Adhyaya 142: The Greatness of Esoteric Practice: Menstrual Impurity, Mental Equanimity, and Seasonal Conjugal Ethics

Verse 1

अथ गुह्यकर्ममाहात्म्यं ॥ सूत उवाच ॥ ततो देववचः श्रुत्वा धर्मकामाऽ वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा प्रसादयति माधवम् ॥

ଏବେ ଗୁହ୍ୟକର୍ମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଦେବବଚନ ଶୁଣି ଧର୍ମକାମା ବସୁନ୍ଧରା ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ दास्यां मे प्रणयं कृत्वा विज्ञाप्यं शृणु माधव ॥ मृदुना च स्वभावेन वक्ष्यामि त्वां जनार्दन ॥

ଧରଣୀ କହିଲେ—ହେ ମାଧବ! ମୋର ଦାସ୍ୟଭାବ ଓ ପ୍ରଣୟ ଗ୍ରହଣ କରି ମୋର ନିବେଦନ ଶୁଣନ୍ତୁ। ହେ ଜନାର୍ଦନ! ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି।

Verse 3

अल्पप्राणबलाः नार्यः यत्त्वया परिभाषितम् ॥ अशक्ताः सहितुं ह्येताः क्षुधात्वनशनेऽबलाः ॥

ନାରୀମାନେ ଅଳ୍ପ ଶାରୀରିକ ବଳବତୀ; ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ସେମାନେ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କ୍ଷୁଧା ଓ ଅନ୍ନାଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ସେମାନେ ତାହା ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 4

भुञ्जमानाः नराः ह्यत्र रजसा यान्ति शं परम् ॥ अन्नं ह्यनुग्रहं देव येन ते कर्म संश्रिताः ॥

ଏଠାରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ରଜୋଗୁଣସଂଯୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇପାରନ୍ତି। ହେ ଦେବ! ଅନ୍ନ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଗ୍ରହସ୍ୱରୂପ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଆଶ୍ରିତ ରହନ୍ତି।

Verse 5

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा माधव्याः स तु माधवः ॥ प्रहस्य भावशुद्धात्मा तत एवमभाषत ॥

ମାଧବୀ (ଧରଣୀ)ଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ଭାବଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିବା ମାଧବ ହସିଲେ ଏବଂ ପରେ ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 6

श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि वरारोहे मम कर्मव्यवस्थिते ॥ पृष्टोऽहं परमं गुह्यं मम भक्तसुखावहम् ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ ଦେବୀ! ଭଲ କହିଲ; ତୁମେ ମୋର କର୍ମବିଧାନରେ ସ୍ଥିତ। ତୁମେ ମୋତେ ପରମ ଗୁହ୍ୟ, ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣକର ବିଷୟ ପଚାରିଛ।

Verse 7

स्पृष्टा या रजसा देवि मम कर्मपरायणा ॥ मां संस्पृशन्तु तत्रस्थं यत्र तिष्ठामि सुन्दरि ॥

ହେ ଦେବୀ! ରଜସା ସ୍ପୃଷ୍ଟା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ମୋର ବିଧିକର୍ମରେ ପରାୟଣା, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସେଠି ଥାଇ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କରୁ।

Verse 8

यदि भावस्तदा कश्चिद्भोजने कायसाधने ॥ चित्तं न्यस्य मयि क्षोणि भोक्तव्यं च न संशयः ॥

ଦେହଧାରଣ ପାଇଁ ଭୋଜନ ସମୟରେ ଯଦି ଯଥାର୍ଥ ଭାବ ଥାଏ, ହେ କ୍ଷୋଣି (ପୃଥିବୀ), ମନକୁ ମୋରେ ନ୍ୟସି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 9

न सा लिप्यति दोषेण भुञ्जमाना रजस्वला ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं मन्त्र उत्तमम् ॥

ରଜସ୍ୱଳା ଭୋଜନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଶିର ନମାଇ ଅଞ୍ଜଳି କରି ମୋଦ୍ୱାରା କଥିତ ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ।

Verse 10

स्नात्वा सा तु महाभागे पञ्चमात्तु दिनात्पुनः ॥

କିନ୍ତୁ ହେ ମହାଭାଗେ! ସେ ପଞ୍ଚମ ଦିନ ପରେ ପୁନର୍ବାର ସ୍ନାନ କରି…

Verse 11

यथार्हं कुरुते कर्म मच्चित्ता मत्परायणा ॥ प्राप्नुयात्पुरुषत्वं च न्यस्तसंसारचिन्तनात् ॥

ଯେ ଯଥାର୍ହ କର୍ମ କରେ, ଯାହାର ଚିତ୍ତ ମୋରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଓ ଯେ ମୋରେ ପରାୟଣ—ସେ ସଂସାରଚିନ୍ତନ ତ୍ୟାଗ କରି ସତ୍ୟ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 12

धरण्युवाच ॥ पुरुषा वा स्त्रियो वापि न पुमांसो न वा स्त्रियः ॥ कथं दोषेण मुच्यन्ते जन्मसंसारबन्धनात् ॥

ଧରଣୀ କହିଲେ—ସେମାନେ ପୁରୁଷ ହେଉନ୍ତୁ କି ସ୍ତ୍ରୀ, କିମ୍ବା ନ ପୁରୁଷ ନ ସ୍ତ୍ରୀ; ‘ଦୋଷ’ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜନ୍ମ‑ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ସେମାନେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 13

श्रीवराह उवाच ॥ इन्द्रियाणि निगृह्याथ चित्तमप्यनुवेश्य च ॥ मयि संन्यासयोगेन मम कर्मपरायणः ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଗ୍ରହ କରି, ଚିତ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କରି, ସନ୍ନ୍ୟାସ‑ଯୋଗରେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୋ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ କର୍ମରେ ପରାୟଣ ହେଅ।

Verse 14

मम योगेषु संन्यासमेकचित्तो दृढव्रतः ॥ एवं कुर्वन्महाभागे स्त्रियो वा पुन्नपुंसकम् ॥

ମୋର ଯୋଗମାର୍ଗରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ—ଏକଚିତ୍ତ ଓ ଦୃଢବ୍ରତ ହୋଇ—ଏଭଳି କରୁଥିବା, ହେ ମହାଭାଗେ, ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉ କି ପୁନ୍ନପୁଂସକ (ନପୁଂସକ‑ସ୍ୱଭାବ) …

Verse 15

ज्ञानसंन्यासयोगं वा यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

କିମ୍ବା ଯଦି ପରମ ଗତି ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ‑ସନ୍ନ୍ୟାସ‑ଯୋଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁ। ଆଉ ଏକ କଥା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ଶୁଣ।

Verse 16

मनो बुद्धिश्च चित्तं च ते ह्यनीशाः शरीरणाम् ॥ एकचित्तं मनः कृत्वा ज्ञानेन पृथुलोचने ॥

ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚିତ୍ତ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ। ହେ ପୃଥୁଲୋଚନେ, ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି …

Verse 17

समचित्तं प्रपद्यन्ते न ते लिप्यन्ति मानवाः ॥ सर्वभक्ष्याणि भक्षन्तः पेयापेयांस्तथैव च ॥

ସେମାନେ ସମଚିତ୍ତତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏପରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭକ୍ଷ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ପେୟ ଓ ଅପେୟ ମଧ୍ୟ ପାନ କଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 18

समं चित्तं मयि यदि तदा तस्य न च क्रिया ॥ चित्तं मनश्च बुद्धिश्च मत्संस्थं च समं यदि ॥

ଯଦି ଚିତ୍ତ ମୋରେ ସମଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ପାଇଁ ବନ୍ଧନକାରୀ କ୍ରିୟା ନାହିଁ। ଯଦି ଚିତ୍ତ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସମଭାବେ ମୋରେ ଅବସ୍ଥିତ…

Verse 19

रात्रिन्दिवं मुहूर्तं वा क्षणं वा यदि वा कला ॥ निमेषं वा त्रुटिं वाथ देवि चित्तं समं कुरु ॥

ରାତ୍ରିଦିନ ହେଉ କି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କି ଏକ କ୍ଷଣ, କି ଅଳ୍ପ ସମୟ—ପଲକ ଝପକିବା ମାତ୍ର କି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତ୍ରୁଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବୀ, ଚିତ୍ତକୁ ସମ କର।

Verse 20

सदा दिवानिशोश्चैव कुर्वन्तः कर्मसङ्करम् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं यदि चित्तं व्यवस्थितम् ॥

ଯେମାନେ ଦିନରାତି ସଦା କର୍ମସଙ୍କର (କର୍ମର ମିଶ୍ରଣ) କରୁଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଯଦି ଚିତ୍ତ ସୁସ୍ଥିର ଥାଏ।

Verse 21

जाग्रतः स्वपतो वापि शृण्वतः पश्यतोऽपि वा ॥ यो मां चित्ते चिन्तयति मच्चिन्तस्य च किं भयम् ॥

ଜାଗ୍ରତ ହେଉ କି ସ୍ୱପ୍ନରେ, ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ କି ଦେଖୁଥିବାବେଳେ—ଯେ ମୋତେ ଚିତ୍ତରେ ଚିନ୍ତନ କରେ, ଯାହାର ଚିନ୍ତା ମୋରେ ନିଶ୍ଚଳ, ତାହାର ଭୟ କ’ଣ?

Verse 22

दुर्वृत्तमपि चाण्डालं ब्राह्मणं चापथि स्थितम् ॥ तं तु देवि प्रशंसामि नान्यचित्तं कदाचन ॥

ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ଚାଣ୍ଡାଳ ହେଉ କି ଅପଥରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ—ହେ ଦେବୀ, ଯାହାର ଚିତ୍ତ କେବେ ମୋଠାରୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଏ ନାହିଁ, ମୁଁ ତାହାକୁ ହିଁ ପ୍ରଶଂସା କରେ।

Verse 23

यजन्तः सर्वधर्मज्ञा ज्ञानसंस्कारसंस्कृताः ॥ मयि चित्तं समाधाय मम कर्मपरायणाः ॥

ଯେମାନେ ଯଜନ କରନ୍ତି—ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ-ସଂସ୍କାରରେ ସଂସ୍କୃତ—ଚିତ୍ତକୁ ମୋତେ ନିବେଶ କରି, ମୋର କର୍ମରେ ହିଁ ପରାୟଣ ରହନ୍ତି।

Verse 24

ये मत्कर्माणि कुर्वन्ति मया हृदि समाश्रिताः ॥ सुखं निद्रां समाधाय स्वपन्तः कर्मसंस्थिताः ॥

ଯେମାନେ ମୋର କର୍ମ କରନ୍ତି, ହୃଦୟରେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସୁଖରେ ନିଦ୍ରାକୁ ଲୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ରହି ସ୍ୱପନ୍ତି।

Verse 25

येषां प्रशान्तं चित्तं वै तेऽपि देवि मम प्रियाः ॥ सर्वमात्मनि कर्म स्वं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥

ଯେମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ—ହେ ଦେବୀ—ମୋର ପ୍ରିୟ। ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସ୍ୱକର୍ମ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ନିହିତ ରହେ, ଶୁଭ ହେଉ କି ଅଶୁଭ।

Verse 26

प्राप्नुवन्ति च दुःखानि भ्रमच्चित्ता नराधमाः ॥ चित्तं नाशो हि लोकस्य चित्तं मोक्षस्य कारणम् ॥

ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଚିତ୍ତ ଥିବା ନରାଧମମାନେ ଦୁଃଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କାରଣ ଚିତ୍ତ ହିଁ ସଂସାରର ନାଶ, ଏବଂ ଚିତ୍ତ ହିଁ ମୋକ୍ଷର କାରଣ।

Verse 27

तस्माच्चित्तं समाधाय मां प्रपद्यस्व मेदिनी ॥ न्यस्य ज्ञानं च योगं च एकचित्ता भजस्व माम् ॥

ଏହେତୁ, ହେ ମେଦିନୀ, ଚିତ୍ତକୁ ସମାଧାନ କରି ମୋର ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କର। ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗକୁ (ସାଧନରୂପେ) ନ୍ୟସ୍ତ କରି ଏକଚିତ୍ତରେ ମୋତେ ଭଜ।

Verse 28

मया चैव पुरा सृष्टं प्रजार्थेन वसुन्धरे ॥ मासे मासे तु गन्तव्यमृतुकाले व्यवस्थितम् ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ପ୍ରଜାର ହିତାର୍ଥେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି। ଋତୁକାଳ ଅନୁଯାୟୀ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ, ସେହିପରି ମାସେ ମାସେ ଗମନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 29

एकचित्तं समाधाय यदीच्छेत् तु मम प्रियम् ॥ न गच्छेद्यदि मासे तु ऋतुकालव्यवस्थितम् ॥

ଯଦି କେହି ମୋର ପ୍ରୀତି ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ଚିତ୍ତକୁ ଏକାଗ୍ର କରି—ଋତୁକାଳ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ ଏମିତି ମାସରେ ଗମନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 30

पितरस्तस्य हन्यन्ते दश पूर्वा दशापराः ॥ न तत्र कामलोभेन मोहेन च वसुन्धरे ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପିତୃମାନେ—ପୂର୍ବର ଦଶ ଓ ପରର ଦଶ—ହାନିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ସେଥିରେ କାମ-ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 31

शयने न स्त्रियं पश्येद्यदीच्छेच्छुद्धिमुत्तमाम् ॥ कौतुके कृतकृत्ये तु मम कर्मपरायणः ॥

ଯଦି କେହି ଉତ୍ତମ ଶୁଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ଶୟନରେ ଥିବାବେଳେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ କୌତୁକ-ବିଧି ଯଥାବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ମୋର ଉପଦିଷ୍ଟ କର୍ମରେ ପରାୟଣ ରହିବ।

Verse 32

त्यक्त्वानङ्गं च मोहं च पित्रर्थाय स्त्रियं व्रजेत् ॥ द्वितीयां न स्पृशेन्नारीं लोभमोहात्कथंचन ॥

କାମ ଓ ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ (ସନ୍ତାନ/ଶ୍ରାଦ୍ଧ) ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରିବ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନାରୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ ନାହିଁ।

Verse 33

न संस्पृशेत्तृतीयां तु चतुर्थी न कदाचन ॥ कृते संभोगधर्मे तु कृतकौतुकसंस्थितः ॥

ତୃତୀୟ ଦିନ (ତାଙ୍କୁ) ସ୍ପର୍ଶ କରିବ ନାହିଁ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ତ କେବେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସଂଭୋଗଧର୍ମର ବିଧି ଯଥାବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ସେ ‘କୌତୁକ’ ଆଚାର ସମାପ୍ତ କରିଥିବା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 34

जलस्नानं ततः कुर्याद् अन्यवस्त्रपरिग्रहम् ॥ अपूर्णे ऋतुकाले तु योऽभिगच्छेद्रजस्वलाम् ॥

ତାପରେ ଜଳସ୍ନାନ କରି ଅନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବ। କିନ୍ତୁ ଋତୁକାଳ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାବେଳେ ଯେ ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରେ,

Verse 35

रेतःपाः पितरस्तस्य एवमेतन्न संशयः ॥ एकां तु पुरुषो याति द्वितीयां काममोहितः ॥

ତାହାର ପିତୃମାନେ ‘ରେତଃପାଃ’—ବୀର୍ୟପାନକାରୀ—ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହା ଏମିତି ହିଁ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପୁରୁଷ ପ୍ରଥମ (ଦିନ) ଯାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ (ଦିନ) କାମ ଓ ମୋହରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଯାଏ।

Verse 36

तृतीयां वा चतुर्थीं वा तदा स पुरुषोऽधमः ॥ सर्वस्यैव तु लोकस्य समयोऽयं हि मत्कृतः ॥

ଯଦି ସେ ତୃତୀୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ (ଦିନ) ଯାଏ, ତେବେ ସେ ପୁରୁଷ ଅଧମ ମନାଯାଏ। କାରଣ ସମଗ୍ର ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ‘ସମୟ’ (ମର୍ଯ୍ୟାଦା/ପରମ୍ପରା) ମୋ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସ୍ଥାପିତ।

Verse 37

न गच्छति च यः क्रोधान्मोहाद्वा पुरुषाधमः ॥ ऋतौ ऋतौ भ्रूणहत्यां प्राप्नोति पुरुषश्चरन् ॥

ଯେ ଅଧମ ପୁରୁଷ କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ମୋହରୁ ଯଥାକାଳେ ଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ଏଭଳି ଆଚରଣ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାର ପାପ ପାଏ।

Verse 38

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ ज्ञानं तु चित्तयोगस्य कर्मयोगस्य यत्क्रिया ॥

ଆଉ ଏକ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ଶୁଣ: ଚିତ୍ତଯୋଗସମ୍ବନ୍ଧୀ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ କର୍ମଯୋଗସମ୍ବନ୍ଧୀ କ୍ରିୟା-ସାଧନା।

Verse 39

कर्मणा यान्ति मत्स्थानं यान्ति मद्गाननिष्ठिताः ॥ यान्ति योगविदः स्थानं नास्ति चान्या परा गतिः ॥

କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମୋ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ମୋର ଗୁଣଗାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଧାମକୁ ପାଆନ୍ତି। ଯୋଗବିଦମାନେ ନିଜ ଷ୍ଠାନକୁ ପାଆନ୍ତି; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପରମ ଗତି ନାହିଁ।

Verse 40

ज्ञानं योगं च सांख्यं च नास्ति चित्तव्यपाश्रितम् ॥ लभन्ते पुष्कलां सिद्धिं मम मार्गानुसारिणः ॥

ଚିତ୍ତର ଆଶ୍ରୟ ବିନା ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମୋର ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣକାରୀମାନେ ପ୍ରଚୁର ସିଦ୍ଧି ଲଭନ୍ତି।

Verse 41

अथ तत्र चतुर्थे तु दिने प्राप्ते वसुन्धरे ॥ कृत्वा वै सिद्धिकर्माणि न गच्छत्यपराणि च ॥

ତାପରେ, ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ସେଠାରେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଆସିଲେ, ସିଦ୍ଧିକାରକ ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 42

ततः स्नानेन कुर्वीत शिरसो मलशोधनम् ॥ शुक्लाम्बरधरो भूत्वा चित्तं कृत्वा समाहितम् ॥

ତତଃ ସ୍ନାନ କରି ଶିରର ମଳିନତା ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଚିତ୍ତକୁ ସମାହିତ ଓ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 43

ततो बुद्धिं मनश्चैव समं कृत्वा वसुन्धरे ॥ पश्चात्कुर्वन्ति कर्माणि सदा ते मे हृदि स्थिताः ॥

ତାପରେ, ହେ ବସୁନ୍ଧରେ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନକୁ ସମତାରେ ସ୍ଥିର କରି ସେମାନେ ପରେ କର୍ମ କରନ୍ତି; ଏମିତି ଲୋକ ସଦା ମୋ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ॥

Verse 44

यस्तु भागवतो भूत्वा ऋतुकाले व्यवस्थितः ॥ वायुभक्षस्ततस्तिष्ठेद्भूमे त्रीणि दिनानि च ॥

ଯେ ଭାଗବତ ଭକ୍ତ ହୋଇ ଯଥାଯଥ ଋତୁକାଳରେ ନିୟମରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ବାୟୁଭକ୍ଷ (ଉପବାସୀ) ହୁଏ—ହେ ଭୂମେ, ସେ ତିନି ଦିନ ଏମିତି ରହିବା ଉଚିତ॥

Verse 45

मम प्रापणकं कृत्वा ततः कुर्वन्ति भोजनम् ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं कर्म सस्मितम् ॥

‘ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଇବା’ ଭାବରେ ଅର୍ପଣ/ସମର୍ପଣ କରି ପରେ ସେମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ଶିର ନମାଇ ଅଞ୍ଜଳି କରି, ମୋ କହିଥିବା କର୍ମକୁ ମୃଦୁ ହାସ ସହ କରନ୍ତି॥

Verse 46

तत एतेन मन्त्रेण शुद्धा भूमे रजस्वलाः ॥ ये तु कुर्वन्ति कर्माणि स्नातास्नातानि भागशः ॥

ତାପରେ, ହେ ଭୂମେ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି—ଯେମାନେ ନିୟତ ଭାଗ ଅନୁସାରେ, ସ୍ନାନ କରି କିମ୍ବା ନ କରି, ବିହିତ କର୍ମ କରନ୍ତି॥

Verse 47

एवं दुष्यति नो देवि नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ कुर्वन्ति मम कर्माणि ते यथावन्मम प्रियाः ॥

ହେ ଦେବୀ, ଏହିପରି ମୋର କର୍ମବିଧିକୁ ଯଥାବତ୍ କରିଲେ ନାରୀ କି ପୁରୁଷ କେହି ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେମାନେ କରନ୍ତି ସେମାନେ ମୋର ପ୍ରିୟ।

Verse 48

सर्वाण्यनुदिनं भद्रे मम चित्तानुसारिणः ॥ प्राप्नुयात्पुरुषः स्त्री वा रजसा दूषिता अपि ॥

ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏ ସମସ୍ତ ଆଚାର ଦିନେଦିନେ ମୋର ଚିତ୍ତାନୁସାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ପୁରୁଷ କି ନାରୀ—ରଜସା ଦୂଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଫଳ ପାଇପାରେ।

Verse 49

एकचित्तस्ततो भूत्वा भूमे चेन्द्रियनिग्रहात् ॥ मम योगेष्टसंन्यासं यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥

ତାପରେ, ହେ ଭୂମେ, ଏକଚିତ୍ତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା, ଯଦି କେହି ପରମ ଗତି ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ସେ ମୋର ଯୋଗରେ ପ୍ରିୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରୁ।

Verse 50

एवं कुर्वन्ति ये नित्यं स्त्रियः पुंसो नपुंसकम् ॥ ज्ञाने सत्यप्ययोगानां मम कर्मसु कर्मणाम् ॥

ଏହିପରି ସେମାନେ ନିତ୍ୟ କରନ୍ତି—ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନପୁଂସକ ମଧ୍ୟ; ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେମାନେ ଯୋଗଶାସନରେ ନିୟତ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋର କର୍ମରେ କର୍ମାଚରଣ ଯଥାବତ୍ ହେବା ହିଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ।

Verse 51

अद्यापि मां न जानन्ति नराः संसारसंश्रिताः ॥ ते वै भूमे विजानन्ति ये तद्भक्त्या व्यवस्थिताः ॥

ଆଜି ମଧ୍ୟ ସଂସାରାଶ୍ରିତ ଲୋକେ ମୋତେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ହେ ଭୂମେ, ଯେମାନେ ସେହି ଭକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ମୋତେ ସତ୍ୟରେ ବୁଝନ୍ତି।

Verse 52

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ चक्रवत्परिवर्तन्ते यन्मोहान्मां न जानते ॥

ହଜାର ହଜାର ମାତାପିତା ଓ ଶତ ଶତ ପୁତ୍ର ଏବଂ ପତ୍ନୀ—ଚକ୍ର ପରି ପୁନଃପୁନଃ ଘୂରନ୍ତି; ମୋହବଶେ ସେମାନେ ମୋତେ ଚିହ୍ନନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 53

अज्ञाननेनावृतो लोको मोहेन च वशीकृतः ॥ सङ्गैश्च बहुभिर्बद्धस्तेन चित्तं न संन्यसेत् ॥

ଜଗତ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ ଓ ମୋହରେ ବଶୀଭୂତ; ବହୁ ସଙ୍ଗରେ ବନ୍ଧା ଥିବାରୁ ଚିତ୍ତକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ କରେ ନାହିଁ।

Verse 54

गच्छत्यन्यत्र माता वै पिता चान्यत्र गच्छति ॥ पुत्राश्चान्यत्र गच्छन्ति दासश्चान्यत्र गच्छति ॥

ମାତା ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟତ୍ରକୁ ଯାଏ, ପିତା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟତ୍ରକୁ ଯାଏ; ପୁତ୍ରମାନେ ଅନ୍ୟତ୍ରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଦାସ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟତ୍ରକୁ ଯାଏ।

Verse 55

अल्पकालपरं चैव माससंवत्सरेति च ॥ भविष्यन्ति पुनः कृत्वा न मे मूर्त्या सहासते ॥

ସେମାନେ କେବଳ ଅଳ୍ପକାଳ—‘ମାସ’, ‘ବର୍ଷ’—ଏହି ପରିମାଣକୁ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି; କର୍ମ କରି ପୁନଃପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି। ମୋର ମୂର୍ତ୍ତି ସହ ସାଙ୍ଗତ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 56

यस्यैतद्विदितं सर्वं न्यासयोगं वसुन्धरे ॥ योगे न्यस्य सदात्मानं मुच्यते न च संशयः ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରା! ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ସବୁ—ନ୍ୟାସଯୋଗ—ବିଦିତ, ସେ ଯୋଗରେ ସଦା ଆତ୍ମାକୁ ନ୍ୟସି ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 57

य एतच्छृणुयान्नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ पुष्कलां लभते सिद्धिं मम लोकं च गच्छति ॥

ଯେ ମାନବ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ପ୍ରଚୁର ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ମୋ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଏ।

Verse 58

एतत्ते कथितं भद्रे रहस्यं परमं महत् ॥ त्वया पृष्टं च यद्देवि मम भक्तसुखावहम् ॥

ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୋତେ ଏହି ପରମ ମହା ରହସ୍ୟ କୁହାଗଲା। ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ତାହା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା—ଯାହା ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣ ଦେଏ।

Verse 59

( अनादिमध्यान्तमजं पुराणं रजस्वला देववरं नमामि ॥ ) तत एतेन मन्त्रेण भुक्त्वा देवि रजस्वला ॥ करोति यानि कर्माणि न तैर्दुष्येत कर्हिचित् ॥

“ଅନାଦି, ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତ ରହିତ, ଅଜ, ପୁରାତନ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ”—ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା। ତତ୍ପରେ ହେ ଦେବୀ, ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ତ୍ରୀ ଭୋଜନ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଯେ କର୍ମ କରେ, ସେଥିରୁ ସେ କେବେ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 60

यत्किञ्चित्कुर्वतः कर्म पद्मपत्रमिवाम्भसि ॥ संयोगान्न च लिप्येत समत्वादेव नान्यथा ॥

ଯେକୌଣସି କର୍ମ କରୁଥିବାବେଳେ, ଜଳରେ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି, ସଂଯୋଗରୁ ସେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହା ସମତ୍ୱର କାରଣରୁ ମାତ୍ର, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 61

मच्चित्तः सततं यो मां भजेत नियतव्रतः ॥ मत्पार्श्वं प्राप्य परमं मद्भावायोपपद्यते

ଯାହାର ଚିତ୍ତ ମୋରେ ନିବିଷ୍ଟ ଏବଂ ଯେ ନିୟତ ବ୍ରତରେ ସଦା ମୋତେ ଭଜେ, ସେ ମୋର ପରମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇ ମୋର ଭାବରେ ଅଂଶୀଦାର ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 62

ऋतुकाले तु सर्वासां पित्रर्थं भोग इष्यते ॥ ऋतुकालाभिगामी यो ब्रह्मचार्येव संमतः

ଋତୁକାଳରେ ପିତୃଅର୍ଥ (ବଂଶପରମ୍ପରା ଓ ସଂସ୍କାର-ନିରନ୍ତରତା) ପାଇଁ ଦାମ୍ପତ୍ୟସଙ୍ଗମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁମତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେ କେବଳ ଋତୁକାଳରେ ଗମନ କରେ, ସେ ନିୟମରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମାନ ମନାଯାଏ।

Verse 63

तत्र मन्त्रः – आदिर्भवान्गुप्तमनन्तमध्यो रजस्वला देव वयं नमामः ॥ उपोषितास्त्रीणि दिनानि चैवं मुक्तौ रतं वासुदेवं नमामः

ସେଠାରେ ମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି—“ଆପଣ ଆଦି, ଆପଣ ଗୁପ୍ତ, ଆପଣ ଅନନ୍ତ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି; ହେ ଦେବ, ରଜସ୍ୱଳା ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁ। ଏଭଳି ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରି, ମୋକ୍ଷରେ ରତ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁ।”

Verse 64

जायन्ते चात्मनः स्थाने स्वस्वकर्मसमुद्भवे ॥ ज्ञानमूढा वरारोहे नराः संसारमोहिताः

ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ (ଯୋନି/ଅବସ୍ଥା) ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ହେ ବରାରୋହେ, ଜ୍ଞାନରେ ମୂଢ଼ ନରମାନେ ସଂସାରମୋହରେ ମୋହିତ ରହନ୍ତି।