Anuvaka 3
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—अपोत्रोपाय-रक्षणं भैषज्य-चिकित्सया सह संयुक्तम्। अत्र देहस्य समग्रता (वर्णः, त्वक्, ज्वरः) पुनः स्थाप्यते, तथा रक्षांसि, अभिचारः, मृत्युवाहिन्यः शक्तयश्च निवार्यन्ते। उपविषयाः—(१) इन्द्रः पुरोगामी रक्षकः, अभयस्य दाता च। (२) हरिमायाः (कामलासदृशी पीतता/दौर्बल्ययुक्ता विवर्णता) निष्कासनं, आयुषो वर्णस्य च पुनर्लाभः। (३) अशुभ-श्वैत्यस्य प्रतिलोमः—किलासस्य पलितस्य च निवारणम्। (४) भूमिजा औषधिशक्तिः—श्यामा/आसुरी इति औषधिरूपेण। (५) तक्मन् (ज्वरः) नामबद्धः चेतन इव व्याधिरूपेण सम्बोधितः। (६) रक्षोघ्न-प्रयोगाः—रक्षोविनाशकाः मन्त्राः।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
एषः संक्षिप्तोऽनुष्टुभः सूक्तः इन्द्रस्तुतिरूपः अपोत्पात-निवारणमन्त्रः। अस्माकं समुदायस्य पुरतः इन्द्रं स्थापयति—स कल्याणदः अभयङ्करश्च। आज्ञार्थवाक्यैः रक्षःप्रायं हिंसां, शत्रूणां प्रहारान्, शत्रोः क्रोधं च अपसारयति; तथा महच्छर्म श्रेष्ठं विस्तीर्णं च आश्रयं याचते, यत् घातकान् प्रहारान् प्रत्यावर्तयति।
Sukta 22
अथर्ववेदस्य १.२२ सूक्तं लघु भैषज्य-मन्त्रः। अनेन हरिमां (कामलादि-दौर्बल्यजन्यां पीतताम्) अपहत्य आयुः (दीर्घायुष्यम्) तथा सुदृढं रक्ताभं वर्णं (आरोग्यलक्षणं कान्तिम्) पुनः प्रतिष्ठापयति। अस्य क्रिया स्थानान्तरण-मायया वर्तते—रोगवर्णं वनस्पतिषु पीतेषु च माध्यमेषु निक्षिप्य, रोगिणं परितो मङ्गलं रक्तवर्णं रक्षाकवचवत् स्थापयति।
Sukta 23
अथर्ववेदशौनके १.२३ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्य-मन्त्ररूपं यत् अशुभतया श्वेततां प्राप्तं पुनः श्यामलयति—विशेषतः किलासं (श्वेतचर्मचिह्नानि) पलितं च (अकालकेशशैत्यं)। अत्र रात्रिजं कृष्णवर्णम् ओषधिं रजनीं (रात्रिं) च आह्वयति, वर्णविकृतिं प्रत्यावर्तयितुं, निरृतिसदृशं दुर्भाग्यं निवारयितुं, तथा ब्रह्मबलात् श्वेतचिह्नस्य लोपं कर्तुम्।
Sukta 24
अथर्ववेदशौनकीयस्य प्रथमखण्डे चतुर्विंशतितमः सूक्तः एकः संक्षिप्तः भेषजस्तोत्रम् अस्ति। अत्र पृथिव्यां जातं श्यामां आसुरीं च ओषधिं किलासरोगनिवारणाय औषधत्वेन प्रयोक्ते। मन्त्राः एतां ओषधिं न केवलं भौतिमौषधं अपितु रूपसंस्कारकारिणीं शक्तिं च प्रतिपादयन्ति। इयं त्वचं शरीरं च पुनः सम्पूर्णं सुषमायुक्तं च करोति। पौराणिकविजयः वनस्पतिशक्तिश्च अस्य मन्त्रस्य आधारः, यः विकारं रोगं शत्रुतां च व्यवस्थितं नियन्त्रितं च रोगनिवारकशक्तित्वेन परिवर्तयति।
Sukta 25
अथर्वणीयोऽयं संक्षिप्तो भैषज्य-मन्त्रः तक्मानं (ज्वरम्) नामबद्धं चेतनवत् पीडां मन्यमानः रोगिणः सर्वतः “अपवस्त्रय” इति निष्कासयितुं आज्ञापयति। अस्य गुह्यानि मूलानि रूपाणि च निर्दिशति—दाह-तापं, सान्तराल-प्रकोपान्, शोकवत् क्षयकरं रूपं, वरुणेन दण्ड्यत्व-सम्बन्धं च—ततः गुह्य-नाम-जननस्थान-ज्ञानरूपेण वशीकरणेन पुनःपुनः निष्कासन-वाक्यैश्च तं निराकरोति।
Sukta 26
अथर्वणीयः संक्षिप्तः रक्षोघ्न-भैषज्य-मन्त्रः। प्रथमं स घातुकान् शत्रून् बलान्—विशेषतः ‘इषुं’ तथा यमसम्बद्धं मृत्युतत्त्वं—अपाकरोति, ततः शरीरस्य वंशस्य च कल्याण-स्थैर्यं गृहस्थे प्रतिष्ठापयितुं प्रवर्तते। अस्य प्रभावः आज्ञार्थक-अपसारणवाक्येन (अपोत्प्रैविकेन) सह प्रसाद-याचनया संयुक्तः—आहूताः शक्तयः ‘प्रसन्नाः’ भवन्तु, गृहे क्षेमं पुष्टिं समृद्धिं च स्थापयन्त्विति।
Sukta 27
अथर्ववेदस्य १.२७ सूक्तं संक्षिप्तं रक्षोघ्नम् अभिचारिकं च; अत्र मन्त्र एवायुधत्वेन कल्प्यते—स शत्रुचित्तं दुष्टसंकल्पं च विकिरति, छिनत्ति, अपसारयति; गृहं प्रति प्रहितं प्रत्यमित्राभिचारं, प्रेतसम्बद्धाम् अमङ्गलतां च निवारयति। रुद्रस्य पिनाकप्रतिमानं छेदन-विक्षेप-शक्तिं ददाति; इन्द्राणी च द्वाराग्रे/प्राग्भागे जयिनीं उपस्थितिं स्थाप्यते, येन गृहे पुनः क्षेमं कल्याणं च पूर्यते, दुष्टेच्छकाः पराभवन्ति।
Sukta 28
अथर्ववेदस्य १.२८ सूक्तं संक्षिप्तं रक्षोघ्नं मन्त्रसमूहः, यत् यातुधान्याः शापं स्तम्भनमोहं च नवजातस्य प्राणापहारिणीं हिंसां प्रत्यावर्तयति। अत्र दाहः प्रतिक्रमः (प्रति-) दण्ड्यं च “स्वयमेवात्मभक्ष” इव रूपकं चाभिधीयते, येन सा दुष्टशक्तिः स्वस्रोतसि एव निपत्य स्वयमेव क्षीयते, बालस्य गृहस्य च क्षेमं पुनः स्थापयति।
Sukta 29
अथर्ववेदस्य १.२९ सूक्तं संक्षिप्तं प्रत्यमन्त्रणं शत्रुनिग्रहणं च; यत् शत्रुबलानि परितो निरुध्य समुदायस्योपरि रक्षकशक्तिं प्रहरीव उपतिष्ठापयति। अन्ते सपत्नक्षयणमणिं (सपत्ननाशनमणिं) बध्नाति, येन जयः, राष्ट्रस्य स्थैर्यं, तथा विरोधिषु अपवादकेषु च अभ्यधिकत्वस्य प्रसिद्धिः सुनिश्चित्यते।
Sukta 30
अथर्ववेदस्य १.३० सूक्तं दीर्घायुषः संरक्षणस्य च संक्षिप्तं भैषज्य-मन्त्ररूपं भवति। अत्र लाभार्थी विश्वैर्देवैः वसुभिः आदित्यैश्च सतर्क-रक्षायां निहितः, येन मनुष्यकृतो मृत्युः तं नाभिगच्छेत्। रक्षणं केवलं व्यक्तिसुरक्षायाः परं यज्ञ-स्थानस्यापि सुरक्षां विस्तारयति—सम्यग्भागवतः देवाः पञ्चसु दिक्षु प्रतिष्ठाप्यन्ते, तथा स शुभे सुसंरक्षिते मण्डले सीलित इव भवति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.