Sukta 6
Rishi: Traditionally connected with Nārāyaṇa/Puruṣa tradition (late Atharvanic compilation drawing on RV 10.90).
Devata: Puruṣa (Cosmic Person) / the sacrificial-cosmic order.
Chandas: Triṣṭubh-like cadence in the RV model; Atharvanic transmission often treated as mixed/late.
અથર્વવેદ 19.6 ઋગ્વેદ 10.90ની પુરુષ/નારાયણ સૃષ્ટિ-રૂપરેખાને પુનઃરચી, યજ્ઞને જ આદિ-કૃત્ય તરીકે રજૂ કરે છે—જેના દ્વારા બ્રહ્માંડ, વાણી અને સામાજિક વર્ગો (વર્ણ) પ્રગટ થઈ સ્થિર થાય છે. આ સૂક્તની શક્તિ એમાં છે કે તે લોકવ્યવસ્થા (વર્ણ, દિશાઓ, જ્યોતિષ્ક/દીપ્તિમાન તત્ત્વો, સોમ, અને વૈદિક શબ્દ-રૂપો)ને એક જ પવિત્ર આદર્શ-પ્રતિરૂપ પર આરૂઢ કરીને, શ્રેણીબદ્ધતા, વિધિ-ભૂમિકાઓ, અને મંત્રનો અધિકાર—યજ્ઞજન્ય—ને વૈધતા આપે છે.
Mantras
Mantra 1
जगद्बीज पुरुषः। स॒हस्र॑बाहुः॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात्। स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद् दशाङ्गु॒लम्
પુરુષ જગતનું બીજ છે. પુરુષ સહસ્રબાહુ છે, સહસ્રાક્ષ છે, સહસ્રપાત્ છે. તે પૃથ્વીને સર્વ દિશાઓથી આવરીને, દશાંગુલ (દસ આંગળ)ના પ્રમાણથી પણ પરે ઊભો રહ્યો.
Mantra 2
त्रि॒भिः प॒द्भिर्द्याम॑रोह॒त् पाद॑स्ये॒हाभ॑व॒त् पुनः॑ । तथा॒ व्यऽक्राम॒द् विष्व॑ङशनानश॒ने अनु॑
ત્રણ પગલાંથી તે દ્યૌ (આકાશ) પર ચઢ્યો; તેના પાદનો એક અંશ અહીં ફરી પ્રગટ થયો. આમ તે સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપીને આગળ વધ્યો—અશનાન (ખાવું) અને અનશનાન (ન ખાવું) બંનેના અનુસરણમાં.
Mantra 3
ताव॑न्तो अस्य महि॒मान॒स्ततो॒ ज्यायां॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्यृ॒तं॑ दि॒वि
એટલો જ તેનો મહિમા છે; અને તેનાથી પણ મહાન પુરુષ છે. તેના એક પાદમાં સર્વ ભૂત (જીવો) છે; તેના ત્રણ પાદ દ્યૌમાં ઋત (ઋત-વ્યવસ્થા/સત્યક્રમ) રૂપે સ્થિત છે.
Mantra 4
पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद् भू॒तं यच्च॑ भा॒व्यम्। उ॒तामृ॑त॒त्वस्ये॑श्व॒रो यद॒न्येनाभ॑वत् स॒ह
પુરુષ—એ જ—આ સર્વ છે: જે ભૂત થયું છે અને જે ભાવિ થવાનું છે. અને તે અમૃતત્વનો ઈશ્વર છે, કારણ કે તે ‘અન્ય’ સાથે સહભાવે પ્રગટ થયો.
Mantra 5
यत् पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्यऽकल्पयन्। मुखं॒ किम॑स्य॒ किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते
જ્યારે તેમણે પુરુષને વિભાજિત કરીને ગોઠવ્યો, અને કેટલા પ્રકારથી તેને વ્યવસ્થિત કર્યો—તેનું મુખ શું હતું? તેની બાહુઓ શું હતાં? તેની ઊરુઓ શું હતાં? અને તેના પાદો શું કહેવાયા?
Mantra 6
ब्रा॒ह्म॒णोऽस्य॒ मुख॑मासीद् बा॒हू रा॑ज॒न्योऽभवत्। मध्यं॒ तद॑स्य॒ यद् वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत
બ્રાહ્મણ તેનું મુખ હતું; તેની બાહુઓ રાજન્ય (ક્ષત્રિય) બની. તેનું જે મધ્યભાગ હતું—તે વૈશ્ય હતું; તેના પગોથી શૂદ્ર જન્મ્યો.
Mantra 7
चन्द्र॑मा म॑नसो जात॑श्च॑क्षोः सू॑र्यो अजायत । मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद् वा॒युर॑जायत
ચંદ્રમા મનમાંથી જન્મ્યો; આંખમાંથી સૂર્ય જન્મ્યો. મુખમાંથી ઇન્દ્ર અને અગ્નિ; પ્રાણમાંથી વાયુ જન્મ્યો.
Mantra 8
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॒त् तथा॑ लो॒कां अ॑कल्पयन्
નાભિમાંથી અંતરિક્ષ હતું; શીર્ષમાંથી દ્યૌ (સ્વર્ગ) સંપૂર્ણ રીતે વિકસ્યું. પગોથી ભૂમિ; કાનમાંથી દિશાઓ—આ રીતે તેમણે લોકોને ગોઠવ્યા.
Mantra 9
वि॒राडग्रे॒ सम॑भवद् वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद् भूमि॒मथो॑ पु॒रः
આદિમાં વિરાટ પ્રગટ થયો; વિરાટ ઉપર પુરુષ ઉત્પન્ન થયો. તે જન્મતાં જ અતિશય વિસ્તરી ગયો—પૃથ્વીના પાછળ પણ અને આગળ પણ.
Mantra 10
यत् पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः
જ્યારે પુરુષને હવિષ રૂપે લઈને દેવોએ યજ્ઞને વિસ્તરાવ્યો, ત્યારે તેમાં વસંત ઘી (આજ્ય) હતું, ગ્રીષ્મ ઇંધણ-લાકડી (ઇધ્મ) હતું, અને શરદ્ હવિષ (આહુતિ) હતી.
Mantra 11
तं य॒ज्ञं प्रा॒वृषा॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒शः । तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या वस॑वश्च॒ ये
તે યજ્ઞને પ્રાવૃષા (વરસાદી ઋતુ)એ છાંટ્યું/છાંટણી કરી; અને પુરુષ—જે સર્વપ્રથમ જન્મેલો—તેને અગ્રશઃ (આદિમાં) મૂક્યો. એ જ દ્વારા દેવોએ યજન કર્યું—સાધ્યાઓ અને વસુઓ પણ.
Mantra 12
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये च॒ के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त् तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑
તેમાંથી અશ્વો જન્મ્યા, અને જે કોઈ પણ બંને બાજુ દાંતની બે પંક્તિ ધરાવે છે તે બધાં; ગાયો પણ ખરેખર તેમાંથી જ જન્મી; અને તેમાંથી જ—તેમાંથી જ—અજાઓ અને અવયો (બકરાં અને ઘેટાં) ઉત્પન્ન થયા.
Mantra 13
तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒द् यजु॒स्तस्मा॑दजायत
તે સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઋચાઓ અને સામગાનો જન્મ થયો; છંદો પણ નિશ્ચયે ત્યાંથી જ જન્મ્યા; તેમાંથી જ યજુસ્—તેમાંથી જ પ્રગટ થયું.
Mantra 14
तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुतः॒ संभृ॑तं पृषदा॒ज्यऽम्। प॒शूंस्तांश्च॑क्रे वाय॒व्याऽनार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये
તે સર્વહુત યજ્ઞમાંથી પૃષદ્-આજ્ય સંભૃત થયું; અને તેણે પશુઓ રચ્યા—વાયવ્ય, અરણ્યનિવાસી, અને ગ્રામ્ય (ઘરેલુ) પણ, જે છે તે.
Mantra 15
स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः । दे॒वा यद् य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्
સાત તેના મુખો હતા; પરિધિઓ (યજ્ઞની ઘેરી વાડ/પરિઘ) ગોઠવાયા; ત્રણ વાર સાત સમિધાઓ (ઇંધણ-લાકડાં) તૈયાર કરાયા. જ્યારે દેવોએ યજ્ઞને વિસ્તારીને પુરુષને પશુ-બલિરૂપે બાંધી દીધો.
Mantra 16
मू॒र्ध्नो दे॒वस्य॑ बृह॒तो अं॒शवः॑ स॒प्त स॑प्त॒तीः । राज्ञः॒ सोम॑स्याजायन्त जा॒तस्य॒ पुरु॑षा॒दधि॑
મહાન દેવના મસ્તકમાંથી કિરણો ઉદ્ભવ્યા—સાત અને સત્તર. તેઓ રાજા સોમના સમાન જન્મ્યા; જન્મ પામેલા પુરુષમાંથી (પુરુષાદધિ) તેઓ પ્રગટ થયા.
Frequently Asked Questions
It explains creation as a sacrificial ordering of the Cosmic Person (Puruṣa), from whom the worlds, social roles, and even Vedic speech-forms arise.
Not primarily. It functions more as a social-cosmogonic and śānti-oriented hymn: it stabilizes authority, hierarchy, and ritual legitimacy by rooting them in a sacred prototype.
Because it makes Vedic speech cosmically primordial. If the Veda and its metres arise from the first yajña, then reciting them is not just symbolic—it participates in the same ordering power.
Ask anything about Sukta 6 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.