृत्तिकाः स्त्रियः । वादो बभूव तासां तद्ग्रहणेच्छापरो मुने
બધી કૃત્તિકા સ્ત્રીઓએ તેને પોતાના તરીકે ગ્રહણ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. હે મુને, તેને લેવા ઇચ્છામાં દરેક તત્પર હોવાથી તેમની વચ્ચે વિવાદ થયો.
Verse 31
तद्वादशमनार्थं स षण्मुखानि चकार ह । पपौ दुग्धं च सर्वासां तुष्टास्ता अभवन्मुने
તે વિવાદ શમાવવા માટે તેણે છ મુખ પ્રગટ કર્યા. સર્વનું દૂધ તેણે પાન કર્યું; હે મુનિ, તેથી તેઓ સર્વે તૃપ્ત થયા.
Verse 32
तन्मनोगतिमाज्ञाय सर्वास्ताः कृत्तिकास्तदा । तमादाय ययुर्लोकं स्वकीयं मुदिता मुने
હે મુને, ત્યારે તે સર્વ કૃત્તિકા માતાઓએ બાળકના અંતરના ભાવને જાણી, આનંદથી તેને ઉઠાવી પોતાના લોકમાં પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 33
तं बालकं कुमाराख्यं स्तनं दत्त्वा स्तनार्थिने । वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं सूर्याधिकप्रभम्
દૂધ ઇચ્છતા ‘કુમાર’ નામના તે શિશુને સ્તન આપીને, તેણે ઈશ (ભગવાન શિવ)ના પુત્રને—સૂર્યથી પણ વધુ તેજસ્વી—પોષી ઉછેર્યો।
Verse 34
न चक्रुर्बालकं याश्च लोचनानामगोचरम् । प्राणेभ्योपि प्रेमपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रक
તે સ્ત્રીઓ તે બાળકને જોઈ પણ શકી નહીં, કારણ કે તે તેમની નજરની પહોંચથી પરે હતો। તે પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય—પ્રેમનું પરમ પાત્ર—કારણ કે તે તેમના પોષકનો લાડકો પુત્ર હતો।
Verse 35
यानि यानि च वस्त्राणि त्रैलोक्ये दुर्लभानि च । ददुस्तस्मै च ताः प्रेम्णा भूषणानि वराणि वै
ત્રિલોકમાં પણ દુર્લભ એવા જે જે વસ્ત્રો હતા, તેમજ ઉત્તમ આભૂષણો પણ—તે બધું તેમણે પ્રેમપૂર્વક તેને અર્પણ કર્યું.
Verse 36
दिनेदिने ताः पुपुषुर्बालकं तं महाप्रभुम् । प्रसंसितानि स्वादूनि भोजयित्वा विशेषतः
દિવસે દિવસે તે સ્ત્રીઓ તે બાળકને—જે ખરેખર મહાપ્રભુ હતા—પ્રેમથી પોષતી રહી, અને ખાસ કરીને પ્રશંસિત તથા સ્વાદિષ્ટ ભોજન ખવડાવતી રહી।
Verse 37
अथैकस्मिन् दिने तात स बालः कृत्तिकात्मजः । गत्वा देवसभां दिव्यां सुचरित्रं चकार ह
પછી એક દિવસે, હે તાત, કૃત્તિકાઓનો પુત્ર તે બાલક દિવ્ય દેવસભામાં ગયો અને ત્યાં ઉત્તમ, આદર્શ આચરણ કર્યું.
Verse 38
स्वमहो दर्शयामास देवेभ्यो हि महाद्भुतम् । सविष्णुभ्योऽखिलेभ्यश्च महोतिकरबालकः
અત્યંત અદ્ભુત મહાતેજથી યુક્ત તે બાલકે દેવોને—અને વિષ્ણુ સહિત સર્વને—પોતાની આશ્ચર્યજનક મહિમા દર્શાવી.
Verse 39
तं दृष्ट्वा सकलास्ते वै साच्युतास्सर्षयस्सुराः । विस्मयं प्रापुरत्यन्तं पप्रच्छुस्तं च बालकम्
તેને જોઈ અચ્યુત (વિષ્ણુ) સહિત ઋષિઓ અને દેવો—બધા અત્યંત વિસ્મિત થયા અને તે દિવ્ય બાલકને પ્રશ્ન કરવા લાગ્યા.
Verse 40
को भवानिति तच्छ्रुत्वा न किंचित्स जगाद ह । स्वालयं स जगामाऽशु गुप्तस्तस्थौ हि पूर्ववत्
“તમે કોણ?” એવું વચન સાંભળી તેણે કશું જ ન કહ્યું. તે તરત પોતાના નિવાસે ગયો અને ગુપ્ત રહી પૂર્વવત્ ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો।
Frequently Asked Questions
Viśvāmitra’s providential arrival at the supramundane abode of Śiva’s son (Kārttikeya), his reverential praise, and Kārttikeya’s commissioning of Viśvāmitra to perform Veda-sanctioned saṃskāras and serve as purohita.
The chapter frames divine encounter as governed by Śiva’s will (śivecchā) and uses the alaukika vision to authorize ritual order: stuti leads to saṃskāra, and priestly mediation is established through divine appointment rather than merely birth-based claims.
Kārttikeya is presented as tejas-bearing (radiant), dwelling in an alaukika dhāma, and exercising sovereign authority to institute ritual roles (purohita) and demand vedasaṃmita propriety in saṃskāra.