युद्धप्रारम्भवर्णनम् — Description of the Commencement of Battle
આ અધ્યાયમાં દેવો શિવની અસરકારક દિવ્ય નીતિ અને કુમારને પ્રાપ્ત થયેલ તેજ જોઈ ફરી આત્મવિશ્વાસ પામે છે. તેઓ કુમારને અગ્રસ્થાને રાખીને તેને અભિયાનનું વ્યૂહાત્મક તથા પાવન કેન્દ્ર માની સેનાને ગોઠવે છે. દેવોની તૈયારી સાંભળતાં જ તારક વિશાળ દળ સાથે તરત પ્રતિમોચા લઈને યુદ્ધ માટે આગળ વધે છે. તેની શક્તિ જોઈ દેવો ગર્જના કરીને મનોબળ દર્શાવે છે. ત્યારે શંકર-પ્રેરિત વ્યોમવાણી કહે છે—‘કુમાર આગળ રહેશે તો વિજય નિશ્ચિત’; આમ યુદ્ધ શિવાધીન દૈવી શાસનનું પ્રદર્શન બની રહે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । हर्य्यादयस्सुरास्ते च दृष्ट्वा तच्चरितं विभोः । सुप्रसन्ना बभूवुर्हि विश्वासासक्तमानसाः
બ્રહ્મા બોલ્યા—સર્વવ્યાપી પ્રભુના તે ચરિત્રને જોઈ હરિ વગેરે બધા દેવો અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમના મન શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસમાં દૃઢપણે આસક્ત બન્યા.
Verse 2
वल्गंतः कुर्वतो नादं भाविताश्शिवतेजसा । कुमारन्ते पुरस्कृत्य तारकं हंतुमाययुः
કૂદતાં કૂદતાં ઘોષ નાદ કરતાં, શિવતેજથી ભાવિત થયેલા તેઓ કુમારને અગ્રે રાખી તારકનો વધ કરવા નીકળી પડ્યા।
Verse 3
देवानामुद्यमं श्रुत्वा तारकोऽपि महाबलः । सैन्येन महता सद्यो ययौ योद्धुं सुरान् प्रति
દેવોના ઉદ્યમની વાત સાંભળી મહાબલી તારક પણ વિશાળ સેનાસહ તત્કાળ દેવો સામે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો।
Verse 4
देवा दृष्ट्वा समायांतं तारकस्य महाबलम् । बलेन बहुकुर्वन्तः सिंहनादं विसिस्मियुः
તારક મહાબળ સાથે નજીક આવતો જોઈ દેવોએ પોતાનું બળ એકત્ર કરી સિંહનાદ કર્યો; છતાં તેના પરાક્રમથી તેઓ અંતરમાં આશ્ચર્યચકિત થયા॥
Verse 5
तदा नभोऽऽङ्गना वाणीं जगादोपरि सत्वरम् । शङ्करप्रेरिता सद्यो हर्यादीनखिलान् सुरान्
ત્યારે આકાશમાં રહેલી દિવ્ય વાણી ઉપરથી ત્વરિત બોલી—શંકરની પ્રેરણાથી—અને તરત જ હરિ સહિત સર્વ દેવોને સંબોધ્યા॥
Verse 6
व्योमवाण्युवाच । कुमारं च पुरस्कृत्य सुरा यूयं समुद्यताः । दैत्यान्विजित्य संग्रामे जयिनोऽथ भविष्यथ
વ્યોમવાણીએ કહ્યું—હે દેવો, કુમારને અગ્રસ્થાને રાખીને તમે દૃઢ નિશ્ચયથી આગળ વધો. યુદ્ધમાં દૈત્યોને જીતીને તમે વિજયી થશો॥
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे युद्धप्रारंभवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગની રુદ્રસંહિતાના ચતુર્થ કુમારખંડમાં “યુદ્ધપ્રારંભવર્ણન” નામનો સાતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 8
कुमारं च पुरस्कृत्य सर्वे ते जातसाध्वसाः । योद्धुकामास्सुरा जग्मुर्महीसागरसंगमम्
કુમારને આગળ રાખીને તે બધા અસુર ભયગ્રસ્ત થયા; અને યુદ્ધની ઇચ્છાથી ધરતી-સમુદ્રના સંગમસ્થળે નીકળી પડ્યા.
Verse 9
आजगाम द्रुतं तत्र यत्र देवास्स तारकः । सैन्येन महता सार्द्धं सुरै र्बहुभिरावृत्
પછી તારક ઝડપથી ત્યાં આવ્યો જ્યાં દેવો હતા. તે વિશાળ સેનાસહિત અને અનેક સૂરોથી ઘેરાયેલો હતો.
Verse 10
रणदुंदुभयो नेदुः प्रलयांबुद्निस्स्वनाः । कर्कशानि च वाद्यानि पराणि च तदागमे
ત્યારે રણદુંદુભિઓ પ્રલય-મેઘોના ગર્જનાસમાન ગુંજી ઊઠ્યાં; અને તેના આગમને અન્ય કઠોર વાદ્યો પણ ઊંચા સ્વરે વાગી ઊઠ્યાં।
Verse 11
गर्जमानास्तदा दैत्यास्तारकेणसुरेण ह । कंपयन्तो भुवं पादक्रमैर्वल्गुनकारकाः
ત્યારે અસુર તારકના નેતૃત્વમાં દૈત્યો ગર્જના કરતા, પોતાના પગલાંના પ્રહારથી ધરતીને કંપાવી સર્વત્ર હાહાકાર મચાવ્યા।
Verse 12
तच्छ्रुत्वा रवमत्युग्रं सर्वे देवा विनिर्भयाः । ऐकपद्येन चोत्तस्थुर्योद्धुकामाश्च तारकम्
તે અતિ ઉગ્ર ગર્જના સાંભળીને સર્વ દેવો નિર્ભય બન્યા; અને ક્ષણમાં એકસાથે ઊભા થઈ તારક સાથે યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક થયા।
Verse 13
गजमारोप्य देवेन्द्रः कुमारं त्यग्रतोऽभवत् । सुरसैन्येन महता लोकपालैस्समावृतः
હાથી પર આરોહણ કરીને દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્ર કુમાર તરફ આગળ વધ્યા; તેમની સાથે દેવોની વિશાળ સેના હતી અને લોકપાલો તેમને ઘેરી રહ્યા હતા।
Verse 14
तदा दुंदुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः । वीणावेणुमृदंगानि तथा गंधर्वनिस्स्वनाः
ત્યારે દુન્દુભિઓ ગાજી ઉઠ્યાં; અનેક ભેરીઓ અને તૂર્યો વારંવાર વાગવા લાગ્યાં. વીણા, વેણુ, મૃદંગ તેમજ ગંધર્વોના મધુર નાદ પણ ગુંજ્યા।
Verse 15
गजं दत्त्वा महेन्द्राय कुमारो यानमारुहत् । अनेकाश्चर्यसंभूतं नानारत्नसमन्वितम्
મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ને હાથી અર્પણ કરીને કુમાર તે દિવ્ય રથ પર આરોહણ કર્યા; તે અનેક આશ્ચર્યોથી રચાયેલો અને નાનાવિધ રત્નોથી સુશોભિત હતો।
Verse 16
विमानमारुह्य तदा महायशास्स शांकरिस्सर्वगुणैरुपेतः । श्रिया समेतः परया बभौ महान् संवीज्यमानश्चमरैर्महाग्रभैः
ત્યારે મહાયશસ્વી શંકરપુત્ર, સર્વ સદ્ગુણોથી યુક્ત, પરમ શ્રી સાથે દિવ્ય વિમાન પર આરોહણ કરીને મહાન તેજથી ઝળહળ્યો; અને વિશાળ, મંગલ ચામરો વડે પંખાવાતો રહ્યો।
Verse 17
प्राचेतसं छत्रमतीवसुप्रभं रत्नैरुपेतं विविधैर्विराजितम् । धृतं तदा तच्च कुमारमूर्ध्नि वै ह्यनन्तचान्द्रैः किरणैर्महाप्रभैः
ત્યારે પ્રાચેતસનું અતિ તેજસ્વી રાજછત્ર, વિવિધ રત્નોથી યુક્ત અને શોભાયમાન, દિવ્ય કુમારના મસ્તક ઉપર ધારણ કરાયું; તે અનંત ચંદ્રકિરણો સમી મહાપ્રભાથી ઝળહળતું હતું।
Verse 18
मिलितास्ते तदा सर्वे देवाश्शक्रपुरोगमा । स्वैःस्वैर्बलैः परिवृता युद्धकामा महाबलाः
ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) આગળ રહી બધા દેવો એકત્ર થયા. પોતાના-પોતાના બળોથી ઘેરાયેલા તે મહાબળવાન યુદ્ધકામનાથી સજ્જ થયા.
Verse 19
एवं देवाश्च दैत्याश्च योद्धुकामाः स्थिता भुवि । सैन्येन महता तेन व्यूहं कृत्वा पृथक् पृथक्
આ રીતે દેવો અને દૈત્યો યુદ્ધકામનાથી ધરતી પર ઊભા રહ્યા. તે મહાસેનાથી બંને પક્ષે અલગ અલગ વ્યૂહ રચ્યા.
Verse 20
ते सेने सुरदैत्यानां शुशुभाते परस्परम् । हंतुकामे तदान्योन्यं स्तूयमाने च बन्दिभिः
ત્યારે દેવો અને દૈત્યોની તે બન્ને સેનાઓ પરસ્પર સામસામે ઊભી રહી તેજથી શોભી ઉઠीं. એકબીજાનો વધ કરવા ઇચ્છુક, વંદી-ચારણોના સ્તુતિગાનથી તે શોભિત થતી હતી.
Verse 21
उभे सेनं तदा तेषामगर्जेतां वनोपमे । भयंकरेऽत्यवीराणामितरेषां सुखावहे
ત્યારે તે બન્ને સેનાઓ વન સમાન ગર્જના કરવા લાગી. તે ગર્જના અતિ અવીરો માટે ભયંકર હતી, પરંતુ વીરો માટે આનંદ અને ધૈર્ય આપનારી હતી.
Verse 22
एतस्मिन्नन्तरे तत्र बलोन्मत्ताः परस्परम् । दैत्या देवा महावीरा युयुधुः क्रोधविह्वलाः
આ વચ્ચે ત્યાં બળના મદમાં મત્ત થયેલા મહાવીર દૈત્યો અને દેવો ક્રોધથી વ્યાકુળ બની પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
Verse 23
आसीत्सुतुमुलं युद्धं देवदैत्यसमाकुलम् । रुण्डमुंडांकितं सर्वं क्षणेन समपद्यत
દેવો અને દૈત્યો થી ભરેલું અત્યંત તુમુલ યુદ્ધ ઊભું થયું. ક્ષણમાં જ સમગ્ર રણભૂમિ કાપેલા ધડ અને પડેલા મસ્તકોથી સર્વત્ર ચિહ્નિત થઈ ગઈ।
Verse 24
भूमौ निपतितास्तत्र शतशोऽथ सहस्रशः । निकृत्तांगा महाशस्त्रैर्निहता वीरसंमताः
ત્યાં ભૂમિ પર તેઓ સૈકડાઓ અને હજારોની સંખ્યામાં પડી ગયા. મહાશસ્ત્રોથી અંગો કાપાઈ ગયા; વીર તરીકે માન્ય અને પ્રશંસિત લોકો પણ નિહત થયા।
Verse 25
केषांचिद्बाहवश्छिन्ना खड्पातैस्सुदारुणैः । केषांचिदूरवश्छिन्ना वीराणां मानिनां मृधे
તે ઘોર યુદ્ધમાં ગર્વિત વીરોનાં કેટલાંકના બાહુ અત્યંત દારુણ ખડ્ગપ્રહારો વડે કપાઈ ગયા, અને કેટલાંકના ઊરુ (જાંઘ) પણ છિન્ન થઈ ગયા।
Verse 26
केचिन्मथितसर्वांगा गदाभिर्मुद्गरैस्तथा । केचिन्निर्भिन्नहृदयाः पाशैर्भल्लैश्च पातिताः
કેટલાંક ગદા અને મુદગરોથી સર્વ અંગે ચકનાચૂર થયા; અને કેટલાંક પાશ તથા તીક્ષ્ણ ભલ્લોથી હૃદય ભેદાઈ ભૂમિ પર પટકાયા।
Verse 27
केचिद्विदारिताः पृष्ठे कुंतैरृष्टिभिरंकुशैः । छिन्नान्यपि शिरांस्येव पतितानि च भूतले
કેટલાંક ભાલા, કુંત અને અંકુશોથી પીઠે ફાડાયા; અને કપાયેલા મસ્તક પણ ભૂમિ પર પડી ગયા।
Verse 28
बहूनि च कबंधानि नृत्यमानानि तत्र वै । वल्गमानानि शतशो उद्यतास्त्रकराणि च
ત્યાં ખરેખર અનેક કબંધ—શિરવિહિન ધડ—નૃત્ય કરતા દેખાયા. સૈકડો ઉછળતા-કૂદતા હતા અને તેમના હાથોમાં ઊંચે ઉઠાવેલા શસ્ત્રો હતા।
Verse 29
नद्यः प्रवर्तितास्तत्र शतशोऽसृङ्वहास्तदा । भूतप्रेतादयस्तत्र शतशश्च समागताः
ત્યારે ત્યાં સૈકડો નદીઓ વહેવા લાગી—રક્ત વહન કરતી ધારાઓરૂપે. અને ત્યાં ભૂત, પ્રેત વગેરેના સમૂહો પણ સૈકડોની સંખ્યામાં એકત્ર થયા।
Verse 30
गोमायवश्शिवा तत्र भक्षयन्तः पलं बहु । तथा गृध्रवटाश्येना वायसा मांसभक्षकाः । बुभुजुः पतितानां च पलानि सुबहूनि वै
ત્યાં શિયાળાં અને હાયના બહુ માંસ ભક્ષણ કરવા લાગ્યા. તેમ જ ગીધ, ચમગાદડ, બાજ અને કાગડા—માંસભક્ષક—પડેલાંઓના બહુ જ માંસખંડો ખરેખર ગળી ગયા.
Verse 31
एतस्मिन्नन्तरे तत्र तारकाख्यो महाबलः । सैन्येन महता सद्यो ययौ योद्धुं सुरान् प्रति
એ જ વચ્ચે, એ ક્ષણે, તારક નામનો મહાબલી વિશાળ સેનાસહિત તરત જ દેવતાઓ સામે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો.
Verse 32
देवा दृष्ट्वा समायान्तं तारकं युद्धदुर्मदम् । योद्धुकामं तदा सद्यो ययुश्शक्रादयस्तदा । बभूवाथ महोन्नादस्सेनयोरुभयोरपि
યુદ્ધના મદથી ઉદ્ધત બની આવતાં તારકને જોઈ, શક્ર (ઇન્દ્ર) આદિ દેવતાઓ તે જ સમયે તરત જ યુદ્ધેચ્છાથી આગળ વધ્યા. ત્યારબાદ બન્ને સેનાઓમાંથી મહાગર્જના ઊઠી.
Verse 33
अथाभूद्द्वंद्वयुद्धं हि सुरासुरविमर्दनम् । यं दृष्ट्वा हर्षिता वीराः क्लीबाश्च भयमागता
પછી દેવો અને અસુરોને દબોચી નાખે એવું ઘોર દ્વંદ્વયુદ્ધ ઊભું થયું. તેને જોઈ વીરોએ હર્ષ માન્યો અને કાયરોએ ભય પામ્યો।
Verse 34
तारको युयुधे युद्धे शक्रेण दितिजो बली । अग्निना सह संह्रादो जंभेनैव यमः स्वयम्
તે યુદ્ધમાં બલવાન દૈત્ય તારક શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે લડ્યો. સંહ્રાદ અગ્નિ સાથે भिड્યો અને સ્વયં યમ જંભ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 35
महाप्रभुर्नैरृतेन पाशी सह बलेन च । सुवीरो वायुना सार्धं पवमानेन गुह्यराट्
મહાપ્રભુ નૈઋત સાથે ગયા; પાશી બળ સાથે આગળ વધ્યો. સુવીર વાયુ અને પવમાન સાથે ચાલ્યો, અને ગુહ્યરાજ પણ યથાક્રમે સ્થિત થયો; પ્રભુકાર્ય માટે દિવ્ય અનુચરો પંક્તિબદ્ધ થયા.
Verse 36
ईशानेन समं शंभुर्युयुधे रणवित्तमः । शुंभश्शेषेण युयुधे कुंभश्चन्द्रेण दानवः
રણવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ શંભુ ઈશાન સાથે સમાન રીતે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. શુંભ શેષ સાથે લડ્યો અને દાનવ કુંભ ચંદ્ર સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
Verse 37
कुंबरो मिहिरेणाजौ महाबल पराक्रमः । युयुधे परमास्त्रैश्च नानायुद्धविशारदः
તે યુદ્ધમાં મહાબળ-પરાક્રમી કુંબર મિહિર સાથે લડ્યો. અનેક પ્રકારના યુદ્ધમાં નિષ્ણાત તે પરમ દિવ્યાસ્ત્રો વડે યુદ્ધ કરતો રહ્યો.
Verse 38
एवं द्वन्द्वेन युद्धेन महता च सुरासुराः । संगरे युयुधुस्सर्वे बलेन कृतनिश्च याः
આ રીતે દ્વંદ્વયુદ્ધો અને મહાસંગ્રામ દ્વારા દેવો અને અસુરો સૌએ તે સમરમાં યુદ્ધ કર્યું, પોતાના બળથી નિશ્ચય દૃઢ કરીને।
Verse 39
अन्योन्यं स्पर्द्धमानास्तेऽमरा दैत्या महाबलाः । तस्मिन्देवासुरे युद्धे दुर्जया अभवन्मुने
હે મુનિ, તે મહાબળી દેવો અને દૈત્યો પરસ્પર સ્પર્ધા કરતાં કરતાં તે દેવાસુર યુદ્ધમાં દુર્જેય બની ગયા.
Verse 40
तदा च तेषां सुरदानवानां बभूव युद्धं तुमुलं जयैषिणाम् । सुखावहं वीरमनस्विनां वै भयावहं चैव तथेतरेषाम्
ત્યારે વિજય ઇચ્છનાર તે દેવો અને દાનવો વચ્ચે ઘોર અને તુમુલ યુદ્ધ ઊભું થયું. વીર અને સ્થિરમનવાળાઓ માટે તે આનંદદાયક હતું, પરંતુ અન્ય માટે તે ખરેખર ભયંકર હતું.
Verse 41
मही महारौद्रतरा विनष्टकैस्सुरासुरैर्वै पतितैरनेकशः । तस्मिन्नगम्यातिभयानका तदा जाता महासौख्यवहा मनस्विनाम्
પૃથ્વી અતિ રૌદ્ર અને ભયંકર બની ગઈ; વિનષ્ટ દેવો અને અસુરોના પડેલા દેહો અનેક સ્થળે છવાયેલા હતા. છતાં એ અગમ્ય અને અતિભયાનક દૃશ્યમાં પણ મહાશિવના પરમ હેતુની સિદ્ધિ થવાથી સ્થિરચિત્ત જન માટે મહાકલ્યાણ અને આંતરિક સુખનું કારણ પ્રગટ થયું।
Frequently Asked Questions
The formal commencement of the Devas–Tāraka conflict: the devas mobilize with Kumāra in the vanguard, Tāraka responds by marching with a great army, and the battlefield encounter is framed by divine assurance.
It functions as a Śiva-authorized speech-act that converts strategy into destiny: victory is promised not as fate alone but as the fruit of correct alignment—placing Kumāra (Śiva-tejas embodied) at the forefront.
Śiva-tejas (empowering radiance), collective deva morale expressed through siṃhanāda (lion-roar), and the transcendent directive voice (vyoma-vāṇī) that mediates Śiva’s will into the battlefield.