Sarga 89
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
अयोध्याकाण्ड
ராமர் முன்பு தங்கியிருந்த அதே கங்கைத் துறை முகாமில் இரவு கழித்து, விடியற்காலையில் பரதன் எழுந்து, நகரும் படையை ஆற்றைக் கடத்த நிஷாதராஜன் குகனை அழைத்து படகுகள் ஏற்பாடு செய்யுமாறு சத்ருக்னனிடம் கூறினான். சத்ருக்னன்—குகன் ராமசிந்தனையில் விழித்தே இருக்கிறான் என்றான்; அச்சமயம் குகன் கைகூப்பி வந்து படையின் நலனை விசாரித்தான். ராமரின் விருப்பத்திற்குக் கீழ்ப்படியும் பரதன், குகனின் மீனவர்கள் படகுகளால் அனைவரையும் கடத்த வேண்டுமென வேண்டினான். குகன் உடனே தன் உறவினருக்கு ஆணையிட்டான். எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் படகுகள் இழுத்து வரப்பட்டு, அரசாணையால் ஐந்நூறு நாவுகள் திரட்டப்பட்டன—மணிகள், பாய்கள், கொடிகள், கொடிப்பதாகைகள் உடைய உறுதியான ‘ஸ்வஸ்திக’ படகுகளும் இருந்தன. குகன் தானே வெண்குடைச் சிறப்புடன் ஒரு மங்களப் படகை கொண்டு வந்தான். ஏறும் ஒழுங்கு மரியாதையுடன் நடந்தது—முதலில் புரோகிதரும் பிராமணரும், பின்னர் பரதன்-சத்ருக்னன், அதன் பின் கௌசல்யா, சுமித்ரா மற்றும் பிற அரசமகளிர், இறுதியில் வண்டிகள் மற்றும் பொருட்கள். முகாம் கலைத்தலும் சரக்குகள் ஏற்றலும் ஏற்படுத்திய ஆரவாரத்திடையே படகுக் கூட்டம் விரைவாகச் சென்றது—சில படகுகளில் பெண்கள், சிலவற்றில் குதிரைகள், சுமை மிருகங்கள், பொக்கிஷங்கள். படகில் இடம் கிடைக்காதோர் தெப்பங்கள், குடங்கள் துணையால் அல்லது நீந்தி கடந்து சென்றனர். கொடிகளுடன் விளங்கிய யானைகள் மகாவத்தர்களின் அங்குசத் தூண்டுதலால் கொடிமுனைப் பர்வதங்கள் போல நீரைப் பிளந்து கடந்து சென்றன. சுபமான மைத்ர முகூர்த்தத்தில் கரை ஏறி படை பிரயாக வனத்தை அடைந்தது; பரதன் அங்கே முகாம் அமைத்து, புரோகிதர்களுடன் மகரிஷி பாரத்வாஜரை தரிசிக்கச் சென்று, ஆசிரமத்தின் இனிய குடில்களையும் தோப்புகளையும் கண்டான்.
Shlokas
Verse 1
उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।
கங்கைக் கரையில் அதே இடத்திலே—ராகவன் தங்கியிருந்த இடத்திலே—பரதன் இரவைக் கழித்தான். விடியற்காலையில் எழுந்து சத்ருக்னனிடம் இவ்வாறு கூறினான்॥
Verse 2
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्।।।।
“சத்ருக்னா, எழுந்திரு—எதற்கு இன்னும் உறங்குகிறாய்? நிஷாதர்களின் தலைவன் குகனை விரைவில் அழைத்து வா. உனக்கு மங்கலம்; அவனே படையை அக்கரைக்கு கடத்துவான்.”
Verse 3
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन्।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः।।।।
பரதன் தூண்டியபோது சத்ருக்னன் கூறினான்—“நான் உறங்கவில்லை; நான் விழித்திருக்கிறேன்; அந்த ஆரிய மூத்தவன்—ராமனை—நினைத்து மனம் மூழ்கியுள்ளேன்.”
Verse 4
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत्।।।।
அந்த இரு நரசிங்கர்கள் ஒருவரோடு ஒருவர் உரையாடிக் கொண்டிருக்கையில், தக்க நேரத்தில் குகன் வந்து கைகூப்பி பரதனை நோக்கி உரைத்தான்।
Verse 5
कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम्।।।।
“காகுத்ஸ்த குலத்தோன்றலே, நதிக்கரையில் இரவை நலமாகக் கழித்தாயா? மேலும் உனக்கும் உன் படைக்கும் எல்லாம் குறையின்றி நலமா?”
Verse 6
गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम्।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्।।।।
குகன் அன்பால் உரைத்த சொற்களை கேட்டதும், ராமனுக்குப் பணிந்திருக்கும் பரதன் இவ்வாறு பதிலுரைத்தான்।
Verse 7
सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम्।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः।।।।
அரசே, எங்கள் இரவு இன்பமாகக் கடந்தது; நீர் எங்களை முறையாகப் போற்றினீர். இப்போது படகோட்டிகள் பல படகுகளால் எங்களை கங்கை கடத்தட்டும்।
Verse 8
ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम्।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्।।।।
அப்போது பரதனின் ஆணையை விரைந்து கேட்ட குகன், தன் குடியிருப்பிற்குள் சென்று தன் உறவினரிடம் அந்தச் செய்தியைச் சொன்னான்।
Verse 9
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम्।।।।
எழுங்கள், விழித்தெழுங்கள்; உங்களுக்கு எப்போதும் மங்களம் உண்டாகுக. படகுகளை இழுத்து நீரருகே கொண்டு வாருங்கள்; நாம் படையினை அக்கரைக்கு கடத்துவோம்।
Verse 10
ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः।।।।
அவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும் அவர்கள் எழுந்து, அரச ஆணைக்கிணங்க விரைந்து, எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் உடனே ஐந்நூறு படகுகளை கொண்டு வந்து சேர்த்தனர்॥
Verse 11
अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः।।।।
“மேலும் ‘ஸ்வஸ்திக’ என அறியப்படும் சிறந்த படகுகளும் கொண்டு வரப்பட்டன—பெரிய மணிகளுடன், கொடிகளால் அழகுபெற்று, பாய்களுடன் அமைந்து, உறுதியாக கட்டப்பட்டவை.”
Verse 12
तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्।।।।
அப்போது குகன் ‘ஸ்வஸ்திக’ என அறியப்படும் அந்த மங்களகரமான படகை முன்னே கொண்டு வந்தான்—வெள்ளைத் துணியால் மூடப்பட்டு, இனிய ஒலியால் முழங்கியது.
Verse 13
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।।।
முதலில் புரோகிதரும், குருமார்களும், பிராமணர்களும் படகில் ஏறினர். அவர்களுக்குப் பின் பரதனும் மகாபலன் சத்ருக்னனும், கௌசல்யை, சுமித்ரை மற்றும் பிற அரசமகளிரும் ஏறினர்; பின்னர் அரசனின் பிற மனைவியரும், பொருட்களால் நிரம்பிய வண்டிகளும் (சகடங்கள்) வரிசையாக ஏறின.
Verse 14
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.89.13।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।2.89.14।।
முதலில் புரோகிதரும், குருமார்களும், பிராமணர்களும் படகில் ஏறினர். அவர்களுக்குப் பின் பரதனும் மகாபலன் சத்ருக்னனும், கௌசல்யை, சுமித்ரை மற்றும் பிற அரசமகளிரும் ஏறினர்; பின்னர் அரசனின் பிற மனைவியரும், பொருட்களால் நிரம்பிய வண்டிகளும் (சகடங்கள்) வரிசையாக ஏறின.
Verse 15
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत्।।।।
சிலர் தற்காலிக குடில்களை எரியவிட்டனர்; சிலர் துறைமுகத்தில் இறங்கி நீரில் அவகாஹனம் செய்தனர்; சிலர் பொருட்களை எடுத்துச் சென்றனர்; அந்தச் செயற்பாட்டின் ஆரவாரம் மும்மூர்த்தி வானத்தையே தொடுவதைப் போல எழுந்தது.
Verse 16
पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः।।।।
கொடிகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அந்தப் படகுகள், மீனவர்களே தாமே இயக்கி, ஏறிய மக்களை ஏற்றிச் சென்று, அப்போது விரைவாக முன்னே புறப்பட்டன.
Verse 17
नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम्।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम्।।।।
சில படகுகள் பெண்களால் நிரம்பின; சில படகுகள் குதிரைகளால் நிரம்பின; மேலும் சில இங்கே வண்டிகளுக்குப் பூட்டப்படும் இழுவை மிருகங்களையும் பெரும் செல்வத்தையும் எடுத்துச் சென்றன.
Verse 18
ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः।।।।
அந்தப் படகுகள் அக்கரையை அடைந்து மக்களை இறக்கிவிட்டு மீண்டும் திரும்பின; மீனவர் கூட்டம் தங்கள் படகுகளால் திறமையுடன் வித்தியாசமான திருப்பங்களும் வடிவங்களும் செய்து காட்சியளித்தது.
Verse 19
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः।।।।
கொடிகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அந்த யானைகள், யானைமேல் ஏறியோர் தூண்டுதலால் நீரைத் தாண்டிச் செல்லும் போது, கொடிமுடி சூடிய மலைகளைப் போல ஒளிர்ந்தன।
Verse 20
नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः।।।।
சிலர் படகுகளில் ஏறி கடந்தனர்; சிலர் தெப்பங்களில்; சிலர் பெரிய குடங்களைப் பற்றிக் கொண்டு; இன்னும் சிலர் தம் கைகளால் நீந்தியே கடந்தனர்।
Verse 21
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम्।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्।।।।
அந்தப் புனிதமான படை, படகோட்டிகளால் கங்கை கடத்தப்பட்டு, மைத்ர முஹூர்த்தத்தில் புறப்பட்டு, பிரயாகத்தின் சிறந்த வனப்பகுதியை அடைந்தது।
Verse 22
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे।।।।
மகாத்மா பரதன் சேனையை ஆறுதல் கூறி, அவர்கள் விருப்பம்போல் தங்கச் செய்து, புரோகிதர்களுடன் கூடி, முனிவருள் சிறந்த பரத்வாஜரை தரிசிக்கப் புறப்பட்டான்।
Verse 23
स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।
மகாத்மாவும் தேவர்களின் புரோகிதனுமாகிய பிராமணர் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்தை அணுகிய பரதன், குடில்களும் மரக்கூட்டங்களும் அழகு சேர்த்த அந்த இனிய பெருவனத்தை கண்டான்।
Frequently Asked Questions
The chapter presents an action-centered dharma of governance: Bharata must move a large, multi-class retinue across the Gaṅgā without disorder. He relies on legitimate local authority (Guha) and implements structured boarding (priests first, then royals, then supplies), balancing urgency with ritual-social propriety.
The dialogue models responsible leadership as service and coordination rather than display: Bharata’s obedience to Rāma’s moral axis, Guha’s affectionate hospitality, and the fisherfolk’s skilled cooperation together illustrate that collective dharma is enacted through disciplined roles, timely action, and mutual trust.
Key landmarks include the Gaṅgā riverbank campsite associated with Rāma, the crossing of the Gaṅgā by boats and fords, arrival in the Prayāga forest at Maitra muhūrta, and the culturally significant āśrama of Bharadvāja—an institutional center of Vedic hospitality, counsel, and pilgrimage geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.