Anuvaka 3
या अनुवाकात अपशकुन-निवारक संरक्षण आणि भैषज्य उपचार यांचा संयोग दिसतो: शरीराची अखंडता (वर्ण, त्वचा, ताप) पुनर्स्थापित करताना राक्षसी शक्ती, जादूटोणा/अभिचार आणि मृत्यू आणणाऱ्या बलांना हाकलून देणे. उपविषय: इंद्र अग्ररक्षक व अभयदाता; हरिमा (कावीळसदृश पिवळेपणा/अशक्त फिकटपणा) दूर करून आयुष्य व वर्ण पुनर्प्राप्त करणे; किलास व पलित यांसारख्या अपशकुनकारक पांढरेपणाचे उलटवणे; श्यामा/आसुरी या पृथ्वीजन्य औषधीची शक्ती; तक्ष्मन् (ताप) हा नावाने बांधलेला, चेतन रोग म्हणून संबोधन; रक्षोघ्न (राक्षस-नाशक) सामर्थ्याने संरक्षण.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
हे लघु अनुष्टुभ् सूक्त इंद्र-स्तुती असून अपोत्प्रायिक (शांती/शत्रु-निवारण) मंत्ररूपाने वापरले जाते. समुदायाच्या अग्रभागी इंद्राला स्थापून, कल्याण व निर्भयता देणारा म्हणून त्याचे आवाहन केले आहे. आज्ञार्थ वचनांनी राक्षससदृश बाधा, शत्रूंचे आघात व त्यांचा क्रोध दूर पिटाळून, प्राणघातक प्रहार परतावणारे विशाल, श्रेष्ठ आश्रयस्थान (महत् शर्म) देण्याची प्रार्थना केली आहे.
Sukta 22
अथर्ववेद 1.22 हा एक लघु उपचार-मंत्र आहे. तो हरिमा́—कावीळ/अशक्तपणामुळे येणारा रोगट ‘पिवळेपणा’—हाकलून देतो आणि आयुः (दीर्घायुष्य) तसेच सुदृढ, तांबूस वर्ण (आरोग्यदर्शक कांती) पुनःस्थापित करतो. हा मंत्र ‘स्थानांतरण-जादू’ (transference-magic) द्वारे कार्य करतो: रोगाचा रंग वनस्पतीसारख्या ग्रहकांमध्ये व पिवळ्या माध्यमांत हस्तांतरित करून, त्याच्या प्रतिपक्ष म्हणून रुग्णाभोवती शुभ लाल छटा रक्षणकवचाप्रमाणे प्रस्थापित करतो.
Sukta 23
AVŚ 1.23 हे एक संक्षिप्त आथर्वणीय भैषज्य-मंत्र आहे. अपशकुनकारक रीतीने पांढरे पडलेले—विशेषतः किलास (त्वचेवरील पांढरे डाग) आणि पलित (अकाली पांढरे/करडे केस)—पुन्हा काळे/स्वाभाविक वर्णात आणणे हा याचा हेतू आहे. रात्रिजन्य काळसर वर्णाची ओषधी आणि रजनी (रात्र) या शक्तीचे आवाहन करून, वर्णबदल उलटवणे, निरृति-सदृश दुर्दैव दूर हाकलणे, आणि ब्रह्मन् (मंत्रबळ) यांच्या प्रभावाने तो पांढरा ठसा नाहीसा करणे असे हे मंत्र सांगतो.
Sukta 24
अथर्ववेद १.२४ हा एक संक्षिप्त भैषज्य सूक्त आहे, जो पृथ्वीजन्य वनस्पती शक्ती - श्यामा/आसुरी - का किलास (एक वर्णहीन/त्वचा विकृत करणारा रोग) विरुद्ध पुनर्स्थापनकारी औषध म्हणून उपयोग करतो। मंत्र उपचाराला भौतिक औषध आणि व्यक्तिरूप शक्ती म्हणून चित्रित करतात, जे 'रूप' पुनर्घडते, त्वचा आणि शरीराला पूर्णता आणि समान दृश्यात परत आणते। पौराणिक विजय आणि वनस्पती शक्ती या मंत्राचा आधार आहे, विकार (रोग/शत्रुत्व) ला व्यवस्थित, नियंत्रित आरोग्य शक्तीत रूपांतरित करते।
Sukta 25
AV 1.25 हा संक्षिप्त आथर्वणिक उपचार-मंत्र आहे. यात तक्ष्मन् (ज्वर) याला चेतन, नावाने बांधलेला उपद्रव मानून, रुग्णापासून सर्व बाजूंनी “सोलून दूर हो” अशी आज्ञा दिली जाते. स्तोत्रात ज्वराची लपलेली उत्पत्ती व रूपे—दाहक उष्णता, मधूनमधून येणारे झटके, शोकासारखी क्षीणता, तसेच वरुणाशी दंडात्मक संबंध—ओळखून, त्याचे गुप्त नाव व जन्मस्थान यांसारख्या ज्ञानाच्या बळावर त्याला वश करून, वारंवार हाकलण्याच्या सूत्रांनी त्याचे निरस्तीकरण केले जाते.
Sukta 26
AV 1.26 हे अథर्वण परंपरेतील संक्षिप्त संरक्षण‑आणि‑उपचारक मंत्रसूक्त आहे. प्रथम ते प्राणघातक व शत्रुत्वकारी शक्तींना—‘क्षेपण’ (बाण/प्रहार) आणि यमाशी निगडित मृत्युतत्त्वाला—आज्ञार्थक वचनाने दूर हाकलते. नंतर ते देह व वंश यांच्या कल्याणाची खात्री करण्याकडे वळते. याचे सामर्थ्य अपोत्प्रायिक (अपशकुननिवारक) भाषेतील सक्तीच्या हकालपट्टीत आणि प्रसादक मृदुतेत आहे—आह्वान केलेली शक्ती(शक्ती) ‘प्रसन्न’ होवो आणि घरात आरोग्य, कल्याण व समृद्धी स्थापन करो, अशी विनंती करते.
Sukta 27
अव 1.27 हे संक्षिप्त रक्षोघ्न सूक्त आहे. यात मंत्रालाच शस्त्र बनवून, घरावर उद्दिष्ट केलेला शत्रुत्वाचा संकल्प, प्रेत-संबंधित अमंगलता आणि घरावर केलेली प्रतिमंत्र/अभिचार-प्रयोगांची बाधा विखुरली, छेदली व हुसकावून लावली जाते. रुद्राच्या पिनाकाच्या प्रतिमेतून ‘छेदक–विखुरणारी’ शक्ती मिळते; आणि घराच्या पुढील भागात/उंबरठ्यावर इंद्राणीला विजयस्वरूप उपस्थिती म्हणून प्रतिष्ठित करून, गृह पुन्हा कल्याणाने भरावे व दुष्ट-इच्छुक अपयशी ठरावेत असा हेतू साधला जातो.
Sukta 28
AV 1.28 हे संक्षिप्त रक्षोघ्न (राक्षस व जादूटोण्या/मंत्रिणीला हुसकावून लावणारे) सूक्त आहे. यात यातुधानी या जादू करणाऱ्या स्त्रीने नवजात बालकावर केलेला शाप, गुंगी आणणारा मंत्र, आणि प्राणशक्ती शोषणारा आघात उलट तिच्याचकडे परतवला जातो. दहन, प्रतिलोम-परावर्तन (प्रति-), आणि ‘स्वतःच स्वतःला भस्म करणारी’ दंडात्मक प्रतिमा यांच्या साहाय्याने ती दुष्ट शक्ती आपल्या उगमावरच कोसळावी, आणि बालक व घराण्याची सुरक्षितता पुन्हा प्रस्थापित व्हावी, असा हेतू व्यक्त होतो.
Sukta 29
अथर्ववेद 1.29 हे संक्षिप्त प्रतिमंत्र/प्रतिचार (काउंटर-सॉर्सरी) व प्रतिस्पर्धी-दमन सूक्त आहे. हे शत्रुत्वकारी शक्तींना ‘घेरून’ बांधते आणि समुदायावर पहारेकऱ्यासारखे उभे राहून संरक्षण करावे अशी रक्षकशक्तीला आज्ञा करते. शेवटी सप्तनक्षयण मणी (प्रतिस्पर्धी-क्षय करणारा ताईत) बांधून विजय, राजकीय स्थैर्य (राष्ट्र), तसेच शत्रू व निंदकांवर मान्यताप्राप्त अग्रता/श्रेष्ठत्व दृढ करते.
Sukta 30
AVŚ 1.30 हा आयुष्यवृद्धी व संरक्षणासाठीचा संक्षिप्त मंत्र आहे. तो लाभार्थ्याला विश्वदेव, वसु आणि आदित्य या सामूहिक देवतांच्या जागरूक रक्षणाखाली ठेवतो, ज्यामुळे मनुष्यकृत मृत्यू त्याच्यापर्यंत पोहोचू नये. वैयक्तिक सुरक्षिततेपलीकडे जाऊन तो यज्ञस्थळाच्या सुरक्षेलाही विस्तार देतो: योग्य भागांनी पूजिलेले देव पाच प्रदेशांत (दिशांत) ‘स्थापित’ करून, त्या व्यक्तीस शुभ व सुस्थित, नीट राखलेल्या संरक्षणवर्तुळात बंदिस्त करतो.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.