Sarga 89
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
अयोध्याकाण्ड
రాముడు పూర్వం నివసించిన అదే గంగాతీర శిబిరంలో రాత్రి గడిపి, తెల్లవారగానే భరతుడు లేచి, కదులుతున్న సేనను గంగ దాటించేందుకు నిషాదాధిపతి గుహను పిలిపించి పడవల ఏర్పాట్లు చేయమని శత్రుఘ్నుని కోరాడు. శత్రుఘ్నుడు—గుహ రామచింతనలో మేల్కొనే ఉన్నాడని చెప్పగా, అంతలోనే గుహ అంజలి బద్ధుడై వచ్చి సేన సౌఖ్యాన్ని విచారించాడు. రామాజ్ఞకు విధేయుడైన భరతుడు, గుహ మత్స్యకారులు పడవలతో సమస్త సేనను దాటించమని వినయంగా అభ్యర్థించాడు. గుహ వెంటనే తన బంధువులకు ఆజ్ఞాపించాడు. అన్ని దిక్కుల నుంచీ పడవలు దింపబడి, రాజాజ్ఞతో ఐదు వందల నౌకలు సమకూరాయి—గంటలు, తెరలు, ధ్వజపతాకలతో అలంకరించిన దృఢమైన ‘స్వస్తిక’ పడవలూ ఉన్నాయి. గుహ స్వయంగా శుభ్ర ఛత్రంతో శోభించే మంగళ నౌకను తీసుకొచ్చాడు. ఎక్కే క్రమం మర్యాదగా సాగింది—ముందుగా పురోహితులు, బ్రాహ్మణులు; తరువాత భరత-శత్రుఘ్నులు; ఆపై కౌశల్య, సుమిత్ర తదితర రాజమహిళలు; చివరగా రథాలు, సరుకులు. శిబిరం విరగడం, సామాను ఎక్కించడం మధ్య కలకలంలో నౌకాదళం వేగంగా సాగింది—కొన్ని పడవల్లో స్త్రీలు, కొన్ని గుర్రాలు, కొన్ని బరువు మోయు జంతువులు, ధనరత్నాలు. పడవలు దొరకనివారు తెప్పలు, కుండల ఆధారం లేదా ఈదుతూ దాటారు. ధ్వజాలతో ఉన్న ఏనుగులు మహావతుల అంకుశప్రేరణతో ధ్వజశిఖర పర్వతాల్లా నీటిని చీల్చి దాటాయి. శుభమైన మైత్ర ముహూర్తంలో దాటి సేన ప్రయాగ వనానికి చేరింది; భరతుడు అక్కడ శిబిరం వేసి, పురోహితులతో కలిసి మహర్షి భారద్వాజుని దర్శించేందుకు వెళ్లి ఆశ్రమంలోని మనోహర కుటీరాలు, వనవాటికలను చూశాడు.
Shlokas
Verse 1
उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।
గంగాతీరంలో అదే చోట—రాఘవుడు నిలిచిన స్థలంలోనే—భరతుడు రాత్రి గడిపాడు. ఉదయాన్నే లేచి శత్రుఘ్నునితో ఈ మాటలు చెప్పాడు॥
Verse 2
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्।।।।
“శత్రుఘ్నా, లేచెయ్—ఇంకా ఎందుకు నిద్ర? నిషాదాధిపతి గుహను త్వరగా తీసుకొమ్ము. నీకు మంగళం కలుగుగాక; అతడే సేనను అవతలికి దాటించును.”
Verse 3
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन्।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः।।।।
భరతుని ప్రేరణకు శత్రుఘ్నుడు పలికెను—“నేను నిద్రించుటలేదు; నేను జాగరూకుడనే, ఆ ఆర్య జ్యేష్ఠుడు—రాముని—గూర్చి చింతించుచున్నాను.”
Verse 4
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत्।।।।
ఆ ఇద్దరు నరసింహులు పరస్పరం సంభాషించుచుండగా, సమయోచితంగా గుహ వచ్చి, అంజలి ఘటించి భరతునితో పలికెను।
Verse 5
कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम्।।।।
“హే కాకుత్స్థవంశజా, నదీతీరమున రాత్రిని సుఖంగా గడిపితివా? మరియు నీకును నీ సైన్యమునకును సమస్తమూ అనామయమేగా?”
Verse 6
गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम्।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्।।।।
గుహుడు స్నేహంతో పలికిన మాటలు విని, రామునకు విధేయుడైన భరతుడు ఈ విధంగా ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు।
Verse 7
सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम्।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः।।।।
హే రాజా, మా రాత్రి సుఖంగా గడిచింది; మీరు మాకు తగిన గౌరవం చేశారు. ఇప్పుడు దాశులు అనేక పడవలతో మమ్మల్ని గంగ దాటించుగాక।
Verse 8
ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम्।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्।।।।
అప్పుడు భరతుని ఆజ్ఞ విని గుహుడు తక్షణమే తొందరపడి తన నివాసానికి వెళ్లి తన బంధువులకు ఆ మాట చెప్పాడు।
Verse 9
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम्।।।।
లేచండి, మేల్కొనండి; మీకు సదా మంగళం కలుగుగాక. పడవలను లాగి నీటికి దగ్గరికి తీసుకురండి; మేము సేనను అవతలికి దాటిస్తాము।
Verse 10
ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः।।।।
అలా ఆజ్ఞ పొందగానే వారు లేచి, రాజశాసనానుసారం వేగంగా కదలి, అన్ని దిక్కుల నుండీ వెంటనే ఐదు వందల పడవలను తెచ్చి సమకూర్చారు॥
Verse 11
अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः।।।।
“ఇంకా ‘స్వస్తిక’ అని ప్రసిద్ధమైన ఇతర ఉత్తమ పడవలును తెచ్చిరి—మహాఘంటలతో అలంకృతమై, పతాకలతో శోభించి, పడవగాలిపట్టాలతో (పాలలతో) యుక్తమై, దృఢంగా నిర్మితమైయుండెను.”
Verse 12
तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्।।।।
అనంతరం గుహుడు ‘స్వస్తిక’ అని ప్రసిద్ధమైన ఆ మంగళకరమైన పడవను ముందుకు తెచ్చెను—తెల్లని కంబళంతో కప్పబడి, హర్షదాయక నాదంతో మార్మోగుచుండెను।
Verse 13
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।।।
ముందుగా పురోహితుడు, గురువులు, బ్రాహ్మణులు నౌకపై ఎక్కారు. వారి తరువాత భరతుడు, మహాబలవంతుడైన శత్రుఘ్నుడు, కౌసల్య, సుమిత్ర మరియు ఇతర రాజస్త్రీలు ఎక్కారు; ఆపై రాజపత్నులు మరియు సరుకులతో నిండిన శకటాలు (బండ్లు) క్రమంగా ఎక్కాయి.
Verse 14
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.89.13।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।2.89.14।।
ముందుగా పురోహితుడు, గురువులు, బ్రాహ్మణులు నౌకపై ఎక్కారు. వారి తరువాత భరతుడు, మహాబలవంతుడైన శత్రుఘ్నుడు, కౌసల్య, సుమిత్ర మరియు ఇతర రాజస్త్రీలు ఎక్కారు; ఆపై రాజపత్నులు మరియు సరుకులతో నిండిన శకటాలు (బండ్లు) క్రమంగా ఎక్కాయి.
Verse 15
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत्।।।।
కొంతమంది తాత్కాలిక నివాసాలకు నిప్పు పెట్టగా, మరికొందరు తీర్థఘాటంలో దిగిపడి జలంలో అవగాహన చేశారు, ఇంకొందరు సామాన్లు మోశారు; ఆ కోలాహలం త్రిదివాన్ని తాకినట్లుగా అనిపించింది.
Verse 16
पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः।।।।
పతాకలతో అలంకరించబడిన ఆ నౌకలు, దాశులు (మత్స్యకారులు) స్వయంగా నడిపుతూ, ఎక్కిన జనులను మోసుకుంటూ అప్పుడు వేగంగా ముందుకు సాగాయి.
Verse 17
नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम्।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम्।।।।
కొన్ని నౌకలు స్త్రీలతో నిండిపోయాయి, కొన్ని గుర్రాలతో; మరికొన్ని ఇక్కడ రథబండ్లకు జూచే జంతువులను మరియు మహాధనాన్ని మోసుకెళ్లాయి.
Verse 18
ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः।।।।
ఆ నౌకలు అవతలి తీరం చేరి జనులను దింపి తిరిగి వచ్చాయి; దాశబంధువులు తమ నౌకలతో నైపుణ్యభరితమైన విచిత్ర మలుపులు, ఆకృతులు చూపిస్తూ క్రీడించారు.
Verse 19
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः।।।।
ధ్వజాలతో అలంకరింపబడిన ఆ ఏనుగులు, ఏనుగు సవారుల ప్రేరణతో జలాన్ని దాటుతూ, ధ్వజశిఖరిత పర్వతాలవలె ప్రకాశించుచుండిరి।
Verse 20
नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः।।।।
కొంతమంది పడవలు ఎక్కి దాటారు; మరికొందరు తెప్పలపై దాటారు; ఇంకొందరు పెద్ద కుండలను పట్టుకొని, మరికొందరు తమ భుజబలంతో ఈదుతూ దాటారు।
Verse 21
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम्।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्।।।।
ఆ పుణ్యమైన సేన దాశులచే గంగను దాటించి, మైత్ర ముహూర్తంలో ప్రయాణమై, ప్రయాగమనే ఉత్తమ వనప్రదేశాన్ని చేరింది।
Verse 22
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे।।।।
మహాత్ముడైన భరతుడు సేనను ధైర్యపరచి, వారి ఇష్టానుసారంగా శిబిరం ఏర్పాటు చేయించి, ఋత్వికులతో కూడి ఋషిప్రవరుడైన భరద్వాజుని దర్శించుటకు బయలుదేరెను।
Verse 23
स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।
మహాత్ముడైన దేవపురోహిత బ్రాహ్మణుడు భరద్వాజుని ఆశ్రమానికి చేరిన భరతుడు, కుటీరములు మరియు వృక్షసమూహములతో శోభించిన ఆ రమ్యమైన మహావనాన్ని దర్శించెను।
Frequently Asked Questions
The chapter presents an action-centered dharma of governance: Bharata must move a large, multi-class retinue across the Gaṅgā without disorder. He relies on legitimate local authority (Guha) and implements structured boarding (priests first, then royals, then supplies), balancing urgency with ritual-social propriety.
The dialogue models responsible leadership as service and coordination rather than display: Bharata’s obedience to Rāma’s moral axis, Guha’s affectionate hospitality, and the fisherfolk’s skilled cooperation together illustrate that collective dharma is enacted through disciplined roles, timely action, and mutual trust.
Key landmarks include the Gaṅgā riverbank campsite associated with Rāma, the crossing of the Gaṅgā by boats and fords, arrival in the Prayāga forest at Maitra muhūrta, and the culturally significant āśrama of Bharadvāja—an institutional center of Vedic hospitality, counsel, and pilgrimage geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.