Anuvaka 3
આ અનુવાકમાં અપશકુન-નિવારક રક્ષણ સાથે ભૈષજ્ય ઉપચાર જોડાય છે: શરીરની પૂર્ણતા (વર્ણ, ત્વચા, તાવ) પુનઃસ્થાપિત કરતાં રાક્ષસશક્તિઓ, જાદુ-ટોણા/અભિચાર અને મૃત્યુ લાવનારી શક્તિઓને દૂર હાંકી કાઢવી. ઉપથીમો: ઇન્દ્ર આગળનો રક્ષક અને અભયદાતા; હરિમા (કમળિયા જેવી પીળાશ/અસ્વસ્થ ફિકાશ)ને કાઢી આયુષ્ય અને વર્ણ પાછાં મેળવવા; કિલાસ અને પલિત જેવી અપશકુનકારી સફેદાશને ઉલટાવવી; પૃથ્વીજન્ય ઔષધિ તરીકે શ્યામા/આસુરીની ઔષધીય શક્તિ; તક્ષ્મન (તાવ)ને નામથી બંધાયેલ, ચેતન વ્યાધિ તરીકે સંબોધવું; રક્ષોઘ્ન (રાક્ષસ-નાશક) શક્તિથી રક્ષણ.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
આ ટૂંકું અનુષ્ટુભ સૂક્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિરૂપે અને અપોત્રોપાયક (શાંતિ/શત્રુ-નિવારણ) મંત્ર તરીકે વપરાય છે. સમુદાયના અગ્રભાગે ઇન્દ્રને સ્થાપિત કરીને તેને કલ્યાણ અને નિર્ભયતા આપનાર તરીકે આહ્વાન કરે છે. આજ્ઞારૂપ વાણી દ્વારા રક્ષસસદૃશ હાનિ, શત્રુના આક્રમણો અને શત્રુનો ક્રોધ વિખેરીને દૂર કરે છે, અને પ્રાણઘાતક પ્રહારોને પાછા ફેરવતું વિશાળ, શ્રેષ્ઠ આશ્રય (મહત્ શર્મ) આપવા પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 22
અથર્વવેદ 1.22 એક ટૂંકો ઉપચાર-મંત્ર છે. તે હરિમા́—કામળા/દુર્બળતાથી આવતો રોગગ્રસ્ત ‘પીળાશ’—ને દૂર હાંકી દે છે અને આયુઃ (દીર્ઘ આયુષ્ય) તથા સ્વસ્થ, લાલાશભર્યો વર્ણ (આરોગ્યસૂચક કાંતિ) પુનઃસ્થાપિત કરે છે. આ મંત્ર ‘સ્થાનાંતરણ-માયા’ (transference-magic) દ્વારા કાર્ય કરે છે: રોગનો રંગ વનસ્પતિ જેવા ગ્રહકોમાં અને પીળા માધ્યમોમાં ખસેડી દે છે, અને તેની સામે રોગીના ચારે તરફ શુભ લાલ છટાને રક્ષાકવચ સમાન સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 23
AVŚ 1.23 એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણીય ઉપચાર-મંત્ર છે. અપશકુનરૂપે સફેદ થઈ ગયેલું—ખાસ કરીને કિલાસ (ચામડીના સફેદ ડાઘ) અને પલિત (અકાળે સફેદ/ધૂસર વાળ)—ફરી કાળું/સ્વાભાવિક વર્ણમાં ફેરવવાનો તેનો હેતુ છે. રાત્રિજન્ય કાળા વર્ણની ઔષધિ તથા રજની (રાત) શક્તિને આહ્વાન કરીને, વર્ણવિકારને ઉલટાવવો, નિરૃતિ-સદૃશ દુર્ભાગ્યને દૂર હાંકલવું, અને બ્રહ્મન્ (મંત્રબળ) દ્વારા તે સફેદ નિશાની અદૃશ્ય કરવી—એવો આ મંત્રનો સાર છે.
Sukta 24
AVŚ ૧.૨૪ એક સંક્ષિપ્ત ભૈષજ્ય સૂક્ત છે, જે પૃથ્વીજન્ય ઔષધિશક્તિ - શ્યામા/આસુરી - ને કિલાસ (વર્ણહીનતા/ત્વચાવિકૃતિ) વિરુદ્ધ પુનરુદ્ધારક ઔષધિ તરીકે પ્રાણપૂત કરે છે. મંત્રો આ ઉપચારને ભૌતિક ઔષધિ અને પ્રત્યક્ષ શક્તિ બંને રૂપે રજૂ કરે છે, જે "રૂપને પુનઃઘડે છે", ત્વચા અને શરીરને પૂર્ણતા અને એકસરખા સ્વરૂપે પાછા લાવે છે. પૌરાણિક વિજય અને વનસ્પતિશક્તિ આ મંત્રને આધાર આપે છે, અવ્યવસ્થા (રોગ/શત્રુતા) ને વ્યવસ્થિત, નિયંત્રિત રોગનિવારણ શક્તિમાં પરિવર્તિત કરે છે.
Sukta 25
AV 1.25 એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક ઉપચાર-મંત્ર છે. તેમાં તક્મન (જ્વર) ને ચેતન, નામથી બંધાયેલો ઉપદ્રવ માનીને, દર્દી પરથી સર્વ દિશાઓમાંથી “છૂટી જઈ દૂર થા” એમ આદેશ આપવામાં આવે છે. આ સૂક્ત જ્વરના ગુપ્ત મૂળ અને સ્વરૂપો—દાહક તાપ, વચ્ચે-વચ્ચે આવતાં આક્રમણો, શોક જેવી ક્ષયકારી સ્થિતિ, તેમજ વરુણ સાથેનો દંડાત્મક સંબંધ—ઓળખી, તેના ગુપ્ત નામ અને જન્મસ્થાન જેવા જ્ઞાન દ્વારા તેને દબાવી, વારંવારના હાંકલવાના સૂત્રોથી તેને નિષ્ક્રિય કરે છે.
Sukta 26
AV 1.26 અથર્વણ પરંપરાનું સંક્ષિપ્ત રક્ષણ‑અને‑ચિકિત્સાત્મક મંત્રસૂક્ત છે. પ્રથમ તે પ્રાણઘાતક અને શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓને—‘ક્ષેપણ’ (બાણ/પ્રહાર) તથા યમ સાથે સંકળાયેલા મૃત્યુતત્ત્વને—આજ્ઞારૂપ વાણીથી દૂર હાંકી કાઢે છે. પછી તે શરીર અને વંશ માટે કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરવા તરફ વળે છે. તેની શક્તિ અપોત્રોપૈક (અપશકુનનિવારક) વાણીની નિષ્કાસનાત્મક આજ્ઞાઓ અને પ્રસાદક કોમળતા—બંનેના સંયોજનમાં છે: આહ્વાનિત શક્તિ(ઓ) ‘પ્રસન્ન’ બને અને ગૃહમાં આરોગ્ય, કલ્યાણ તથા સમૃદ્ધિ સ્થાપે એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 27
અવ 1.27 એક સંક્ષિપ્ત રક્ષોઘ્ન સૂક્ત છે, જેમાં મંત્રને જ શસ્ત્ર બનાવી ઘર સામે દોરાયેલા શત્રુભાવના ઇરાદા, પ્રેત-સંબંધિત અમંગળતા અને ઘર પર કરાયેલ પ્રતિમંત્ર/અભિચારજન્ય પ્રતિકૂળતા વિખેરી, કાપી અને હાંકી કાઢવામાં આવે છે. રુદ્રના પિનાકનું પ્રતીક ‘કાપનારું–વિખેરનારું’ બળ પૂરું પાડે છે; અને ઘરના આગળના ભાગે/દ્વારપટ્ટે ઇન્દ્રાણીની વિજયી હાજરી સ્થાપિત કરીને ઘર ફરી કલ્યાણથી ભરાય અને દુષ્ટ ઇચ્છુકો નિષ્ફળ જાય એવો આશય સિદ્ધ થાય છે.
Sukta 28
AV 1.28 એક સંક્ષિપ્ત રક્ષોઘ્ન (રાક્ષસ-અને ડાયણ/મંત્રિણીને હાંકી કાઢનાર) સૂક્ત છે. તેમાં યાતુધાનિ નામની જાદુગર સ્ત્રી દ્વારા નવજાત શિશુ પર કરાયેલ શાપ, સ્તબ્ધતા/ઘેન લાવતો મંત્ર, અને જીવનશક્તિ શોષી લેતો હુમલો પાછો તેની જ તરફ ફેરવવામાં આવે છે. દહન, પ્રતિ-રૂપે ઉલટાવ (પ્રતિ-), અને ‘પોતે જ પોતાને ભસ્મ કરનાર’ દંડાત્મક પ્રતિમાઓ દ્વારા દુષ્ટ શક્તિ પોતાના જ સ્ત્રોત પર તૂટી પડે—અને શિશુ તથા ગૃહની સુરક્ષા પુનઃસ્થાપિત થાય—એવો ભાવ વ્યક્ત થાય છે.
Sukta 29
અથર્વવેદ 1.29 એક સંક્ષિપ્ત પ્રતિમંત્ર/પ્રતિચાર (કાઉન્ટર-સોર્સરી) અને પ્રતિસ્પર્ધી-દમન સૂક્ત છે. તે શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓને ‘ઘેરી’ બાંધી દે છે અને સમુદાય ઉપર પહેરેદારની જેમ ઊભા રહી રક્ષણ કરવા માટે રક્ષક શક્તિને આદેશ આપે છે. અંતે સપ્તનક્ષયણ મણિ (પ્રતિસ્પર્ધીને ક્ષીણ કરતું તાબીઝ) બાંધીને વિજય, રાજકીય સ્થિરતા (રાષ્ટ્ર), તેમજ શત્રુઓ અને નિંદકો ઉપર માન્ય અગ્રતા/પ્રાધાન્ય સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 30
AVŚ 1.30 આયુષ્ય અને રક્ષણ માટેનું સંક્ષિપ્ત મંત્ર-સૂક્ત છે. તે લાભાર્થીને વિશ્વે દેવાઃ, વસુઓ અને આદિત્યો જેવી સમૂહ દેવતાઓની સચેત રક્ષામાં રાખે છે, જેથી માનવકૃત મૃત્યુ તેને ન પહોંચે. વ્યક્તિગત સુરક્ષાથી આગળ વધીને તે યજ્ઞસ્થળની સુરક્ષાને પણ વિસ્તારે છે: યોગ્ય ભાગોથી પૂજાયેલા દેવતાઓને પાંચ પ્રદેશોમાં (દિશાઓમાં) ‘સ્થાપિત’ કરીને, તે વ્યક્તિને શુભ, સુવ્યવસ્થિત અને સારી રીતે રક્ષિત પરિઘમાં સીલ કરી દે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.