Sarga 89

Verse 1

उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।

ഗംഗാതീരത്തിലെ അതേ സ്ഥലത്ത്—രാഘവൻ താമസിച്ചിരുന്നിടത്ത് തന്നേ—രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി, ഭരതൻ പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ശത്രുഘ്നനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 2

शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्।।।।

“ശത്രുഘ്നാ, എഴുന്നേൽക്കുക—ഇനിയും എന്തിന് ഉറങ്ങുന്നു? നിഷാദാധിപൻ ഗുഹനെ വേഗം കൊണ്ടുവരിക. നിനക്കു മംഗളം; അവൻ സൈന്യത്തെ കടത്തിവിടും.”

Verse 3

जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन्।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः।।।।

ഭരതൻ പ്രേരിപ്പിച്ചതോടെ ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: “ഞാൻ ഉറങ്ങുന്നില്ല; ഞാൻ ജാഗരൂകനാണ്—ആ മഹാനായ ജ്യേഷ്ഠൻ ശ്രീരാമനെ തന്നെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്.”

Verse 4

इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत्।।।।

ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സംഭാഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ടു നരസിംഹന്മാരുടെ ഇടയിൽ, യുക്തസമയത്ത് ഗുഹൻ എത്തി; കൈകൂപ്പി ഭരതനോട് സംസാരിച്ചു.

Verse 5

कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम्।।।।

ഗുഹൻ ചോദിച്ചു: “ഹേ കാകുത്സ്ഥവംശജാ, നദീതീരത്ത് രാത്രി സുഖമായി കഴിഞ്ഞോ? നിനക്കും നിന്റെ സൈന്യത്തിനും എല്ലാം നിരാമയമാണോ?”

Verse 6

गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम्।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्।।।।

ഗുഹൻ സ്നേഹത്തോടെ ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകൾ കേട്ടു, ശ്രീരാമന്റെ ആജ്ഞയ്ക്ക് എപ്പോഴും വിധേയനായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 7

सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम्।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः।।।।

ഭരതൻ പറഞ്ഞു: “രാജാവേ, ഞങ്ങൾക്ക് രാത്രി സുഖകരമായിരുന്നു; നിങ്ങൾ ഞങ്ങളെ ആദരിച്ച് പൂജിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇനി ദാശന്മാർ പല വള്ളങ്ങളാൽ ഞങ്ങളെ ഗംഗ കടത്തട്ടെ.”

Verse 8

ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम्।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्।।।।

പിന്നീട് ഭരതന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട്, ഗുഹൻ ഉടൻ തന്നെ വേഗത്തിൽ തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് കടന്ന് തന്റെ ബന്ധുജനങ്ങളോടു പറഞ്ഞു.

Verse 9

उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम्।।।।

എഴുന്നേൽക്കുവിൻ, ജാഗരിക്കുവിൻ; നിങ്ങള്ക്ക് എപ്പോഴും മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ. വള്ളങ്ങളെ വെള്ളത്തിലേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുവരുവിൻ; ഞങ്ങൾ സൈന്യത്തെ അക്കരെ കടത്താം.

Verse 10

ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः।।।।

ഇങ്ങനെ കല്പിക്കപ്പെട്ടവർ ഉടൻ എഴുന്നേറ്റു; രാജാജ്ഞ പ്രകാരം അതിവേഗം എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമായി അഞ്ചുനൂറ് വള്ളങ്ങൾ ഉടൻ കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 11

अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः।।।।

“മറ്റു ശ്രേഷ്ഠമായ വള്ളങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു—‘സ്വസ്തിക’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നവ—ദൃഢനിർമ്മിതം, പതാകകളാൽ ശോഭിതം, പടവുകളോടെ യുക്തം, മഹാഘണ്ടകൾ തൂക്കിയവ.”

Verse 12

तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्।।।।

പിന്നീട് ഗുഹൻ ‘സ്വസ്തിക’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്ന, വെളുത്ത മറച്ചടിയാൽ മൂടപ്പെട്ട, മധുരധ്വനിയാൽ മുഴങ്ങുന്ന മംഗളകരമായ വള്ളം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 13

तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।।।

ആദ്യം പുരോഹിതനും മുതിർന്നവർ—ഗുരുക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും—നൗകയിൽ കയറി. തുടർന്ന് ഭരതനും മഹാബലനായ ശത്രുഘ്നനും, കൗസല്യയും സുമിത്രയും മറ്റു രാജസ്ത്രീകളും കയറി; പിന്നെ രാജമഹിഷിമാരും സാധനസാമഗ്രികളോടുകൂടിയ ശകടങ്ങളും ഉടൻ പിന്നാലെ ചെന്നു.

Verse 14

तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.89.13।।पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः।।2.89.14।।

ആദ്യം പുരോഹിതനും മുതിർന്നവർ—ഗുരുക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും—നൗകയിൽ കയറി. തുടർന്ന് ഭരതനും മഹാബലനായ ശത്രുഘ്നനും, കൗസല്യയും സുമിത്രയും മറ്റു രാജസ്ത്രീകളും കയറി; പിന്നെ രാജമഹിഷിമാരും സാധനസാമഗ്രികളോടുകൂടിയ ശകടങ്ങളും ഉടൻ പിന്നാലെ ചെന്നു.

Verse 15

आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत्।।।।

ചിലർ താൽക്കാലിക ആവാസങ്ങൾ കത്തിച്ചു തെളിയിച്ചു; ചിലർ തീർത്ഥഘട്ടത്തിൽ ഇറങ്ങി അവഗാഹനം ചെയ്തു; മറ്റുചിലർ സാധനങ്ങൾ എടുത്തുചുമന്നു; ആ തിരക്കിന്റെ ഘോഷം ത്രിദിവം തൊടുന്നതുപോലെ ഉയർന്നു.

Verse 16

पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः।।।।

പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ നൗകകൾ ദാശന്മാരായ മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ തന്നെയാണ് നിയന്ത്രിച്ചത്; കയറിയ ജനങ്ങളെ വഹിച്ചു കൊണ്ട് അവ അപ്പോൾ അതിവേഗം നീങ്ങി പുറപ്പെട്ടു.

Verse 17

नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम्।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम्।।।।

ചില നൗകകൾ സ്ത്രീകളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; ചിലത് കുതിരകളാൽ; ഇവിടെ ചില നൗകകൾ വാഹനങ്ങൾക്ക് യോജിപ്പിക്കുന്ന യുക്തിപശുക്കളെയും മഹാധനസമ്പത്തെയും വഹിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 18

ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः।।।।

ആ നൗകകൾ അപ്പുറത്തീരത്ത് എത്തി ജനങ്ങളെ ഇറക്കിവെച്ച് പിന്നെ മടങ്ങി വന്നു; ദാശബന്ധുക്കൾ നൗകകളാൽ നൈപുണ്യമാർന്ന വളവുകളും വിവിധ രൂപങ്ങളിലെ പാറ്റേണുകളും കാട്ടി പ്രകടിപ്പിച്ചു.

Verse 19

सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः।।।।

ധ്വജങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ഗജാരോഹികൾ പ്രേരിപ്പിച്ചും നിന്ന വിജയഗജങ്ങൾ ജലം താണ്ടി കടന്നു; അവർ ധ്വജമുടിയണിഞ്ഞ പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു.

Verse 20

नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः।।।।

ചിലർ വള്ളങ്ങളിൽ കയറി; ചിലർ തോണിത്തട്ടുകളിൽ (തെപ്പുകളിൽ) കടന്നു; ചിലർ വലിയ കുംഭഘടങ്ങൾ പിടിച്ച് കടന്നു; മറ്റുചിലർ സ്വന്തം കൈകളാൽ നീന്തി മറുകരയിലെത്തി.

Verse 21

सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम्।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्।।।।

ദാശന്മാർ വള്ളങ്ങളാൽ ഗംഗ കടത്തിയ ആ പുണ്യസൈന്യം, മൈത്ര മുഹൂർത്തത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു പ്രയാഗത്തിലെ ഉത്തമ വനപ്രദേശത്തെത്തി.

Verse 22

आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे।।।।

മഹാത്മാവായ ഭരതൻ സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് അവരുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം താമസിപ്പിച്ചു; ഋത്വിക്കന്മാരോടുകൂടി ഋഷിപ്രവരനായ ഭരദ്വാജനെ ദർശിക്കുവാൻ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 23

स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।

മഹാത്മാവായ ബ്രാഹ്മണനും ദേവപുരോഹിതനുമായ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തോട് അടുത്തെത്തിയ ഭരതൻ, വിപ്രവരന്റെ മനോഹരമായ മഹാവനം കണ്ടു—രമ്യമായ കുടിലുകളും വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളും കൊണ്ട് ശോഭിതം.