Adhyaya 142: The Greatness of Esoteric Practice: Menstrual Impurity, Mental Equanimity, and Seasonal Conjugal Ethics

Verse 1

अथ गुह्यकर्ममाहात्म्यं ॥ सूत उवाच ॥ ततो देववचः श्रुत्वा धर्मकामाऽ वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा प्रसादयति माधवम् ॥

সূত উৱাচ: দেৱতাৰ বাক্য শুনি ধৰ্ম-আকাঙ্ক্ষী বসুন্ধৰা (পৃথিৱী) কৃতাঞ্জলি হৈ মাধৱ (বিষ্ণু)ক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ दास्यां मे प्रणयं कृत्वा विज्ञाप्यं शृणु माधव ॥ मृदुना च स्वभावेन वक्ष्यामि त्वां जनार्दन ॥

ধৰণীয়ে ক’লে: মোৰ দাস্যভাৱৰ প্ৰণয় গ্ৰহণ কৰি, হে মাধৱ, মোৰ নিবেদন শুনা। হে জনাৰ্দন, মৃদু স্বভাৱেৰে মই তোমাক ক’ম।

Verse 3

अल्पप्राणबलाः नार्यः यत्त्वया परिभाषितम् ॥ अशक्ताः सहितुं ह्येताः क्षुधात्वनशनेऽबलाः ॥

নাৰীসকলৰ দেহবল অল্প; তুমি যি কৈছা, সেয়া সহিব নোৱাৰে। ক্ষুধা আৰু আহাৰৰ অভাৱত দুৰ্বল হৈ সিহঁতে তাক বহন কৰিব নোৱাৰে।

Verse 4

भुञ्जमानाः नराः ह्यत्र रजसा यान्ति शं परम् ॥ अन्नं ह्यनुग्रहं देव येन ते कर्म संश्रिताः ॥

ইয়াত ভোজন কৰা মানুহে ৰজোগুণযুক্ত অৱস্থাতো পৰম কল্যাণ লাভ কৰিব পাৰে। হে দেৱ, অন্ন নিশ্চয় অনুগ্ৰহৰ ৰূপ; ইয়াৰ দ্বাৰাই তেওঁলোক কৰ্ম-ধৰ্মত স্থিত থাকে।

Verse 5

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा माधव्याः स तु माधवः ॥ प्रहस्य भावशुद्धात्मा तत एवमभाषत ॥

মাধৱীয়ে (পৃথিৱী) কোৱা সেই বাক্য শুনি, অন্তৰাত্মা শুদ্ধ মাধৱে মৃদু হাসি কৰি তৎক্ষণাৎ এইদৰে ক’লে।

Verse 6

श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि वरारोहे मम कर्मव्यवस्थिते ॥ पृष्टोऽहं परमं गुह्यं मम भक्तसुखावहम् ॥

শ্ৰী বৰাহ ক’লে: সাধু ক’লা, হে সুন্দৰ ৰূপৱতী দেবী, যি মোৰ আচাৰ-নিয়মত সুস্থিৰ। তুমি মোক পৰম গোপন বিষয় সুধিছা, যি মোৰ ভক্তসকলৰ মঙ্গলদায়ক।

Verse 7

स्पृष्टा या रजसा देवि मम कर्मपरायणा ॥ मां संस्पृशन्तु तत्रस्थं यत्र तिष्ठामि सुन्दरि ॥

হে দেবী, যি ৰজসা-স্পৰ্শিতা হৈও মোৰ কৰ্ম-নিয়মত পৰায়ণা, সি মোক স্পৰ্শ কৰক—য’ত মই তিষ্ঠি আছোঁ, হে সুন্দৰী।

Verse 8

यदि भावस्तदा कश्चिद्भोजने कायसाधने ॥ चित्तं न्यस्य मयि क्षोणि भोक्तव्यं च न संशयः ॥

যদি দেহধাৰণৰ বাবে ভোজনৰ সময়ত শুদ্ধ ভাব থাকে, তেন্তে—হে ক্ষোণি (পৃথিৱী)—চিত্ত মোক নিবিষ্ট কৰি ভোজন কৰিব লাগে; ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 9

न सा लिप्यति दोषेण भुञ्जमाना रजस्वला ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं मन्त्र उत्तमम् ॥

ৰজস্বলা হৈ ভোজন কৰিলেও সি দোষে লিপ্ত নহয়, যদি সি শিৰত অঞ্জলি কৰি প্ৰণাম কৰে আৰু মোৰ কোৱা উত্তম মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰে।

Verse 10

स्नात्वा सा तु महाभागे पञ्चमात्तु दिनात्पुनः ॥

কিন্তু, হে মহাভাগে, সি পঞ্চম দিনৰ পিছত পুনৰ স্নান কৰি…

Verse 11

यथार्हं कुरुते कर्म मच्चित्ता मत्परायणा ॥ प्राप्नुयात्पुरुषत्वं च न्यस्तसंसारचिन्तनात् ॥

যি যথাৰ্হভাৱে কৰ্ম কৰে, যাৰ চিত্ত মোৰ ওপৰত স্থিৰ আৰু যি মোৰ পৰায়ণ, সি সংসাৰ-চিন্তাৰ আসক্তি ত্যাগ কৰি সত্য পুৰুষত্ব লাভ কৰে।

Verse 12

धरण्युवाच ॥ पुरुषा वा स्त्रियो वापि न पुमांसो न वा स्त्रियः ॥ कथं दोषेण मुच्यन्ते जन्मसंसारबन्धनात् ॥

ধৰণীয়ে ক’লে: “পুৰুষ হওক বা স্ত্ৰী হওক, বা ন পুৰুষ ন স্ত্ৰী—দোষ (দোষ)ৰ সম্পৰ্কত জন্ম আৰু সংসাৰৰ বন্ধনৰ পৰা তেওঁলোকে কেনেকৈ মুক্ত হয়?”

Verse 13

श्रीवराह उवाच ॥ इन्द्रियाणि निगृह्याथ चित्तमप्यनुवेश्य च ॥ मयि संन्यासयोगेन मम कर्मपरायणः ॥

শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “ইন্দ্ৰিয়সমূহ দমন কৰি আৰু চিত্তকো অন্তৰ্মুখী কৰি, সংন্যাস-যোগৰ দ্বাৰা মোৰ প্ৰতি অৰ্পিত কৰ্মত পৰায়ণ হওক।”

Verse 14

मम योगेषु संन्यासमेकचित्तो दृढव्रतः ॥ एवं कुर्वन्महाभागे स्त्रियो वा पुन्नपुंसकम् ॥

মোৰ যোগ-অনুশীলনত সংন্যাস গ্ৰহণ কৰি, একাগ্ৰচিত্ত আৰু দৃঢ়ব্ৰত হৈ—এইদৰে কৰোঁতে, হে মহাভাগে, স্ত্ৰী হওক বা পুন্নপুংসক (ন পুৰুষ ন স্ত্ৰী) …

Verse 15

ज्ञानसंन्यासयोगं वा यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

অথবা যদি কোনোবাই পৰম গতি কামনা কৰে, তেন্তে জ্ঞানৰ দ্বাৰা সংন্যাস-যোগ গ্ৰহণ কৰক। আৰু তোমাক আন কথাও ক’ম—শুনা, হে বসুন্ধৰে।

Verse 16

मनो बुद्धिश्च चित्तं च ते ह्यनीशाः शरीरणाम् ॥ एकचित्तं मनः कृत्वा ज्ञानेन पृथुलोचने ॥

মন, বুদ্ধি আৰু চিত্ত—এইবোৰ দেহধাৰীসকলৰ বাবে সঁচাকৈ স্বাধীন নহয়। হে বিস্তৃত-নয়না পৃথিৱী, জ্ঞানৰ দ্বাৰা মনক একাগ্ৰ কৰি লোৱা।

Verse 17

समचित्तं प्रपद्यन्ते न ते लिप्यन्ति मानवाः ॥ सर्वभक्ष्याणि भक्षन्तः पेयापेयांस्तथैव च ॥

তেওঁলোকে সমচিত্ততা লাভ কৰে; তেনে মানুহ লিপ্ত নহয়—যদিও তেওঁলোকে সকলো ধৰণৰ আহাৰ খায় আৰু পেয়-অপেয়ো পান কৰে।

Verse 18

समं चित्तं मयि यदि तदा तस्य न च क्रिया ॥ चित्तं मनश्च बुद्धिश्च मत्संस्थं च समं यदि ॥

যদি চিত্ত মোৰ ভিতৰত সম হৈ প্ৰতিষ্ঠিত হয়, তেন্তে তাৰ বাবে কোনো বন্ধনকাৰী ক্ৰিয়া নাই। যদি চিত্ত, মন আৰু বুদ্ধি মোৰ ভিতৰত সমভাবে স্থিত হয়…

Verse 19

रात्रिन्दिवं मुहूर्तं वा क्षणं वा यदि वा कला ॥ निमेषं वा त्रुटिं वाथ देवि चित्तं समं कुरु ॥

ৰাতি-দিন, বা এক মুহূৰ্ত, বা এক ক্ষণ, বা এক কলা—অথবা এক নিমেষ বা এক ত্ৰুটি পৰ্যন্ত—হে দেবী, চিত্তক সম কৰি দিয়া।

Verse 20

सदा दिवानिशोश्चैव कुर्वन्तः कर्मसङ्करम् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं यदि चित्तं व्यवस्थितम् ॥

যিসকলে দিন-ৰাতি সদায় কৰ্মৰ মিশ্ৰণ কৰি থাকে, তেওঁলোকেও পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে, যদি চিত্ত সুপ্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Verse 21

जाग्रतः स्वपतो वापि शृण्वतः पश्यतोऽपि वा ॥ यो मां चित्ते चिन्तयति मच्चिन्तस्य च किं भयम् ॥

জাগি থাকোঁতে বা শুই থাকোঁতে, শুনোঁতে বা চাই থাকোঁতে—যি মনৰ ভিতৰত মোক চিন্তা কৰে; যাৰ চিত্ত মোৰ চিন্তাত স্থিৰ, তাৰ ভয় কিহৰ?

Verse 22

दुर्वृत्तमपि चाण्डालं ब्राह्मणं चापथि स्थितम् ॥ तं तु देवि प्रशंसामि नान्यचित्तं कदाचन ॥

দুৰাচাৰী চাণ্ডাল হওক বা ভুল পথত থকা ব্ৰাহ্মণ হওক—হে দেবী, মই সেইজনকেই প্ৰশংসা কৰোঁ যাৰ চিত্ত কেতিয়াও মোৰ পৰা অন্যত নাযায়।

Verse 23

यजन्तः सर्वधर्मज्ञा ज्ञानसंस्कारसंस्कृताः ॥ मयि चित्तं समाधाय मम कर्मपरायणाः ॥

যিসকলে পূজা কৰে—সকলো ধৰ্মৰ জ্ঞানী, জ্ঞানৰ সংস্কাৰ-অনুশাসনে পৰিশুদ্ধ—চিত্ত মোক সমৰ্পণ কৰি, মোৰ বাবে কৰা কৰ্মত একাগ্ৰ থাকে।

Verse 24

ये मत्कर्माणि कुर्वन्ति मया हृदि समाश्रिताः ॥ सुखं निद्रां समाधाय स्वपन्तः कर्मसंस्थिताः ॥

যিসকলে মোৰ কৰ্ম কৰে, হৃদয়ত মোক আশ্ৰয় কৰি থাকে—সুখে নিদ্ৰাত লীন হৈও, সিহঁতে কৰ্তব্যত স্থিত হৈ শোৱে।

Verse 25

येषां प्रशान्तं चित्तं वै तेऽपि देवि मम प्रियाः ॥ सर्वमात्मनि कर्म स्वं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥

যিসকলৰ চিত্ত সত্যই প্ৰশান্ত, সিহঁতেও—হে দেবী—মোৰ প্ৰিয়। সিহঁতৰ নিজৰ সকলো কৰ্ম আত্মাতেই স্থিত থাকে, শুভ হওক বা অশুভ।

Verse 26

प्राप्नुवन्ति च दुःखानि भ्रमच्चित्ता नराधमाः ॥ चित्तं नाशो हि लोकस्य चित्तं मोक्षस्य कारणम् ॥

ভ্ৰমণশীল চিত্তযুক্ত নৰাধমসকলে দুঃখ ভোগ কৰে। কিয়নো চিত্তেই সংসাৰ-অৱস্থাৰ বিনাশৰ কাৰণ, আৰু চিত্তেই মোক্ষৰ কাৰণ।

Verse 27

तस्माच्चित्तं समाधाय मां प्रपद्यस्व मेदिनी ॥ न्यस्य ज्ञानं च योगं च एकचित्ता भजस्व माम् ॥

সেয়ে, হে মেদিনী (ধৰণী), চিত্ত একাগ্ৰ কৰি মোৰ শৰণ লোৱা। জ্ঞান আৰু যোগক অৰ্পণ কৰি, একচিত্তে মোক ভজনা কৰা।

Verse 28

मया चैव पुरा सृष्टं प्रजार्थेन वसुन्धरे ॥ मासे मासे तु गन्तव्यमृतुकाले व्यवस्थितम् ॥

হে বসুন্ধৰে, প্ৰজাৰ হিতাৰ্থে এই বিধান মই পূৰ্বে স্থাপন কৰিছিলোঁ। ঋতুৰ উপযুক্ত কালত যি নিৰ্ধাৰিত, সেই অনুসাৰে মাহে মাহে আগবাঢ়িব লাগে।

Verse 29

एकचित्तं समाधाय यदीच्छेत् तु मम प्रियम् ॥ न गच्छेद्यदि मासे तु ऋतुकालव्यवस्थितम् ॥

চিত্ত একাগ্ৰ কৰি—যদি কোনোবাই মোৰ প্ৰিয়তা কামনা কৰে—তেন্তে যি মাহত ঋতুকাল নিৰ্ধাৰিত নহয়, সেই মাহত আগবাঢ়িব নালাগে।

Verse 30

पितरस्तस्य हन्यन्ते दश पूर्वा दशापराः ॥ न तत्र कामलोभेन मोहेन च वसुन्धरे ॥

সেই ব্যক্তিৰ পিতৃসকল ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় বুলি কোৱা হয়—দশ পূৰ্বৱৰ্তী আৰু দশ পৰৱৰ্তী। এই বিষয়ে, হে বসুন্ধৰে, কাম-লোভ বা মোহৰ বশত কাৰ্য নকৰিবা।

Verse 31

शयने न स्त्रियं पश्येद्यदीच्छेच्छुद्धिमुत्तमाम् ॥ कौतुके कृतकृत्ये तु मम कर्मपरायणः ॥

যদি কোনো জনে উত্তম শুদ্ধি কামনা কৰে, তেন্তে শয়নত স্ত্ৰীক নাচায়। কিন্তু কৌতুক-বিধি যথাবিধি সম্পন্ন হ’লে, সি মোৰ উপদেশিত কৰ্মসমূহত পৰায়ণ হৈ থাকে।

Verse 32

त्यक्त्वानङ्गं च मोहं च पित्रर्थाय स्त्रियं व्रजेत् ॥ द्वितीयां न स्पृशेन्नारीं लोभमोहात्कथंचन ॥

কাম আৰু মোহ ত্যাগ কৰি, পিতৃলোকৰ হিতৰ বাবে (সন্তান/শ্ৰাদ্ধকাৰ্যৰ নিমিত্তে) নিজৰ স্ত্ৰীৰ ওচৰলৈ যোৱা উচিত। দ্বিতীয় দিনত লোভ-মোহবশত কোনো প্ৰকাৰেই অন্য নাৰীক স্পৰ্শ নকৰিব।

Verse 33

न संस्पृशेत्तृतीयां तु चतुर्थी न कदाचन ॥ कृते संभोगधर्मे तु कृतकौतुकसंस्थितः ॥

তৃতীয় দিনত (তাক) স্পৰ্শ নকৰিব, আৰু চতুৰ্থ দিনত কেতিয়াও নহয়। সংভোগ-ধৰ্মৰ বিধি যথাবিধি সম্পন্ন হ’লে, সি কৌতুক-ব্ৰত সম্পন্ন হোৱা অৱস্থাত স্থিত থাকে।

Verse 34

जलस्नानं ततः कुर्याद् अन्यवस्त्रपरिग्रहम् ॥ अपूर्णे ऋतुकाले तु योऽभिगच्छेद्रजस्वलाम् ॥

তাৰ পাছত জলস্নান কৰিব আৰু অন্য বস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব। কিন্তু ঋতুকাল সম্পূৰ্ণ নোহোৱাতে যদি কোনো জনে ৰজস্বলা স্ত্ৰীৰ ওচৰলৈ যায়,

Verse 35

रेतःपाः पितरस्तस्य एवमेतन्न संशयः ॥ एकां तु पुरुषो याति द्वितीयां काममोहितः ॥

তাৰ পিতৃসকল ‘ৰেতঃপা’—অর্থাৎ বীৰ্য পানকাৰী—হৈ পৰে; এইদৰে ই নিশ্চিত, কোনো সন্দেহ নাই। পুৰুষে প্ৰথম (দিন)লৈ যায়; দ্বিতীয়লৈ সি কাম আৰু মোহত মোহিত হৈ যায়।

Verse 36

तृतीयां वा चतुर्थीं वा तदा स पुरुषोऽधमः ॥ सर्वस्यैव तु लोकस्य समयोऽयं हि मत्कृतः ॥

যদি সি তৃতীয় বা চতুৰ্থ দিনত (উচিত সময় পাৰ হৈ) যায়, তেন্তে সেই পুৰুষ অধম বুলি গণ্য হয়। কিয়নো সমগ্ৰ লোকৰ বাবে এই নিয়ম (সময়) মোৰ দ্বাৰাই স্থাপিত।

Verse 37

न गच्छति च यः क्रोधान्मोहाद्वा पुरुषाधमः ॥ ऋतौ ऋतौ भ्रूणहत्यां प्राप्नोति पुरुषश्चरन् ॥

আৰু যি অধম পুৰুষ ক্ৰোধ বা মোহৰ বাবে (উচিত সময়ত) নাযায়—এদৰে আচৰণ কৰি, প্ৰতিটো ঋতুত সি ভ্ৰূণহত্যাৰ পাপ লাভ কৰে।

Verse 38

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ ज्ञानं तु चित्तयोगस्य कर्मयोगस्य यत्क्रिया ॥

হে বসুন্ধৰা, মই তোমাক আৰু কিবা ঘোষণা কৰিম—শুনা: চিত্ত-যোগৰ সৈতে সম্পৰ্কিত জ্ঞান, আৰু কৰ্ম-যোগৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আচৰণ (ক্ৰিয়া)।

Verse 39

कर्मणा यान्ति मत्स्थानं यान्ति मद्गाननिष्ठिताः ॥ यान्ति योगविदः स्थानं नास्ति चान्या परा गतिः ॥

কৰ্মৰ দ্বাৰা সিহঁতে মোৰ ধামলৈ যায়; মোৰ গীত-গানত নিষ্ঠাৱানসকলেও তাতেই যায়। যোগবিদসকলে নিজৰ নিৰ্ধাৰিত স্থান লাভ কৰে—ইয়াৰ ওপৰত আন কোনো পৰম গতি নাই।

Verse 40

ज्ञानं योगं च सांख्यं च नास्ति चित्तव्यपाश्रितम् ॥ लभन्ते पुष्कलां सिद्धिं मम मार्गानुसारिणः ॥

জ্ঞান, যোগ আৰু সাংখ্য—চিত্ত (মন)ৰ আশ্ৰয় নোহোৱাকৈ স্থিত নহয়। মোৰ পথ অনুসৰণ কৰাসকলে প্ৰচুৰ সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 41

अथ तत्र चतुर्थे तु दिने प्राप्ते वसुन्धरे ॥ कृत्वा वै सिद्धिकर्माणि न गच्छत्यपराणि च ॥

হে বসুন্ধৰা, তাত চতুৰ্থ দিন উপস্থিত হ’লে, শুদ্ধি-সিদ্ধি সম্পন্ন কৰা বিধি-কর্ম কৰি, আন কাৰ্যলৈ নাযাব।

Verse 42

ततः स्नानेन कुर्वीत शिरसो मलशोधनम् ॥ शुक्लाम्बरधरो भूत्वा चित्तं कृत्वा समाहितम् ॥

তাৰ পাছত স্নান কৰি মূৰৰ মল-অশুদ্ধি শোধন কৰিব; আৰু শুভ্ৰ বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি চিত্তক একাগ্ৰ কৰি সমাহিত কৰিব।

Verse 43

ततो बुद्धिं मनश्चैव समं कृत्वा वसुन्धरे ॥ पश्चात्कुर्वन्ति कर्माणि सदा ते मे हृदि स्थिताः ॥

তাৰ পাছত, হে বসুন্ধৰা, বুদ্ধি আৰু মনক সমভাৱে স্থিৰ কৰি, তেওঁলোকে পৰৱৰ্তী কৰ্ম কৰে; এনে জন সদায় মোৰ হৃদয়ত স্থিত থাকে।

Verse 44

यस्तु भागवतो भूत्वा ऋतुकाले व्यवस्थितः ॥ वायुभक्षस्ततस्तिष्ठेद्भूमे त्रीणि दिनानि च ॥

কিন্তু যি কোনো ভাগৱত ভক্ত হৈ ঋতুকালত বিধিমতে স্থিত থাকে, আৰু বায়ুভক্ষ (কেৱল প্ৰাণবায়ুত জীৱনধাৰণকাৰী) হয়—হে পৃথিৱী, সি তেনেদৰে তিনিদিন ভূমিত স্থিৰ থাকিব।

Verse 45

मम प्रापणकं कृत्वा ततः कुर्वन्ति भोजनम् ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं कर्म सस्मितम् ॥

মোক প্ৰাপ্ত কৰাৰ অৰ্পণ-কর্ম সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত তেওঁলোকে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে; মূৰ নোৱাই অঞ্জলি কৰি, মৃদু হাস্যসহ মোৰ কোৱা বিধি-কর্ম পালন কৰে।

Verse 46

तत एतेन मन्त्रेण शुद्धा भूमे रजस्वलाः ॥ ये तु कुर्वन्ति कर्माणि स्नातास्नातानि भागशः ॥

তেতিয়া এই মন্ত্ৰেৰে, হে ভূমিদেৱী, ৰজস্বলা নাৰীসকল শুদ্ধ হয়—যিসকলে বিধিপূৰ্বক কৰ্ম কৰে, স্নান কৰি বা অস্নান অৱস্থাতো, যথোচিত ভাগ অনুসাৰে।

Verse 47

एवं दुष्यति नो देवि नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ कुर्वन्ति मम कर्माणि ते यथावन्मम प्रियाः ॥

এইদৰে, হে দেবী, নাৰী হওক বা পুৰুষ হওক, কোনোজনেই অপবিত্ৰ নহয়, যদি তেওঁলোকে মোৰ বিধানসমূহ যথাযথভাৱে পালন কৰে; তেনে কৰোঁতাসকল মোৰ প্ৰিয়।

Verse 48

सर्वाण्यनुदिनं भद्रे मम चित्तानुसारिणः ॥ प्राप्नुयात्पुरुषः स्त्री वा रजसा दूषिता अपि ॥

হে ভদ্ৰে, এই সকলো আচাৰ-অনুশাসন প্ৰতিদিনে তেওঁলোকৰ বাবে, যিসকলে মোৰ চিত্তানুসাৰে চলে; পুৰুষ হওক বা নাৰী, ৰজসে দুষিত হলেও ফল লাভ কৰিব পাৰে।

Verse 49

एकचित्तस्ततो भूत्वा भूमे चेन्द्रियनिग्रहात् ॥ मम योगेष्टसंन्यासं यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥

তাৰ পাছত একচিত্ত হৈ, হে ভূমি, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহৰ দ্বাৰা—যদি কোনোবাই পৰম গতি কামনা কৰে, তেন্তে মোৰ যোগত প্ৰিয় সংন্যাস গ্ৰহণ কৰা উচিত।

Verse 50

एवं कुर्वन्ति ये नित्यं स्त्रियः पुंसो नपुंसकम् ॥ ज्ञाने सत्यप्ययोगानां मम कर्मसु कर्मणाम् ॥

এইদৰে যিসকলে নিত্য কৰে—নাৰী, পুৰুষ আৰু তৃতীয় শ্ৰেণীৰ লোকো; জ্ঞান থাকিলেও, যোগত অনুশাসিত নহোৱা লোকৰ বাবে মোৰ আচাৰ-কর্মত কৰ্মৰ যথাযথ পালনেই নিৰ্ণায়ক।

Verse 51

अद्यापि मां न जानन्ति नराः संसारसंश्रिताः ॥ ते वै भूमे विजानन्ति ये तद्भक्त्या व्यवस्थिताः ॥

আজিও সংসাৰত আসক্ত মানুহে মোক চিনি নাপায়। কিন্তু, হে পৃথিৱী, যিসকল সেই ভক্তিত দৃঢ়ভাৱে স্থিত, তেওঁলোকেই মোক সত্যকৈ বুজে।

Verse 52

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ चक्रवत्परिवर्तन्ते यन्मोहान्मां न जानते ॥

হাজাৰ হাজাৰ মাতা-পিতা আৰু শত শত পুত্ৰ-দাৰা চকাৰ দৰে বাৰে বাৰে ঘূৰি থাকে—মোহৰ বাবে তেওঁলোকে মোক চিনি নাপায়।

Verse 53

अज्ञाननेनावृतो लोको मोहेन च वशीकृतः ॥ सङ्गैश्च बहुभिर्बद्धस्तेन चित्तं न संन्यसेत् ॥

জগত অজ্ঞানে আৱৃত আৰু মোহে বশীভূত; বহু আসক্তিৰ বন্ধনত বাঁধা থাকি, সেয়ে মন ত্যাগ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 54

गच्छत्यन्यत्र माता वै पिता चान्यत्र गच्छति ॥ पुत्राश्चान्यत्र गच्छन्ति दासश्चान्यत्र गच्छति ॥

মাতৃ সত্যই অন্য ঠাইলৈ যায়, পিতৃও অন্য ঠাইলৈ যায়; পুত্ৰসকল অন্য ঠাইলৈ যায়, দাসো অন্য ঠাইলৈ যায়।

Verse 55

अल्पकालपरं चैव माससंवत्सरेति च ॥ भविष्यन्ति पुनः कृत्वा न मे मूर्त्या सहासते ॥

তেওঁলোকে কেৱল সৰু সময়ৰ মাপ—‘এটা মাহ’, ‘এটা বছৰ’—লৈহে মনোযোগী থাকে; কৰ্ম কৰি পুনৰ ঘূৰি আহে। মোৰ প্ৰকাশিত মূৰ্তিৰ সৈতে সঙ্গতিত তেওঁলোকে নাথাকে।

Verse 56

यस्यैतद्विदितं सर्वं न्यासयोगं वसुन्धरे ॥ योगे न्यस्य सदात्मानं मुच्यते न च संशयः ॥

যাৰ বাবে এই সকলো—হে বসুন্ধৰে—ন্যাস-যোগৰ বিধান সম্পূৰ্ণৰূপে বিদিত হয়, সি যোগত সদা নিজৰ আত্মাক ন্যাস কৰি নিশ্চিতভাৱে মুক্ত হয়; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 57

य एतच्छृणुयान्नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ पुष्कलां लभते सिद्धिं मम लोकं च गच्छति ॥

যি মানুহে নিত্য পুৱাতে উঠি এই বাণী নিয়মিতভাৱে শুনে, সি প্ৰচুৰ সিদ্ধি লাভ কৰে আৰু মোৰ লোকলৈও গমন কৰে।

Verse 58

एतत्ते कथितं भद्रे रहस्यं परमं महत् ॥ त्वया पृष्टं च यद्देवि मम भक्तसुखावहम् ॥

হে ভদ্ৰে, এই পৰম আৰু মহান ৰহস্য তোমাক কোৱা হ’ল। আৰু হে দেবী, তুমি যি সুধিছিলা সেয়াও ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—যি মোৰ ভক্তসকলৰ কল্যাণ আনে।

Verse 59

( अनादिमध्यान्तमजं पुराणं रजस्वला देववरं नमामि ॥ ) तत एतेन मन्त्रेण भुक्त्वा देवि रजस्वला ॥ करोति यानि कर्माणि न तैर्दुष्येत कर्हिचित् ॥

(“আদি-মধ্য-অন্তহীন, অজ, পুরাতন সেই পৰম দেৱবৰক—হে ৰজস্বলা—মই নমস্কাৰ কৰোঁ।” ) তাৰ পাছত, হে দেবী, ৰজস্বলা অৱস্থাত থকা নাৰী এই মন্ত্ৰেৰে ভোজন কৰি, যি যি কৰ্ম কৰে, সেয়াৰ দ্বাৰা কেতিয়াও দোষযুক্ত বা অশুচি নহয়।

Verse 60

यत्किञ्चित्कुर्वतः कर्म पद्मपत्रमिवाम्भसि ॥ संयोगान्न च लिप्येत समत्वादेव नान्यथा ॥

যি কোনো কৰ্ম কৰা হয়, সি পানীত পদ্মপাতৰ দৰে; সংযোগ থাকিলেও লিপ্ত নহয়—এইটো সমত্বৰ কাৰণেই, অন্যথা নহয়।

Verse 61

मच्चित्तः सततं यो मां भजेत नियतव्रतः ॥ मत्पार्श्वं प्राप्य परमं मद्भावायोपपद्यते

যি জন মন সদায় মোৰ ওপৰত স্থিৰ কৰি, নিয়ত-ব্ৰত পালন কৰি নিৰন্তৰ মোক ভজে—সেই জনে মোৰ পৰম সান্নিধ্য লাভ কৰি মোৰেই ভাব-সত্তাত অংশীদাৰ হ’বলৈ যোগ্য হয়।

Verse 62

ऋतुकाले तु सर्वासां पित्रर्थं भोग इष्यते ॥ ऋतुकालाभिगामी यो ब्रह्मचार्येव संमतः

ঋতুকালত সকলোৰে বাবে পিতৃ-কাৰ্যৰ হিতত (বংশধাৰা আৰু আচার-ধাৰাবাহিকতাৰ বাবে) দাম্পত্য-সংযোগ অনুমোদিত বুলি গণ্য। যি জন কেৱল যথাযথ ঋতুকালতেই গমন কৰে, তেওঁ শৃঙ্খলাত ব্ৰহ্মচাৰী শিষ্যৰ তুল্য বুলি মান্য।

Verse 63

तत्र मन्त्रः – आदिर्भवान्गुप्तमनन्तमध्यो रजस्वला देव वयं नमामः ॥ उपोषितास्त्रीणि दिनानि चैवं मुक्तौ रतं वासुदेवं नमामः

তাত মন্ত্ৰ এই—“হে দেব! তুমি আদিস্বৰূপ; তুমি গুপ্ত; তুমি অনন্ত, আৰু মধ্যস্বরূপ; ৰজস্বলা অৱস্থাত আমি তোমাক নমস্কাৰ কৰোঁ। এইদৰে তিনিদিন উপবাস কৰি, মুক্তিত ৰত বাসুদেৱক আমি নমস্কাৰ কৰোঁ।”

Verse 64

जायन्ते चात्मनः स्थाने स्वस्वकर्मसमुद्भवे ॥ ज्ञानमूढा वरारोहे नराः संसारमोहिताः

তেওঁলোকে নিজৰ নিজৰ কৰ্মৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ, নিজৰেই স্থানত পুনৰ জন্ম লয়। হে সুন্দৰ নিতম্বৱতী! জ্ঞানত মোহগ্ৰস্ত মানুহ সংসাৰৰ মোহত বিভ্ৰান্ত থাকে।