कार्त्तिकेयान्वेषण-नन्दिसंवाद-वर्णनम् (Search for Kārttikeya and the Nandī Dialogue)
આ અધ્યાય સંવાદક્રમમાં રચાયેલો છે. કૃત્તિકાઓ શિવપુત્રને ઉઠાવી લે ત્યાર પછી શું બન્યું તે અંગે નારદ બ્રહ્માને પૂછે છે. બ્રહ્મા કહે છે કે સમય વીતે છે અને હિમાદ્રીની પુત્રી પાર્વતી/દુર્ગા આ વાતથી અજાણ રહે છે; પછી તે ચિંતિત થઈ શિવને શિવવીર્યની ગતિ વિષે પ્રશ્ન કરે છે—તે ગર્ભમાં ન જઈ પૃથ્વી પર કેમ પડ્યું, ક્યાં ગયું, અને અચ્યૂત દિવ્ય શક્તિ કેવી રીતે છુપાયેલી અથવા વ્યર્થ જેવી દેખાઈ શકે. જગદીશ્વર મહેશ્વર શાંતિથી દેવો અને ઋષિઓને સભામાં બોલાવી પાર્વતીના સંશયોનું નિવારણ કરાવે છે. અધ્યાયશીર્ષક મુજબ કથા ‘કાર્ત્તિકેય-અન્વેષણ’ અને ‘નંદી-સંવાદ’ તરફ આગળ વધે છે, જ્યાં કાર્ત્તિકેયની સ્થિતિ તથા દિવ્ય ઊર્જાના ગૂઢતા-પ્રકટતાના તાત્ત્વિક કારણનું સ્પષ્ટીકરણ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ ततः किमभवद्विधे । वदेदानीं कृपातस्तु शिवलीलासमन्वितम्
નારદ બોલ્યા—હે દેવદેવ, હે પ્રજાનાથ, હે વિધાતા! ત્યાર પછી શું બન્યું? હવે કૃપા કરીને શિવલીલા સહિત મને કહો।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । कृत्तिकाभिर्गृहीते वै तस्मिञ्शंभुसुते मुने । कश्चित्कालो व्यतीयाय बुबुधे न हिमाद्रिजा
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને! જ્યારે શંભુના પુત્રને કૃત્તિકાઓએ પોતાના સંરક્ષણમાં લઈ લીધો, ત્યારે થોડો સમય વીતી ગયો; છતાં હિમાદ્રિની પુત્રી (પાર્વતી)ને તેનું ભાન ન થયું।
Verse 3
तस्मिन्नवसरे दुर्गा स्मेराननसरोरुहा । उवाच स्वामिनं शंभुं देवदेवेश्वरं प्रभुम्
તે સમયે સ્મિતભર્યા કમલમુખી દેવી દુર્ગાએ પોતાના સ્વામી શંભુને—દેવોના દેવ, પરમ પ્રભુને—ઉદ્દેશીને કહ્યું।
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कार्त्तिकेयान्वेषणनन्दिसंवादवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના ચતુર્થ કુમારખંડમાં ‘કાર્ત્તિકેયની શોધ અને નંદી-સંવાદનું વર્ણન’ નામનો ચોથો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 5
कृपया योगिषु श्रेष्ठो विहारैस्तत्परोऽभवः । रतिभंगः कृतो देवैस्तत्र मे भवता भव
કૃપાવશ, હે યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ! તમે ક્રીડામય વિહારોમાં તત્પર બન્યા; ત્યાં દેવોએ તમારા રતિ-સંયોગમાં ભંગ કર્યો. તે વિષયમાં તમે મારા પક્ષે રહો—મારો સાથ આપો।
Verse 6
भूमौ निपतितं वीर्यं नोदरे मम ते विभो । कुत्र यातं च तद्देव केन दैवेन निह्णुतम्
હે સર્વવ્યાપી પ્રભુ! ભૂમિ પર પડેલું તે વીર્ય મારા ગર્ભમાં પ્રવેશ્યું નથી. હે દેવ! તે ક્યાં ગયું, અને કયા દૈવી વિધાનથી તે ગુપ્ત કરવામાં આવ્યું?
Verse 7
कथं मत्स्वामिनो वीर्यममोघं ते महेश्वर । मोघं यातं च किं किंवा शिशुर्जातश्च कुत्रचित्
હે મહેશ્વર! મારા સ્વામીનું અમોઘ સામર્થ્ય (વીર્ય) કેવી રીતે નિષ્ફળ થઈ શકે? કે શું તે કોઈ રીતે વ્યર્થ થયું છે? અથવા ક્યાંક કોઈ શિશુ જન્મ્યો છે?
Verse 8
ब्रह्मोवाच । पार्वतीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य जगदीश्वरः । उवाच देवानाहूय मुनींश्चापि मुनीश्वर
બ્રહ્માએ કહ્યું—પાર્વતીના વચન સાંભળીને જગદીશ્વર (શિવ) હસ્યા. ત્યારબાદ મુનીઓના અધિપતિ એવા પ્રભુએ દેવો અને મુનીઓને બોલાવીને કહ્યું.
Verse 9
महेश्वर उवाच । देवाः शृणुत मद्वाक्यं पार्वतीवचनं श्रुतम् । अमोघं कुत्र मे वीर्यं यातं केन च निह्नुतम्
મહેશ્વરે કહ્યું—હે દેવો, મારું વચન સાંભળો; પાર્વતીનું વચન સાંભળી હું કહું છું. મારું અમોઘ પરાક્રમ ક્યાં ગયું, અને કોને તેને છુપાવ્યું?
Verse 10
सभयं नापतत्क्षिप्रं स चेद्दंडं न चार्हति । शक्तौ राजा न शास्ता यः प्रजाबाध्यश्च भक्षकः
જે ભયભીત હોવા છતાં ઝડપથી આશ્રય ન લે, તે રાજદંડનો અધિકારી નથી. પરંતુ જે રાજા શક્તિમાન થઈને પણ દુષ્કર્મને રોકતો નથી, તે પોતે જ પ્રજાને પીડાવતો ભક્ષક બને છે.
Verse 11
शंभोस्तद्वचनं श्रुत्वा समालोच्य परस्परम् । ऊचुस्सर्वे क्रमेणैव त्रस्तास्तु पुरतः प्रभोः
શંભુના વચન સાંભળી તેમણે પરસ્પર વિચાર કર્યો; પછી ભયભીત હોવા છતાં સૌએ ક્રમે પ્રભુની સમક્ષ કહ્યું।
Verse 12
विष्णुरुवाच । ते मिथ्यावादिनस्संतु भारते गुरुदारिकाः । गुरुनिन्दारताश्शश्वत्त्वद्वीर्यं यैश्च निह्नुतम्
વિષ્ણુએ કહ્યું—ભારતમાં જે મિથ્યાવાદી હોય તે ગુરુદ્રોહી બને; અને જેમણે તારા અચલ વીર્ય-યશને નકારી છુપાવ્યું છે, તેઓ સદા ગુરુનિંદામાં રત રહે।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । त्वद्वीर्यं निह्नुतं येन पुण्यक्षेत्रे च भारते । स नाऽन्वितो भवेत्तत्र सेवने पूजने तव
બ્રહ્માએ કહ્યું—ભારતના પુણ્યક્ષેત્રમાં જે તારા વીર્યને છુપાવે, તે ત્યાં તારી સેવા અને પૂજામાં યોગ્ય નહીં રહે।
Verse 14
लोकपाला ऊचुः । त्वदवीर्यं निह्नुतं येन पापिना पतितभ्रमात् । भाजनं तस्य सोत्यन्तं तत्तपं कर्म संततिम्
લોકપાલોએ કહ્યું—જે પાપીએ પતિત મોહથી તમારું વીર્ય છુપાવ્યું, તે જ તેના ફળનો પાત્ર બને; તેના માટે તપ અને કર્મની અવિચ્છિન્ન, અત્યંત કઠોર પરંપરા જ રહે।
Verse 15
देवा ऊचुः । कृत्वा प्रतिज्ञां यो मूढो नाऽऽपादयति पूर्णताम् । भाजनं तस्य पापस्य त्वद्वीर्यं येन निह्नुतम्
દેવોએ કહ્યું—જે મૂઢ પ્રતિજ્ઞા કરીને પણ તેને પૂર્ણતા સુધી પહોંચાડતો નથી, અને જેના કારણે તમારું દિવ્ય વીર્ય નકારાઈ ને છુપાયું, તે એ પાપનો પાત્ર બને।
Verse 16
देवपत्न्य ऊचुः । या निदति स्वभर्तारं परं गच्छति पूरुषम् । मातृबन्धुविहीना च त्वद्वीर्यं निह्नुतं यया
દેવપત્નીઓ બોલ્યાં—જે પોતાના પતિની નિંદા કરીને પરપુરુષ પાસે જાય છે, જે માતા અને બંધુજનથી રહિત છે, અને જેના દ્વારા તમારું વીર્ય છુપાવાયું—તેનો વર્ણન કહો અને તે આચરણની નિંદા કરો।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । देवानां वचनं श्रुत्वा देवदेवेश्वरो हरः । कर्म्मणां साक्षिणश्चाह धर्मादीन्सभयं वचः
બ્રહ્મા બોલ્યા—દેવોના વચન સાંભળી દેવદેવેશ્વર હરએ, સર્વ કર્મોના સાક્ષી ધર્મ આદિને ચિંતાભર્યા વચન કહ્યાં।
Verse 18
श्रीशिव उवाच । देवैर्न निह्नुतं केन तद्वीर्यं निह्नुतं ध्रुवम् । तदमोघं भगवतो महेशस्य मम प्रभोः
શ્રીશિવ બોલ્યા—તે વીર્ય દેવોએ છુપાવ્યું નથી; ખરેખર તેને કોઈ પણ છુપાવી શકતું નથી. તે શક્તિ અમોઘ છે, કારણ કે તે મારા પ્રભુ ભગવાન મહેશ્વરની છે।
Verse 19
यूयं च साक्षिणो विश्वे सततं सर्वकर्मणाम् । युष्माकं निह्नुतं किम्वा किं ज्ञातुं वक्तुमर्हथ
તમે જ વિશ્વના સર્વદ્રષ્ટા સાક્ષી છો, સદા સર્વ કર્મોને જોતા રહો છો. તો પછી તમારાથી શું છુપાઈ શકે? તમને શું અજાણ છે—અને કહેવાની જરૂર શું?
Verse 20
ब्रह्मोवाच । ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा सभायां कंपिताश्च ते । परस्परं समालोक्य क्रमेणोचुः पुराः प्रभोः
બ્રહ્મા બોલ્યા—ઈશ્વરના વચન સાંભળી તેઓ બધા સભામાં કંપી ઉઠ્યા. પરસ્પર જોઈને, પ્રભુના પુરો (નગરો) ક્રમે કરીને બોલ્યા।
Verse 21
ब्रह्मोवाच । रते तु तिष्ठतो वीर्यं पपात वसुधातले । मया ज्ञातममोघं तच्छंकरस्य प्रकोपतः
બ્રહ્માએ કહ્યું—રતિમાં સ્થિત રહેતાં તેનું વીર્ય વસુધાતળે પડી ગયું. શંકરના પ્રકોપથી મેં જાણ્યું કે તે અમોઘ શક્તિવાળું છે.
Verse 22
क्षितिरुवाच । वीर्यं सोढुमशक्ताहं तद्वह्नो न्यक्षिपं पुरा । अतोऽत्र दुर्वहं ब्रह्मन्नबलां क्षंतुमर्हसि
પૃથ્વીએ કહ્યું—હું તે વીર્ય સહન કરવા અસમર્થ હતી, તેથી અગાઉ તેને અગ્નિમાં નાંખી દીધું. તેથી હે બ્રહ્મન, અહીં તેને ધારણ કરવું અતિ દુર્વહ છે; હું અબલા છું, કૃપા કરીને સહન કરો.
Verse 23
वह्निरुवाच । वीर्यं सोढुमशक्तोहं तव शंकर पर्वते । कैलासे न्यक्षिपं सद्यः कपोतात्मा सुदुस्सहम्
અગ્નિએ કહ્યું—હે શંકર! પર્વત પર તે વીર્ય સહન કરવા હું અસમર્થ હતો. તેથી અતિ દુઃસહ હોવાથી, કબૂતરરૂપ ધારણ કરીને, મેં તરત જ તેને કૈલાસ પર નાંખી દીધું.
Verse 24
गिरिरुवाच । वीर्यं सोढुमशक्तोऽहं तव शंकर लोकप । गंगायां प्राक्षिपं सद्यो दुस्सहं परमेश्वर
ગિરિ બોલ્યો—હે શંકર, લોકપાલ! તારા વીર્ય‑તેજને હું સહન કરી શકતો નથી. તેથી, હે પરમેશ્વર, તે દુઃસહ શક્તિ મેં તરત જ ગંગામાં નાંખી દીધી.
Verse 25
गंगोवाच । वीर्यं सोढुमशक्ताहं तव शंकर लोकप । व्याकुलाऽति प्रभो नाथ न्यक्षिपं शरकानने
ગંગા બોલી—હે શંકર, લોકપાલ! તારા વીર્ય‑તેજને હું સહન કરી શકતી નથી. અતિ વ્યાકુળ થઈ, હે પ્રભુ નાથ, મેં તેને શરકાનનમાં (નળકાંઠાના વનમાં) નાંખી દીધું.
Verse 26
वायुरुवाच । शरेषु पतितं वीर्यं सद्यो बालो बभूव ह । अतीव सुन्दरश्शम्भो स्वर्नद्याः पावने तटे
વાયુએ કહ્યું—વીર્ય શરામાં પડતાં જ તરત એક બાળક જન્મ્યો. હે શંભો, તે સ્વર્ણા નદીના પાવન તટ પર અત્યંત સુંદર રૂપે પ્રગટ થયો।
Verse 27
विष्णुस्त्वं जगतां व्यापी नान्यो जातोसि शांभव । यथा न केषां व्याप्यं च तत्सर्वं व्यापकं नभः
હે શાંભવ! તમે જ જગતોના સર્વવ્યાપી પ્રભુ છો, તત્ત્વથી વિષ್ಣુ-સ્વરૂપ; તમારા સમાન બીજો કોઈ જન્મ્યો નથી. જેમ આકાશ કોઈ આધાર વિના સર્વત્ર વ્યાપે છે, તેમ તમે સર્વત્ર વ્યાપક છો।
Verse 28
चन्द्र उवाच रुदंतं बालकं प्राप्य गृहीत्वा कृत्तिकागणः । जगाम स्वालयं शंभो गच्छन्बदरिकाश्रमम्
ચંદ્ર બોલ્યા—હે શંભુ! રડતા બાળકને મેળવી અને તેને ઉઠાવી, કૃત્તિકાઓનો સમૂહ પોતાના નિવાસે ગયો; બદરિકાશ્રમ તરફ આગળ વધતા।
Verse 29
जलमुवाच । अमुं रुदंतमानीय स्तन्यपानेन ताः प्रभो । वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं तव रविप्रभम्
જલ બોલ્યા—હે પ્રભુ! રડતા તે બાળકને લાવી, તે માતાઓએ સ્તન્યપાનથી તેને પોષ્યો; અને આ રીતે ઈશ (શિવ)ના પુત્ર, સૂર્યપ્રભા સમ તેજસ્વી તમારા પુત્રને ઉછેર્યો।
Verse 30
संध्योवाच । अधुना कृत्तिकानां च वनं तम्पोष्य पुत्रकम् । तन्नाम चक्रुस्ताः प्रेम्णा कार्त्तिकश्चेति कौतुकात्
સંધ્યાએ કહ્યું—હવે કૃત્તિકાઓના વનમાં તે બાળકનું પોષણ કરીને, સ્નેહમયી માતાઓએ કૌતુકથી પ્રેમપૂર્વક તેનું નામ ‘કાર્ત્તિક’ રાખ્યું।
Verse 31
रात्रिरुवाच । न चक्रुर्बालकं ताश्च लोचनानामगोचरम् । प्राणेभ्योपि प्रीतिपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रकः
રાત્રિએ કહ્યું—તે સ્ત્રીઓ તે બાળકને જોઈ શકી નહિ, કારણ કે તે તેમની આંખોની પહોંચ બહાર હતો. છતાં જે પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય હતો, તે જ તેને પોષી રક્ષનારનો અતિ પ્રિય પુત્ર હતો.
Verse 32
दिनमुवाच । यानि यानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च । प्रशंसितानि स्वादूनि भोजयामासुरेव तम्
દિવસે કહ્યું—જે જે વસ્ત્રો, ઉત્તમ ભૂષણો અને શ્રેષ્ઠ ભેટો હતાં, તે બધાં તેમણે તેને અર્પણ કર્યા. અને પ્રશંસિત, સ્વાદિષ્ટ ભોજનોથી તેમણે તેને જ ભોજન કરાવ્યું.
Verse 33
ब्रह्मोवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संतुष्टः पुरसूदनः । मुदं प्राप्य ददौ प्रीत्या विप्रेभ्यो बहुदक्षिणाम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—તેમનું વચન સાંભળી પુરસૂદન પ્રસન્ન થયો. આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ તેણે પ્રેમપૂર્વક બ્રાહ્મણોને બહુ દક્ષિણા અર્પી।
Verse 34
पुत्रस्य वार्त्तां संप्राप्य पार्वती हृष्टमानसा । कोटिरत्नानि विप्रेभ्यो ददौ बहुधनानि च
પુત્રના સમાચાર મળતાં પાર્વતી હૃદયથી હર્ષિત થઈ. તે આનંદમાં તેણે બ્રાહ્મણોને કરોડો રત્નો અને બહુ ધન દાન કર્યું.
Verse 35
लक्ष्मी सरस्वती मेना सावित्री सर्वयोषितः । विष्णुस्सर्वे च देवाश्च ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धनम्
લક્ષ્મી, સરસ્વતી, મેના, સાવિત્રી તથા સર્વ સદ્ગુણવતી સ્ત્રીઓએ—વિષ્ણુ અને સર્વ દેવો સાથે—બ્રાહ્મણોને ધન દાન કર્યું।
Verse 36
प्रेरितस्स प्रभुर्देवैर्मुनिभिः पर्वतैरथ । दूतान् प्रस्थापयामास स्वपुत्रो यत्र तान् गणान्
દેવો, મુનિઓ અને પર્વતોની પ્રેરણાથી તે પ્રભુ—શિવનો સ્વપુત્ર—જ્યાં તે ગણો હતા ત્યાં દૂતોને મોકલવા લાગ્યો।
Verse 37
वीरभद्रं विशालाक्षं शंकुकर्णं कराक्रमम् । नन्दीश्वरं महाकालं वज्रदंष्ट्रं महोन्मदम्
તેણે વીરભદ્ર, વિશાલાક્ષ, શંકુકર્ણ, કરાક્રમ, નંદીશ્વર, મહાકાલ, વજ્રદંષ્ટ્ર અને મહોન્મદ—આ રૌદ્ર ગણોને જોયા।
Verse 38
गोकर्णास्यं दधिमुखं ज्वलदग्निशिखोपमम् । लक्षं च क्षेत्रपालानां भूतानां च त्रिलक्षकम्
તેનું મુખ ગોકર્ણ સમાન અને દધિમુખ સમાન હતું, જ્વલંત અગ્નિશિખા જેવું તેજસ્વી. તેની સાથે ક્ષેત્રપાલોના એક લાખ અને ભૂતોના ત્રણ લાખ હતા।
Verse 39
रुद्रांश्च भैरवांश्चैव शिवतुल्यपराक्रमान् । अन्यांश्च विकृताकारानसंख्यानपि नारद
હે નારદ! (તેણે) રુદ્રાંશ અને ભૈરવાંશ પણ પ્રગટ કર્યા—જેઓનું પરાક્રમ શિવ સમાન હતું—અને અણગણિત વિચિત્ર આકારવાળાં અન્ય પણ।
Verse 40
ते सर्वे शिवदूताश्च नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । कृत्तिकानां च भवनं वेष्टयामासुरुद्धताः
તે બધા શિવદૂતોએ વિવિધ શસ્ત્ર-અસ્ત્ર હાથમાં ધારણ કરી, ઉદ્ધત ધૈર્યથી કૃત્તિકાઓના ભવનને ઘેરી લીધું।
Verse 41
दृष्ट्वा तान् कृत्तिकास्सर्वा भयविह्नलमानसाः । कार्त्तिकं कथयामासुर्ज्वलंतं ब्रह्मतेजसा
તેમને જોઈ સર્વ કૃત્તિકાઓ ભય અને વિસ્મયથી વ્યાકુળ થઈ, બ્રહ્મતેજથી પ્રજ્વલિત કાર્ત્તિકનું વર્ણન કરવા લાગી।
Verse 42
कृत्तिका ऊचुः । वत्स सैन्यान्यसंख्यानि वेष्टयामासुरालयम् । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं महाभयमुपस्थितम्
કૃત્તિકાઓ બોલી—વત્સ, અસંખ્ય સૈન્યોએ અમારા નિવાસને ઘેરી લીધો છે. હવે શું કરવું, ક્યાં જવું? મહાભય ઉપસ્થિત થયું છે।
Verse 43
कार्तिकेय उवाच । भयं त्यजत कल्याण्यो भयं किं वा मयि स्थिते । दुर्निवार्योऽस्मि बालश्च मातरः केन वार्यते
કાર્ત્તિકેય બોલ્યા—કલ્યાણમયી માતાઓ, ભય ત્યજી દો. હું હાજર હોઉં ત્યારે ભય શાનો? હું અદમ્ય છું; અને ભલે હું બાળક હોઉં, માતાઓને કોણ રોકી શકે?
Verse 44
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र सैन्येन्द्रो नन्दिकेश्वरः । पुरतः कार्तिकेयस्योपविष्टस्समुवाच ह
બ્રહ્માએ કહ્યું—એ જ સમયે ત્યાં સેનાનો અધિપતિ નંદિકેશ્વર કાર્તિકેયના સમક્ષ બેસી પછી બોલ્યા।
Verse 45
नन्दीश्वर उवाच । भ्रातः प्रवृत्तिं शृणु मे मातरश्च शुभावहाम् । प्रेरितोऽहं महेशेन संहर्त्रा शंकरेण च
નંદીશ્વરે કહ્યું—ભ્રાતઃ, મારી વાત સાંભળ; આ માતૃગણ માટે પણ શુભ સંદેશ છે. સંહર્તા મહેશ શંકરના આદેશથી હું પ્રેરિત થઈ આવ્યો છું.
Verse 46
कैलासे सर्वदेवाश्च ब्रह्मविष्णुशिवादयः । सभायां संस्थितास्तात महत्युत्सवमंगले
કૈલાસમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે સર્વ દેવતાઓ, પ્રિય, મહાસભામાં એકત્ર બેઠા હતા; ત્યાં મહોત્સવનું મંગલ અવસર હતું.
Verse 47
तदा शिवा सभायां वै शंकरं सर्व शंकरम् । सम्बोध्य कथयामास तवान्वेषणहेतुकम्
ત્યારે સભામાં શિવાએ સર્વમંગલકારી શંકરને સંબોધીને, તને શોધવાનું કારણ નિવેદન કર્યું.
Verse 48
पप्रच्छ ताञ्शिवो देवान् क्रमात्त्वत्प्राप्तिहेतवे । प्रत्युत्तरं ददुस्ते तु प्रत्येकं च यथोचितम्
પછી શિવે દેવતાઓને ક્રમશઃ તને પ્રાપ્ત કરવાની રીત વિશે પૂછ્યું. ત્યારે દરેકે પોતાની સ્થિતિ અને સમજ મુજબ યથોચિત ઉત્તર આપ્યો.
Verse 49
त्वामत्र कृत्तिकास्थाने कथयामासुरीश्वरम् । सर्वे धर्मादयो धर्माधर्मस्य कर्मसाक्षिणः
અહીં કૃત્તિકાઓના પવિત્ર સ્થાને તેમણે તમને ઈશ્વરની વાત કહી. ધર્મ વગેરે સર્વ તત્ત્વો ધર્મ-અધર્મ કર્મોના સાક્ષી છે.
Verse 50
प्रबभूव रहः क्रीडा पार्वतीशिवयोः पुरा । दृष्टस्य च सुरैश्शंभोर्वीर्यं भूमौ पपात ह
પૂર્વે પાર્વતી અને શિવ વચ્ચે એક ગુપ્ત ક્રીડા પ્રગટ થઈ. પરંતુ દેવોએ શંભુને જોઈ લીધા ત્યારે તેમનું દિવ્ય વીર્ય ધરતી પર પડી ગયું.
Verse 51
भूमिस्तदक्षिपद्वह्नौ वह्निश्चाद्रौ स भूधरः । गंगायां सोऽक्षिपद्वेगात् तरंगैश्शरकानने
તે તેજને ધરતીએ અગ્નિમાં ફેંક્યું; અને તે અગ્નિ પર્વત પર નાંખવામાં આવી—એ પર્વત જ તેનો ધારક બન્યો. પછી વેગથી તેને ગંગામાં ફેંકતાં, તરંગોએ તેને શર-કાનન તરફ વહન કર્યું.
Verse 52
तत्र बालोऽभवस्त्वं हि देवकार्यकृति प्रभुः । तत्र लब्धः कृत्तिकाभिस्त्वं भूमिं गच्छ सांप्रतम्
ત્યાં જ, હે પ્રભુ, દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવા માટે તમે બાળક બન્યા. ત્યાં જ કૃત્તિકાઓએ તમને સ્વીકારી પોષ્યા; હવે તત્કાળ ધરતી પર જાઓ.
Verse 53
तवाभिषेकं शंभुस्तु करिष्यति सुरैस्सह । लप्स्यसे सर्वशस्त्राणि तारकाख्यं हनिष्यसि
દેવો સાથે સ્વયં શંભુ તારો અભિષેક કરશે. તું સર્વ શસ્ત્રો પ્રાપ્ત કરીશ અને ‘તારક’ નામના દૈત્યનો વધ કરીશ.
Verse 54
पुत्रस्त्वं विश्वसंहर्त्तुस्त्वां प्राप्तुञ्चाऽक्षमा इमाः । नाग्निं गोप्तुं यथा शक्तश्शुष्कवृक्षस्स्व कोटरे
તું વિશ્વસંહર્તા શિવનો પુત્ર છે; આ અવરોધો તને પહોંચી શકતા નથી—જેમ સૂકું વૃક્ષ પોતાના ખોખામાં અગ્નિને રોકી શકતું નથી.
Verse 55
दीप्तवांस्त्वं च विश्वेषु नासां गेहेषु शोभसे । यथा पतन्महाकूपे द्विजराजो न राजत
તમે દેવોમાં તેજસ્વી હોવા છતાં તેમના ઘરોમાં શોભતા નથી; જેમ મહાકૂવામાં પડી જાય તો દ્વિજરાજ ગરુડ પણ તેજસ્વી દેખાતો નથી।
Verse 56
करोषि च यथाऽलोकं नाऽऽच्छन्नोऽस्मासु तेजसा । यथा सूर्यः कलाछन्नो न भवेन्मानवस्य च
હે પ્રભુ, તમે લોકોને પ્રકાશિત કરો છો, છતાં તમારા સ્વતેજથી અમારાથી ઢંકાતા નથી. જેમ સૂર્ય કલા વડે થોડો ઢંકાય તોય માનવો માટે અસ્તિત્વહીન થતો નથી।
Verse 58
योगीन्द्रो नाऽनुलिप्तश्च भागी चेत्परिपोषणे । नैव लिप्तो यथात्मा च कर्मयोगेषु जीविनाम्
યોગીઓના અધિપતિ પણ લિપ્ત થતા નથી. જગતના પાલન-પોષણમાં ભાગ સ્વીકારે તોય અસ્પર્શ રહે છે—જેમ કર્મયોગમાં દેહધારીઓના કર્મોથી આત્મા કદી મલિન થતી નથી।
Verse 59
विश्वारंभस्त्वमीशश्च नासु ते संभवेत् स्थितिः । गुणानां तेजसां राशिर्यथात्मानं च योगिनः
હે ઈશ, વિશ્વનો આરંભ તમે જ છો; છતાં આ વિશ્વમાં સીમિત થઈને સ્થિત નથી. તમે સર્વ ગુણ અને તેજનો સઘન રાશિ છો—જેમ સિદ્ધ યોગી આત્માને પોતાના અંતરમાં સાક્ષાત્ અનુભવે છે।
Verse 60
भ्रातर्ये त्वां न जानंति ते नरा हतबुद्धयः । नाद्रियन्ते यथा भेकास्त्वेकवासाश्च पंकजान्
હે ભ્રાતા, જે તને નથી જાણતા તે લોકો હતબુદ્ધિ છે. જેમ દેડકા કમળને આદરતા નથી, તેમ સંકુચિત ચિત્તવાળા એકાંગી લોકો પૂજ્યનું સન્માન કરતા નથી।
Verse 61
कार्त्तिकेय उवाच । भ्रातस्सर्वं विजानासि ज्ञानं त्रैकालिकं च यत् । ज्ञानी त्वं का प्रशंसा ते यतो मृत्युञ्जयाश्रितः
કાર્ત્તિકેય બોલ્યા—ભ્રાતા, તું સર્વ જાણે છે; ત્રણેય કાળને વ્યાપતું જ્ઞાન પણ તારા પાસે છે. તું ખરેખર જ્ઞાની છે; મૃત્યુંજય શિવનો આશ્રય લીધેલ તારી પ્રશંસા કઈ રીતે પૂરતી થાય?
Verse 62
कर्मणां जन्म येषां वा यासु यासु योनिषु । तासु ते निर्वृतिं भ्रातः प्राप्नुवंतीह सांप्रतम्
હે ભ્રાતઃ, કર્મ અનુસાર જીવો જે જે યોનિઓમાં જન્મ લે છે, તે તે જન્મોમાં જ તેઓ અહીં અને અત્યારે શાંતિ તથા મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 63
कृत्तिका ज्ञानवत्यश्च योगिन्यः प्रकृतेः कलाः । स्तन्येनासां वर्द्धितोऽहमुपकारेण संततम्
કૃત્તિકાઓ—જ્ઞાનવતી યોગિનીઓ, પ્રકૃતિની શક્તિની કલાઓ—તેમના સ્તન્યથી મને પોષ્યો; તેમના અવિરત ઉપકારથી હું સતત વધ્યો।
Verse 64
आसामहं पोष्यपुत्रो मदंशा योषितस्त्विमाः । तस्याश्च प्रकृतेरंशास्ततस्तत्स्वामिवीर्यजः
હું એમનો પોષ્યપુત્ર છું અને આ સ્ત્રીઓ મારા જ અંશરૂપ છે. તે મુખ્ય માતા પ્રકૃતિનો અંશ છે; તેથી આ તેના સ્વામીના વીર્યથી જન્મેલો છે।
Verse 65
न मद्भंगो हे शैलेन्द्रकन्यया नन्दिकेश्वर । सा च मे धर्मतो माता यथेमास्सर्वसंमताः
હે નંદિકેશ્વર, શૈલેન્દ્રકન્યા કારણે મારું કોઈ અપમાન નથી. ધર્મથી તે મારી માતા છે, જેમ આ બધાં પણ સર્વસંમતિથી માન્ય છે।
Verse 66
शम्भुना प्रेषितस्त्वं च शंभोः पुत्रसमो महान् । आगच्छामि त्वया सार्द्धं द्रक्ष्यामि देवताकुलम्
તું પણ શંભુ દ્વારા પ્રેષિત છે; તું મહાન—શંભુના પુત્ર સમાન. હું તારી સાથે આવીને દેવતાઓના સમૂહને નિહાળીશ।
Verse 67
इत्येवमुक्त्वा तं शीघ्रं संबोध्य कृत्तिकागणम् । कार्त्तिकेयः प्रतस्थे हि सार्द्धं शंकरपार्षदैः
આ રીતે કહીને, કૃત્તિકાઓના તે ગણને ઝડપથી સંબોધી, કાર્ત્તિકેય શંકરના પારષદો સાથે ખરેખર પ્રસ્થાન કર્યો।
Frequently Asked Questions
Pārvatī’s questioning of where Śiva’s vīrya went after it fell to the earth and was taken/handled in connection with the Kṛttikās, setting up the clarification of Kārttikeya’s status and whereabouts.
It asserts that divine creative potency cannot be nullified; even when its trajectory appears irregular (not entering Pārvatī’s womb), it remains safeguarded and purposeful, culminating in a cosmically necessary manifestation.
Śiva is emphasized as Jagadīśvara/Maheśvara (supreme governor), while Pārvatī appears as Durgā/Himādrijā (divine consort and power), and the gods/sages function as witnesses and interpreters of līlā within cosmic administration.