Adhyaya 142: The Greatness of Esoteric Practice: Menstrual Impurity, Mental Equanimity, and Seasonal Conjugal Ethics

Verse 1

अथ गुह्यकर्ममाहात्म्यं ॥ सूत उवाच ॥ ततो देववचः श्रुत्वा धर्मकामाऽ वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा प्रसादयति माधवम् ॥

હવે ગુહ્યકર્મનું માહાત્મ્ય. સૂત બોલ્યા—દેવવચન સાંભળી ધર્મકામા વસુંધરાએ અંજલિ બાંધી માધવને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ दास्यां मे प्रणयं कृत्वा विज्ञाप्यं शृणु माधव ॥ मृदुना च स्वभावेन वक्ष्यामि त्वां जनार्दन ॥

ધરણી બોલી—હે માધવ! મારા દાસ્યભાવ અને પ્રણય સ્વીકારી મારી વિનંતી સાંભળો. હે જનાર્દન! હું મૃદુ સ્વભાવથી તમને નિવેદન કરું છું.

Verse 3

अल्पप्राणबलाः नार्यः यत्त्वया परिभाषितम् ॥ अशक्ताः सहितुं ह्येताः क्षुधात्वनशनेऽबलाः ॥

સ્ત્રીઓ અલ્પ દેહબળવાળી છે; તમે જે કહ્યું છે તે તેઓ સહન કરી શકતી નથી. ભૂખ અને અન્નાભાવથી દુર્બળ બની તેઓ તેને ધારણ કરી શકતી નથી.

Verse 4

भुञ्जमानाः नराः ह्यत्र रजसा यान्ति शं परम् ॥ अन्नं ह्यनुग्रहं देव येन ते कर्म संश्रिताः ॥

અહીં ભોજન કરનાર મનુષ્યો રજોગુણયુક્ત સ્થિતિમાં પણ પરમ કલ્યાણને પામી શકે છે. હે દેવ! અન્ન ખરેખર અનુગ્રહસ્વરૂપ છે; તેના દ્વારા તેઓ કર્મ અને કર્તવ્યોમાં આધાર પામે છે.

Verse 5

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा माधव्याः स तु माधवः ॥ प्रहस्य भावशुद्धात्मा तत एवमभाषत ॥

માધવી (ધરણી)ના તે વચન સાંભળી ભાવશુદ્ધ હૃદયવાળા માધવ હસ્યા અને પછી આ રીતે બોલ્યા.

Verse 6

श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि वरारोहे मम कर्मव्यवस्थिते ॥ पृष्टोऽहं परमं गुह्यं मम भक्तसुखावहम् ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે સુન્દરરૂપિણી દેવી! સારું કહ્યું; તું મારા કર્મવિધાનમાં સ્થિત છે. તું મને પરમ ગુહ્ય, મારા ભક્તોના સુખ-કલ્યાણકારક વિષય વિશે પૂછ્યું છે.

Verse 7

स्पृष्टा या रजसा देवि मम कर्मपरायणा ॥ मां संस्पृशन्तु तत्रस्थं यत्र तिष्ठामि सुन्दरि ॥

હે દેવી! રજસથી સ્પર્શિત હોવા છતાં મારી વિધિપ્રમાણે કર્મમાં પરાયણ એવી તે સુન્દરી, હું જ્યાં ઊભો છું ત્યાં જ રહીને મને સ્પર્શ કરે।

Verse 8

यदि भावस्तदा कश्चिद्भोजने कायसाधने ॥ चित्तं न्यस्य मयि क्षोणि भोक्तव्यं च न संशयः ॥

જો દેહપોષણ માટે ભોજન કરતી વેળાએ યોગ્ય ભાવ હોય, તો હે ક્ષોણિ (પૃથ્વી), મનને મારામાં સ્થિર કરીને ભોજન કરવું જોઈએ; તેમાં શંકા નથી।

Verse 9

न सा लिप्यति दोषेण भुञ्जमाना रजस्वला ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं मन्त्र उत्तमम् ॥

રજસ્વલા સ્ત્રી ભોજન કરતી હોવા છતાં દોષથી લિપ્ત થતી નથી, જો તે શિર નમાવી અંજલિ બાંધી મારી કહેલી ઉત્તમ મંત્રનો જપ કરે।

Verse 10

स्नात्वा सा तु महाभागे पञ्चमात्तु दिनात्पुनः ॥

પરંતુ હે મહાભાગે! તે પાંચમા દિવસ પછી ફરી સ્નાન કરીને…

Verse 11

यथार्हं कुरुते कर्म मच्चित्ता मत्परायणा ॥ प्राप्नुयात्पुरुषत्वं च न्यस्तसंसारचिन्तनात् ॥

જે યથાર્થ રીતે યોગ્ય કર્મ કરે, જેના ચિત્ત મારામાં સ્થિર છે અને જે મારામાં પરાયણ છે—તે સંસારચિંતન ત્યજી સાચું પુરુષત્વ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 12

धरण्युवाच ॥ पुरुषा वा स्त्रियो वापि न पुमांसो न वा स्त्रियः ॥ कथं दोषेण मुच्यन्ते जन्मसंसारबन्धनात् ॥

ધરણી બોલી—તેઓ પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, અથવા ન પુરુષ ન સ્ત્રી; ‘દોષ’ના સંબંધમાં જન્મ‑સંસારના બંધનમાંથી તેઓ કેવી રીતે મુક્ત થાય?

Verse 13

श्रीवराह उवाच ॥ इन्द्रियाणि निगृह्याथ चित्तमप्यनुवेश्य च ॥ मयि संन्यासयोगेन मम कर्मपरायणः ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—ઇન્દ્રિયોનું નિયંત્રણ કરીને અને ચિત્તને પણ અંતર્મુખ કરીને, સંન્યાસ‑યોગ દ્વારા મારામાં સ્થિત થઈ, મને અર્પિત કર્મોમાં પરાયણ થા.

Verse 14

मम योगेषु संन्यासमेकचित्तो दृढव्रतः ॥ एवं कुर्वन्महाभागे स्त्रियो वा पुन्नपुंसकम् ॥

મારા યોગોમાં સન્ન્યાસ—એકચિત્ત અને દૃઢવ્રત બની—આ રીતે કરનાર, હે મહાભાગે, સ્ત્રી હોય કે પુન્નપુંસક (નપુંસક‑સ્વભાવ) …

Verse 15

ज्ञानसंन्यासयोगं वा यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

અથવા જો પરમ ગતિ ઇચ્છે, તો જ્ઞાન‑સન્ન્યાસ‑યોગનો આશ્રય લે. અને બીજું પણ હું તને કહું છું—હે વસુંધરે, તે સાંભળ.

Verse 16

मनो बुद्धिश्च चित्तं च ते ह्यनीशाः शरीरणाम् ॥ एकचित्तं मनः कृत्वा ज्ञानेन पृथुलोचने ॥

મન, બુદ્ધિ અને ચિત્ત—આ દેહધારીઓ માટે ખરેખર સ્વાધીન નથી. હે પૃથુલોચને, જ્ઞાન દ્વારા મનને એકાગ્ર કરીને …

Verse 17

समचित्तं प्रपद्यन्ते न ते लिप्यन्ति मानवाः ॥ सर्वभक्ष्याणि भक्षन्तः पेयापेयांस्तथैव च ॥

તેઓ સમચિત્તતા પ્રાપ્ત કરે છે; એવા મનુષ્યો લિપ્ત થતા નથી—ભલે તેઓ સર્વ પ્રકારના ભક્ષ્યો ભોજન કરે અને પેય તથા અપેય પણ પીવે।

Verse 18

समं चित्तं मयि यदि तदा तस्य न च क्रिया ॥ चित्तं मनश्च बुद्धिश्च मत्संस्थं च समं यदि ॥

જો ચિત્ત મારામાં સમરૂપે પ્રતિષ્ઠિત હોય, તો તેના માટે બંધનકારી ક્રિયા રહેતી નથી. ચિત્ત, મન અને બુદ્ધિ સમરૂપે મારામાં સ્થિત હોય તો…

Verse 19

रात्रिन्दिवं मुहूर्तं वा क्षणं वा यदि वा कला ॥ निमेषं वा त्रुटिं वाथ देवि चित्तं समं कुरु ॥

રાત-દિવસ, અથવા એક મુહૂર્ત, અથવા એક ક્ષણ, કે થોડો સમય—પાંપણ ઝબકાવા જેટલો કે અતિ સૂક્ષ્મ ક્ષણ માટે પણ, હે દેવી, ચિત્તને સમ કર।

Verse 20

सदा दिवानिशोश्चैव कुर्वन्तः कर्मसङ्करम् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं यदि चित्तं व्यवस्थितम् ॥

જે લોકો દિવસ-રાત સતત કર્મસંકર (કર્મોના મિશ્રણ) કરતા રહે છે, તેઓ પણ પરમ સિદ્ધિને પામે છે—જો ચિત્ત સુસ્થિર હોય।

Verse 21

जाग्रतः स्वपतो वापि शृण्वतः पश्यतोऽपि वा ॥ यो मां चित्ते चिन्तयति मच्चिन्तस्य च किं भयम् ॥

જાગતા હોય કે સૂતા, સાંભળતા હોય કે જોતા—જે મને ચિત્તમાં ચિંતન કરે છે, જેના વિચાર મારામાં સ્થિર છે, તેને ભય શું?

Verse 22

दुर्वृत्तमपि चाण्डालं ब्राह्मणं चापथि स्थितम् ॥ तं तु देवि प्रशंसामि नान्यचित्तं कदाचन ॥

દુર્વૃત્ત ચાંડાલ હોય કે અપથ પર સ્થિત બ્રાહ્મણ—હે દેવી, હું તેની જ પ્રશંસા કરું છું જેના ચિત્ત કદી પણ મારાથી અન્યત્ર વળતું નથી।

Verse 23

यजन्तः सर्वधर्मज्ञा ज्ञानसंस्कारसंस्कृताः ॥ मयि चित्तं समाधाय मम कर्मपरायणाः ॥

જે ઉપાસના કરે છે—સર્વધર્મજ્ઞ, જ્ઞાન-સંસ્કારોથી પરિષ્કૃત—ચિત્તને મારામાં સ્થિર કરીને, મારા કર્મોમાં જ પરાયણ રહે છે।

Verse 24

ये मत्कर्माणि कुर्वन्ति मया हृदि समाश्रिताः ॥ सुखं निद्रां समाधाय स्वपन्तः कर्मसंस्थिताः ॥

જે મારા કર્મો કરે છે, હૃદયમાં મને આશ્રય કરે છે—તે સુખથી નિદ્રામાં લીન થઈ પણ, કર્મમાં સ્થિત રહીને જ સૂવે છે।

Verse 25

येषां प्रशान्तं चित्तं वै तेऽपि देवि मम प्रियाः ॥ सर्वमात्मनि कर्म स्वं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥

જેનુ ચિત્ત ખરેખર પ્રશાંત છે, તે પણ—હે દેવી—મને પ્રિય છે. તેમનું સર્વ સ્વકર્મ આત્મામાં જ સ્થિત રહે છે, શુભ હોય કે અશુભ।

Verse 26

प्राप्नुवन्ति च दुःखानि भ्रमच्चित्ता नराधमाः ॥ चित्तं नाशो हि लोकस्य चित्तं मोक्षस्य कारणम् ॥

ભ્રમતું ચિત્ત ધરાવનારા નરાધમો દુઃખોને પામે છે. કારણ કે ચિત્ત જ સંસારનો નાશ છે અને ચિત્ત જ મોક્ષનું કારણ છે.

Verse 27

तस्माच्चित्तं समाधाय मां प्रपद्यस्व मेदिनी ॥ न्यस्य ज्ञानं च योगं च एकचित्ता भजस्व माम् ॥

અતએવ, હે મેદિની, ચિત્તને સમાધાનમાં સ્થિર કરી મારી શરણમાં આવ. જ્ઞાન અને યોગને (સાધનરૂપે) અર્પણ કરી એકચિત્તે મારી ભક્તિ કર.

Verse 28

मया चैव पुरा सृष्टं प्रजार्थेन वसुन्धरे ॥ मासे मासे तु गन्तव्यमृतुकाले व्यवस्थितम् ॥

હે વસુંધરે, પ્રજાના હિતાર્થે આ નિયમ મેં પૂર્વે સ્થાપ્યો છે. ઋતુકાળ મુજબ જે નિશ્ચિત છે તે પ્રમાણે માસે માસે ગમન કરવું જોઈએ.

Verse 29

एकचित्तं समाधाय यदीच्छेत् तु मम प्रियम् ॥ न गच्छेद्यदि मासे तु ऋतुकालव्यवस्थितम् ॥

જો કોઈ મારી પ્રીતિ ઇચ્છે, તો ચિત્તને એકાગ્ર કરી—ઋતુકાળ મુજબ નિશ્ચિત ન થયેલા માસમાં ગમન ન કરવું.

Verse 30

पितरस्तस्य हन्यन्ते दश पूर्वा दशापराः ॥ न तत्र कामलोभेन मोहेन च वसुन्धरे ॥

હે વસુંધરે, એવા વ્યક્તિના પિતૃઓ—દસ પૂર્વના અને દસ પરના—હાનિ પામે છે. તેથી તે વિષયમાં કામ-લોભ કે મોહથી વર્તવું નહીં.

Verse 31

शयने न स्त्रियं पश्येद्यदीच्छेच्छुद्धिमुत्तमाम् ॥ कौतुके कृतकृत्ये तु मम कर्मपरायणः ॥

જો કોઈ ઉત્તમ શુદ્ધિ ઇચ્છે, તો શયન પર હોય ત્યારે સ્ત્રીને ન જુએ. પરંતુ કૌતુકવિધિ યથાવિધી પૂર્ણ થયા પછી, તે મારા ઉપદેશિત કર્મોમાં પરાયણ રહે.

Verse 32

त्यक्त्वानङ्गं च मोहं च पित्रर्थाय स्त्रियं व्रजेत् ॥ द्वितीयां न स्पृशेन्नारीं लोभमोहात्कथंचन ॥

કામ અને મોહ ત્યજી પિતૃકાર્યાર્થે (સંતાન/શ્રાદ્ધ) પોતાની પત્ની પાસે જવું. બીજા દિવસે લોભ કે મોહથી ક્યારેય કોઈ સ્ત્રીનો સ્પર્શ ન કરવો.

Verse 33

न संस्पृशेत्तृतीयां तु चतुर्थी न कदाचन ॥ कृते संभोगधर्मे तु कृतकौतुकसंस्थितः ॥

ત્રીજા દિવસે (તેનો) સ્પર્શ ન કરવો અને ચોથા દિવસે તો ક્યારેય નહીં. સંભોગધર્મનો નિયમ વિધિવત્ પૂર્ણ થયા પછી તે ‘કૌતુક’ આચરણ પૂર્ણ કરેલો ગણાય છે.

Verse 34

जलस्नानं ततः कुर्याद् अन्यवस्त्रपरिग्रहम् ॥ अपूर्णे ऋतुकाले तु योऽभिगच्छेद्रजस्वलाम् ॥

ત્યારબાદ જળસ્નાન કરી અન્ય વસ્ત્રો ધારણ કરવાં. પરંતુ ઋતુકાળ પૂર્ણ થવા પહેલાં જે રજસ્વલા સ્ત્રીને સમીપ જાય,

Verse 35

रेतःपाः पितरस्तस्य एवमेतन्न संशयः ॥ एकां तु पुरुषो याति द्वितीयां काममोहितः ॥

તેના પિતૃઓ ‘રેતઃપાઃ’—વીર્યપાન કરનાર—થઈ જાય છે; આ એમ જ છે, તેમાં શંકા નથી. પુરુષ પ્રથમ (દિવસે) જાય છે; બીજા (દિવસે) કામ અને મોહથી મોહિત થઈ જાય છે.

Verse 36

तृतीयां वा चतुर्थीं वा तदा स पुरुषोऽधमः ॥ सर्वस्यैव तु लोकस्य समयोऽयं हि मत्कृतः ॥

જો તે ત્રીજા કે ચોથા (દિવસે) જાય, તો તે પુરુષ અધમ ગણાય છે. કારણ કે સર્વ લોક માટે આ ‘સમય’ (મર્યાદા/પરંપરા) મેં જ સ્થાપિત કર્યો છે.

Verse 37

न गच्छति च यः क्रोधान्मोहाद्वा पुरुषाधमः ॥ ऋतौ ऋतौ भ्रूणहत्यां प्राप्नोति पुरुषश्चरन् ॥

જે અધમ પુરુષ ક્રોધ કે મોહથી યોગ્ય સમયે નથી જતો, તે એમ આચરીને દરેક ઋતુમાં ભ્રૂણહત્યાનું પાપ પામે છે।

Verse 38

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ ज्ञानं तु चित्तयोगस्य कर्मयोगस्य यत्क्रिया ॥

હવે હું તને વધુ એક વાત કહું છું—હે વસુંધરે, સાંભળ: ચિત્તયોગનું જ્ઞાન અને કર્મયોગની સાધના-ક્રિયા।

Verse 39

कर्मणा यान्ति मत्स्थानं यान्ति मद्गाननिष्ठिताः ॥ यान्ति योगविदः स्थानं नास्ति चान्या परा गतिः ॥

કર્મ દ્વારા તેઓ મારા ધામને પામે છે; મારા ગુણગાનમાં નિષ્ઠાવાન પણ તેને પામે છે. યોગવિદો પોતાનું સ્થાન પામે છે; આથી પરે બીજી પરમ ગતિ નથી।

Verse 40

ज्ञानं योगं च सांख्यं च नास्ति चित्तव्यपाश्रितम् ॥ लभन्ते पुष्कलां सिद्धिं मम मार्गानुसारिणः ॥

ચિત્તના આશ્રય વિના જ્ઞાન, યોગ અને સાંખ્ય—કશું જ નથી. મારા માર્ગનું અનુસરણ કરનારાઓ પુષ્કળ સિદ્ધિ પામે છે।

Verse 41

अथ तत्र चतुर्थे तु दिने प्राप्ते वसुन्धरे ॥ कृत्वा वै सिद्धिकर्माणि न गच्छत्यपराणि च ॥

પછી, હે વસુંધરે, ત્યાં ચોથો દિવસ આવી પહોંચે ત્યારે, સિદ્ધિ કરાવનારા શુદ્ધિકર્મો કરીને અન્ય કાર્યોમાં ન પ્રવર્તવું।

Verse 42

ततः स्नानेन कुर्वीत शिरसो मलशोधनम् ॥ शुक्लाम्बरधरो भूत्वा चित्तं कृत्वा समाहितम् ॥

ત્યારબાદ સ્નાન કરીને શિરના મલનો શોધન કરવો. શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને ચિત્તને સમાહિત અને એકાગ્ર કરવું॥

Verse 43

ततो बुद्धिं मनश्चैव समं कृत्वा वसुन्धरे ॥ पश्चात्कुर्वन्ति कर्माणि सदा ते मे हृदि स्थिताः ॥

પછી, હે વસુંધરા, બુદ્ધિ અને મનને સમત્વમાં સ્થિર કરીને તેઓ ત્યારબાદ કર્મ કરે છે; એવા જન સદા મારા હૃદયમાં સ્થિત રહે છે॥

Verse 44

यस्तु भागवतो भूत्वा ऋतुकाले व्यवस्थितः ॥ वायुभक्षस्ततस्तिष्ठेद्भूमे त्रीणि दिनानि च ॥

જે ભાગવત ભક્ત બની યોગ્ય ઋતુકાળે નિયમપૂર્વક સ્થિત રહે અને વાયુભક્ષ (ઉપવાસી) બને—હે ભૂમિ, તે ત્રણ દિવસ એમ જ રહે॥

Verse 45

मम प्रापणकं कृत्वा ततः कुर्वन्ति भोजनम् ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं कर्म सस्मितम् ॥

‘મને પ્રાપ્તિ કરાવનારું’ અર્પણ/સમર્પણ કરીને તેઓ પછી ભોજન કરે છે. શિર નમાવી અંજલિ બાંધી, મેં કહેલું કર્મ મૃદુ સ્મિત સાથે કરે છે॥

Verse 46

तत एतेन मन्त्रेण शुद्धा भूमे रजस्वलाः ॥ ये तु कुर्वन्ति कर्माणि स्नातास्नातानि भागशः ॥

પછી, હે ભૂમિ, આ મંત્રથી રજસ્વલા સ્ત્રીઓ શુદ્ધ થાય છે—જે નિર્ધારિત ભાગ પ્રમાણે, સ્નાન કરીને કે વિના સ્નાન, વિહિત કર્મ કરે છે॥

Verse 47

एवं दुष्यति नो देवि नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ कुर्वन्ति मम कर्माणि ते यथावन्मम प्रियाः ॥

હે દેવી, આ રીતે સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—જો તેઓ મારા કર્મકાંડને યથાવિધિ કરે તો તેઓ દૂષિત થતા નથી; જે એમ કરે છે તે મને પ્રિય છે.

Verse 48

सर्वाण्यनुदिनं भद्रे मम चित्तानुसारिणः ॥ प्राप्नुयात्पुरुषः स्त्री वा रजसा दूषिता अपि ॥

હે ભદ્રે, આ સર્વ આચારો દરરોજ તેમના માટે છે, જે મારા ચિત્તના અનુસારી છે; પુરુષ કે સ્ત્રી—રજસથી દૂષિત હોવા છતાં—ફળ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

Verse 49

एकचित्तस्ततो भूत्वा भूमे चेन्द्रियनिग्रहात् ॥ मम योगेष्टसंन्यासं यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥

પછી, હે ભૂમે, એકચિત્ત બની અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ દ્વારા, જો કોઈ પરમ ગતિ ઇચ્છે, તો તેને મારા યોગમાં પ્રિય એવા સંન્યાસને સ્વીકારવો જોઈએ.

Verse 50

एवं कुर्वन्ति ये नित्यं स्त्रियः पुंसो नपुंसकम् ॥ ज्ञाने सत्यप्ययोगानां मम कर्मसु कर्मणाम् ॥

આ રીતે તેઓ નિત્ય કરે છે—સ્ત્રીઓ, પુરુષો અને નપુંસક પણ; જ્ઞાન હોવા છતાં, જે યોગમાં શિસ્તબદ્ધ નથી, તેમના માટે મારા કર્મોમાં કર્મનું યથોચિત આચરણ જ નિર્ણાયક રહે છે.

Verse 51

अद्यापि मां न जानन्ति नराः संसारसंश्रिताः ॥ ते वै भूमे विजानन्ति ये तद्भक्त्या व्यवस्थिताः ॥

આજ પણ સંસારાસક્ત લોકો મને ઓળખતા નથી; પરંતુ હે ભૂમે, જે તે ભક્તિમાં દૃઢપણે સ્થિત છે, તેઓ જ મને સાચે જાણે છે.

Verse 52

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ चक्रवत्परिवर्तन्ते यन्मोहान्मां न जानते ॥

હજારો માતા-પિતા અને સૈંકડો પુત્રો તથા પત્નીઓ—ચક્રની જેમ વારંવાર ફરતા રહે છે; મોહવશ તેઓ મને ઓળખતા નથી।

Verse 53

अज्ञाननेनावृतो लोको मोहेन च वशीकृतः ॥ सङ्गैश्च बहुभिर्बद्धस्तेन चित्तं न संन्यसेत् ॥

જગત અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું અને મોહથી વશ થયેલું છે; અનેક આસક્તિઓથી બંધાયેલ હોવાથી ચિત્તનો ત્યાગ થતો નથી।

Verse 54

गच्छत्यन्यत्र माता वै पिता चान्यत्र गच्छति ॥ पुत्राश्चान्यत्र गच्छन्ति दासश्चान्यत्र गच्छति ॥

માતા ખરેખર અન્યત્ર જાય છે, પિતા પણ અન્યત્ર જાય છે; પુત્રો પણ અન્યત્ર જાય છે, અને દાસ પણ અન્યત્ર જાય છે।

Verse 55

अल्पकालपरं चैव माससंवत्सरेति च ॥ भविष्यन्ति पुनः कृत्वा न मे मूर्त्या सहासते ॥

તેઓ માત્ર ટૂંકા સમય—‘માસ’, ‘વર્ષ’—એટલામાં જ મન રાખે છે; કર્મ કરીને ફરી ફરી આવે છે. તેઓ મારી મૂર્તિ સાથે સાન્નિધ્યમાં વસતા નથી।

Verse 56

यस्यैतद्विदितं सर्वं न्यासयोगं वसुन्धरे ॥ योगे न्यस्य सदात्मानं मुच्यते न च संशयः ॥

હે વસુંધરા! જેને આ સર્વ—ન્યાસયોગ—વિદિત છે, તે તે યોગમાં સદા આત્માને સ્થાપિત કરીને મુક્ત થાય છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 57

य एतच्छृणुयान्नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ पुष्कलां लभते सिद्धिं मम लोकं च गच्छति ॥

જે મનુષ્ય દરરોજ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને આનું શ્રવણ કરે છે, તે પ્રચુર સિદ્ધિ મેળવે છે અને મારા લોકમાં પણ જાય છે.

Verse 58

एतत्ते कथितं भद्रे रहस्यं परमं महत् ॥ त्वया पृष्टं च यद्देवि मम भक्तसुखावहम् ॥

હે ભદ્રે, તને આ પરમ અને મહાન રહસ્ય કહેલું છે. હે દેવી, તું જે પૂછ્યું હતું તે પણ સમજાવ્યું—જે મારા ભક્તોના સુખ-કલ્યાણનું કારણ છે.

Verse 59

( अनादिमध्यान्तमजं पुराणं रजस्वला देववरं नमामि ॥ ) तत एतेन मन्त्रेण भुक्त्वा देवि रजस्वला ॥ करोति यानि कर्माणि न तैर्दुष्येत कर्हिचित् ॥

“જે અનાદિ, મધ્ય-અંત રહિત, અજ અને પુરાતન દેવશ્રેષ્ઠ છે, તેને હું નમસ્કાર કરું છું”—આ મંત્રથી. ત્યારબાદ હે દેવી, રજસ્વલા સ્ત્રી ભોજન કરીને આ મંત્રનો આશ્રય લઈ જે કર્મ કરે, તેનાથી તે ક્યારેય દૂષિત ગણાતી નથી.

Verse 60

यत्किञ्चित्कुर्वतः कर्म पद्मपत्रमिवाम्भसि ॥ संयोगान्न च लिप्येत समत्वादेव नान्यथा ॥

કોઈપણ કર્મ કરતાં, પાણીમાં કમળપાન જેવી રીતે, સંયોગથી તે લિપ્ત થતો નથી—આ સમત્વના કારણે જ છે, અન્યથા નહીં.

Verse 61

मच्चित्तः सततं यो मां भजेत नियतव्रतः ॥ मत्पार्श्वं प्राप्य परमं मद्भावायोपपद्यते

જેનું ચિત્ત મારેમાં સ્થિર છે અને જે નિયત વ્રતથી સતત મારી ભક્તિ કરે છે, તે મારી પરમ સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત કરીને મારા ભાવમાં ભાગીદાર થવા યોગ્ય બને છે.

Verse 62

ऋतुकाले तु सर्वासां पित्रर्थं भोग इष्यते ॥ ऋतुकालाभिगामी यो ब्रह्मचार्येव संमतः

ઋતુકાળમાં પિતૃઅર્થ (વંશપરંપરા અને સંસ્કાર-નિરંતરતા) માટે દાંપત્યસંગમ સર્વ માટે અનુમત્ય ગણાય છે. જે માત્ર ઋતુકાળમાં જ ગમન કરે, તે નિયમમાં બ્રહ્મચારી સમાન માનવામાં આવે છે.

Verse 63

तत्र मन्त्रः – आदिर्भवान्गुप्तमनन्तमध्यो रजस्वला देव वयं नमामः ॥ उपोषितास्त्रीणि दिनानि चैवं मुक्तौ रतं वासुदेवं नमामः

ત્યાં મંત્ર છે—“તમે આદિ છો, તમે ગુપ્ત છો, તમે અનંત છો અને મધ્ય પણ છો; હે દેવ, રજસ્વલા અવસ્થામાં અમે તમને નમસ્કાર કરીએ છીએ. આ રીતે ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરીને, મુક્તિમાં રત વાસુદેવને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ.”

Verse 64

जायन्ते चात्मनः स्थाने स्वस्वकर्मसमुद्भवे ॥ ज्ञानमूढा वरारोहे नराः संसारमोहिताः

તેઓ પોતાના-પોતાના કર્મોથી ઉત્પન્ન થઈ પોતાના જ સ્થાને (યોનિ/અવસ્થા) ફરી જન્મે છે. હે વરારોહે, જ્ઞાનમાં મોહિત મનુષ્યો સંસારમોહથી ભ્રમિત રહે છે.