Adhyaya 142: The Greatness of Esoteric Practice: Menstrual Impurity, Mental Equanimity, and Seasonal Conjugal Ethics
Guhyakarma-māhātmya (Rajasvalā-śuddhi, Citta-samatā, Ṛtu-dharma)
Ethical-Discourse / Ritual-Manual (with Yogic-Philosophical Instruction)
अध्याय १४२ मध्ये पृथ्वी (वसुंधरा) व वराह यांचा उपदेशात्मक संवाद आहे. दिव्य शिक्षण ऐकून पृथ्वी दुर्बल स्त्रियांवर, विशेषतः रजस्वला स्त्रीवर, नियमांचा भार कसा पडतो याविषयी विचारते—भोजन, दैनंदिन व्यवहार व नित्यकर्म दोष न लागता कसे करावेत? वराह शुद्धीचा आधार ‘भाव’ व ‘चित्त-समता’ सांगतात; मन जर भगवंतात स्थिर असेल तर कर्म जलातील कमळपानासारखे लिप्त होत नाही. ते रजस्वला-आचरणासाठी मंत्र देऊन पुढे संयम, इंद्रियनिग्रह व त्याग-योगाची व्यापक नीति सांगतात. तसेच ऋतुकाळात पितृार्थ/वंशधर्मासाठी मर्यादित दांपत्यधर्म, अकाली संबंधाचा निषेध, आणि शिस्तबद्ध गृहस्थाचार मोक्षाशी सुसंगत असल्याचे प्रतिपादन करतात.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 142
Verse 1
अथ गुह्यकर्ममाहात्म्यं ॥ सूत उवाच ॥ ततो देववचः श्रुत्वा धर्मकामाऽ वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा प्रसादयति माधवम् ॥
आता गुह्यकर्माचे माहात्म्य. सूत म्हणाले—देववचन ऐकून धर्मकामना असलेल्या वसुंधरेने अंजली बांधून माधवाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
Verse 2
धरण्युवाच ॥ दास्यां मे प्रणयं कृत्वा विज्ञाप्यं शृणु माधव ॥ मृदुना च स्वभावेन वक्ष्यामि त्वां जनार्दन ॥
धरणी म्हणाली—हे माधवा! माझा दास्यभाव व प्रणय स्वीकारून माझे निवेदन ऐक. हे जनार्दना! मी मृदु स्वभावाने तुला सांगते।
Verse 3
अल्पप्राणबलाः नार्यः यत्त्वया परिभाषितम् ॥ अशक्ताः सहितुं ह्येताः क्षुधात्वनशनेऽबलाः ॥
स्त्रिया अल्प देहबळाच्या असतात; तुम्ही जे सांगितले ते त्या सहन करू शकत नाहीत. भूक व अन्नाभावाने दुर्बल झाल्यामुळे त्या ते पेलू शकत नाहीत.
Verse 4
भुञ्जमानाः नराः ह्यत्र रजसा यान्ति शं परम् ॥ अन्नं ह्यनुग्रहं देव येन ते कर्म संश्रिताः ॥
येथे भोजन करणारे लोक रजोगुणयुक्त असले तरी परम कल्याणास पोहोचू शकतात. हे देवा! अन्न हे खरेच अनुग्रह आहे; त्याच्यामुळेच ते कर्म व कर्तव्यात आधार पावतात.
Verse 5
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा माधव्याः स तु माधवः ॥ प्रहस्य भावशुद्धात्मा तत एवमभाषत ॥
माधवी (धरणी) हिचे ते वचन ऐकून भावशुद्ध अंतःकरणाचा माधव हसला आणि मग असे बोलला.
Verse 6
श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि वरारोहे मम कर्मव्यवस्थिते ॥ पृष्टोऽहं परमं गुह्यं मम भक्तसुखावहम् ॥
श्रीवराह म्हणाले—हे सुंदर देवीं! उत्तम बोललीस; तू माझ्या विधीनुसार आचरणात स्थित आहेस. तू माझ्याकडे परम गुह्य, माझ्या भक्तांच्या सुख-कल्याणकारक विषय विचारलास.
Verse 7
स्पृष्टा या रजसा देवि मम कर्मपरायणा ॥ मां संस्पृशन्तु तत्रस्थं यत्र तिष्ठामि सुन्दरि ॥
हे देवी! जी रजःस्पर्शित असूनही माझ्या विधिनिष्ठ कर्मात परायण आहे, ती सुंदरी मी जिथे उभा आहे तिथेच येऊन मला स्पर्श करो।
Verse 8
यदि भावस्तदा कश्चिद्भोजने कायसाधने ॥ चित्तं न्यस्य मयि क्षोणि भोक्तव्यं च न संशयः ॥
जर देहधारणासाठी भोजन करताना योग्य भाव असेल, तर हे क्षोणि (पृथ्वी), मन माझ्यात ठेवून भोजन करावे; यात संशय नाही।
Verse 9
न सा लिप्यति दोषेण भुञ्जमाना रजस्वला ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं मन्त्र उत्तमम् ॥
रजस्वला स्त्री भोजन करताना दोषाने लिप्त होत नाही, जर तिने शिर झुकवून अंजली बांधून माझ्या सांगितलेल्या उत्तम मंत्राचा जप केला।
Verse 10
स्नात्वा सा तु महाभागे पञ्चमात्तु दिनात्पुनः ॥
परंतु हे महाभागे! ती पाचव्या दिवसानंतर पुन्हा स्नान करून…
Verse 11
यथार्हं कुरुते कर्म मच्चित्ता मत्परायणा ॥ प्राप्नुयात्पुरुषत्वं च न्यस्तसंसारचिन्तनात् ॥
जो यथोचित कर्म करतो, ज्याचे चित्त माझ्यात स्थिर आहे व जो माझ्यात परायण आहे—तो संसारचिंतन टाकून खरे पुरुषत्व प्राप्त करतो।
Verse 12
धरण्युवाच ॥ पुरुषा वा स्त्रियो वापि न पुमांसो न वा स्त्रियः ॥ कथं दोषेण मुच्यन्ते जन्मसंसारबन्धनात् ॥
धरणी म्हणाली—ते पुरुष असोत वा स्त्रिया, किंवा न पुरुष न स्त्री; ‘दोषा’च्या संबंधाने जन्म‑संसाराच्या बंधनातून ते कसे मुक्त होतात?
Verse 13
श्रीवराह उवाच ॥ इन्द्रियाणि निगृह्याथ चित्तमप्यनुवेश्य च ॥ मयि संन्यासयोगेन मम कर्मपरायणः ॥
श्रीवराह म्हणाले—इंद्रिये आवरून आणि चित्तही अंतर्मुख करून, संन्यास‑योगाने माझ्यात स्थित होऊन, माझ्यासाठी अर्पित कर्मांत परायण हो.
Verse 14
मम योगेषु संन्यासमेकचित्तो दृढव्रतः ॥ एवं कुर्वन्महाभागे स्त्रियो वा पुन्नपुंसकम् ॥
माझ्या योगमार्गांत संन्यास—एकचित्त व दृढव्रत होऊन—असे केल्यास, हे महाभागे, स्त्रिया असोत वा पुन्नपुंसक (नपुंसक‑स्वभाव) …
Verse 15
ज्ञानसंन्यासयोगं वा यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
किंवा जर परम गतीची इच्छा असेल, तर ज्ञान‑संन्यास‑योगाचा आश्रय घ्यावा. आणि आणखीही एक गोष्ट तुला सांगतो—हे वसुंधरे, ऐक.
Verse 16
मनो बुद्धिश्च चित्तं च ते ह्यनीशाः शरीरणाम् ॥ एकचित्तं मनः कृत्वा ज्ञानेन पृथुलोचने ॥
मन, बुद्धी आणि चित्त—हे देहधाऱ्यांच्या अधीन नसतात. हे पृथुलोचने, ज्ञानाने मन एकचित्त करून …
Verse 17
समचित्तं प्रपद्यन्ते न ते लिप्यन्ति मानवाः ॥ सर्वभक्ष्याणि भक्षन्तः पेयापेयांस्तथैव च ॥
ते समचित्तता प्राप्त करतात; असे मनुष्य लिप्त होत नाहीत—जरी ते सर्व प्रकारचे भक्ष्य खातात आणि पेय व अपेयही पितात।
Verse 18
समं चित्तं मयि यदि तदा तस्य न च क्रिया ॥ चित्तं मनश्च बुद्धिश्च मत्संस्थं च समं यदि ॥
जर चित्त माझ्यात सम होऊन प्रतिष्ठित असेल, तर त्याच्यासाठी बंधनकारी क्रिया राहत नाही. चित्त, मन आणि बुद्धी समान रीतीने माझ्यात स्थित असतील तर…
Verse 19
रात्रिन्दिवं मुहूर्तं वा क्षणं वा यदि वा कला ॥ निमेषं वा त्रुटिं वाथ देवि चित्तं समं कुरु ॥
रात्रंदिवस, किंवा एक मुहूर्त, किंवा एक क्षण, अथवा थोडीशी वेळ—पापणी लवण्याएवढी किंवा अतिशय सूक्ष्म क्षणभरही, हे देवी, चित्त सम कर।
Verse 20
सदा दिवानिशोश्चैव कुर्वन्तः कर्मसङ्करम् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं यदि चित्तं व्यवस्थितम् ॥
जे दिवसरात्र सदैव कर्मांचा संकर (मिश्रण) करीत राहतात, तेही परम सिद्धीला पोहोचतात—जर चित्त व्यवस्थित असेल।
Verse 21
जाग्रतः स्वपतो वापि शृण्वतः पश्यतोऽपि वा ॥ यो मां चित्ते चिन्तयति मच्चिन्तस्य च किं भयम् ॥
जागता असो वा झोपलेला, ऐकत असो वा पाहत असो—जो मला चित्तात चिंतितो, ज्याचे चिंतन माझ्यात स्थिर आहे, त्याला भय कसे?
Verse 22
दुर्वृत्तमपि चाण्डालं ब्राह्मणं चापथि स्थितम् ॥ तं तु देवि प्रशंसामि नान्यचित्तं कदाचन ॥
दुर्वृत्त चांडाळ असो वा अपथावर उभा ब्राह्मण—हे देवी, ज्याचे चित्त कधीही माझ्यापासून अन्यत्र वळत नाही त्याचीच मी प्रशंसा करतो।
Verse 23
यजन्तः सर्वधर्मज्ञा ज्ञानसंस्कारसंस्कृताः ॥ मयि चित्तं समाधाय मम कर्मपरायणाः ॥
जे यजन करतात—सर्वधर्मज्ञ, ज्ञानसंस्कारांनी संस्कृत—चित्त माझ्यात स्थिर करून, माझ्याच कर्मांत परायण राहतात।
Verse 24
ये मत्कर्माणि कुर्वन्ति मया हृदि समाश्रिताः ॥ सुखं निद्रां समाधाय स्वपन्तः कर्मसंस्थिताः ॥
जे माझी कर्मे करतात, हृदयात मला आश्रय मानतात—ते सुखाने निद्रेतही, कर्मात स्थित राहूनच झोपतात।
Verse 25
येषां प्रशान्तं चित्तं वै तेऽपि देवि मम प्रियाः ॥ सर्वमात्मनि कर्म स्वं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥
ज्यांचे चित्त खरोखर शांत आहे, तेही—हे देवी—मला प्रिय आहेत। त्यांचे सर्व कर्म आत्म्यातच स्थित असते, शुभ असो वा अशुभ।
Verse 26
प्राप्नुवन्ति च दुःखानि भ्रमच्चित्ता नराधमाः ॥ चित्तं नाशो हि लोकस्य चित्तं मोक्षस्य कारणम् ॥
भ्रमणारे चित्त असलेले नराधम दुःखे भोगतात. कारण चित्तच संसाराचा नाश आहे आणि चित्तच मोक्षाचे कारण आहे.
Verse 27
तस्माच्चित्तं समाधाय मां प्रपद्यस्व मेदिनी ॥ न्यस्य ज्ञानं च योगं च एकचित्ता भजस्व माम् ॥
म्हणून, हे मेदिनी, चित्त एकाग्र करून माझ्या शरण ये. ज्ञान व योग (साधनरूपाने) अर्पण करून एकचित्ताने माझे भजन कर.
Verse 28
मया चैव पुरा सृष्टं प्रजार्थेन वसुन्धरे ॥ मासे मासे तु गन्तव्यमृतुकाले व्यवस्थितम् ॥
हे वसुंधरे, प्रजावृद्धीसाठी ही व्यवस्था मी पूर्वीच केली आहे. ऋतुकालानुसार जे निश्चित आहे त्याप्रमाणे महिनोन्महिने गमन करावे.
Verse 29
एकचित्तं समाधाय यदीच्छेत् तु मम प्रियम् ॥ न गच्छेद्यदि मासे तु ऋतुकालव्यवस्थितम् ॥
जर कोणाला माझे प्रियत्व हवे असेल, तर चित्त एकाग्र करून—जो महिना ऋतुकालानुसार निश्चित नाही त्या महिन्यात गमन करू नये.
Verse 30
पितरस्तस्य हन्यन्ते दश पूर्वा दशापराः ॥ न तत्र कामलोभेन मोहेन च वसुन्धरे ॥
हे वसुंधरे, त्या व्यक्तीचे पितर—दहा पूर्वीचे व दहा पुढचे—हानिग्रस्त होतात. म्हणून त्या बाबतीत काम-लोभ वा मोहाने वागू नये.
Verse 31
शयने न स्त्रियं पश्येद्यदीच्छेच्छुद्धिमुत्तमाम् ॥ कौतुके कृतकृत्ये तु मम कर्मपरायणः ॥
जर कोणाला उत्तम शुद्धी हवी असेल, तर शय्येवर असताना स्त्रीकडे पाहू नये. परंतु कौतुकविधी यथाविधी पूर्ण झाल्यावर, तो माझ्या उपदिष्ट कर्मांत परायण राहावा.
Verse 32
त्यक्त्वानङ्गं च मोहं च पित्रर्थाय स्त्रियं व्रजेत् ॥ द्वितीयां न स्पृशेन्नारीं लोभमोहात्कथंचन ॥
काम व मोह त्यागून पितृकार्याकरिता (संतती/श्राद्ध) आपल्या पत्नीपाशी जावे। दुसऱ्या दिवशी लोभ वा मोहामुळे कोणत्याही प्रकारे स्त्रीचा स्पर्श करू नये।
Verse 33
न संस्पृशेत्तृतीयां तु चतुर्थी न कदाचन ॥ कृते संभोगधर्मे तु कृतकौतुकसंस्थितः ॥
तिसऱ्या दिवशी (तिचा) स्पर्श करू नये आणि चौथ्या दिवशी तर कधीच नाही। संभोगधर्माची विधी यथावत् पूर्ण झाल्यावर तो ‘कौतुक’ आचार पूर्ण केल्याप्रमाणे स्थित होतो।
Verse 34
जलस्नानं ततः कुर्याद् अन्यवस्त्रपरिग्रहम् ॥ अपूर्णे ऋतुकाले तु योऽभिगच्छेद्रजस्वलाम् ॥
त्यानंतर जलस्नान करावे आणि अन्य वस्त्रे धारण करावीत। परंतु ऋतुकाळ पूर्ण होण्यापूर्वी जो रजस्वला स्त्रीकडे जातो,
Verse 35
रेतःपाः पितरस्तस्य एवमेतन्न संशयः ॥ एकां तु पुरुषो याति द्वितीयां काममोहितः ॥
त्याचे पितर ‘रेतःप’—वीर्यपान करणारे—होतात; हे असेच आहे, यात संशय नाही। पुरुष पहिल्या (दिवशी) जातो; दुसऱ्या (दिवशी) तो काम व मोहाने मोहित होऊन जातो।
Verse 36
तृतीयां वा चतुर्थीं वा तदा स पुरुषोऽधमः ॥ सर्वस्यैव तु लोकस्य समयोऽयं हि मत्कृतः ॥
तो तिसऱ्या किंवा चौथ्या (दिवशी) गेला तर तो पुरुष अधम मानला जातो। कारण सर्व लोकांसाठी हा ‘समय’ (मर्यादा/परंपरा) मीच स्थापित केला आहे।
Verse 37
न गच्छति च यः क्रोधान्मोहाद्वा पुरुषाधमः ॥ ऋतौ ऋतौ भ्रूणहत्यां प्राप्नोति पुरुषश्चरन् ॥
जो अधम पुरुष क्रोधाने किंवा मोहाने योग्य वेळी जात नाही, तो असे वागून प्रत्येक ऋतूमध्ये भ्रूणहत्येचे पाप प्राप्त करतो।
Verse 38
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ ज्ञानं तु चित्तयोगस्य कर्मयोगस्य यत्क्रिया ॥
आणखी एक गोष्ट तुला सांगतो—हे वसुंधरे, ऐक: चित्तयोगाचे ज्ञान आणि कर्मयोगाची साधना-क्रिया।
Verse 39
कर्मणा यान्ति मत्स्थानं यान्ति मद्गाननिष्ठिताः ॥ यान्ति योगविदः स्थानं नास्ति चान्या परा गतिः ॥
कर्माने ते माझ्या धामाला पोहोचतात; माझ्या गुणगानात निष्ठावानही तेथेच पोहोचतात. योगाचे जाणकार आपले स्थान प्राप्त करतात; यापलीकडे दुसरी परम गती नाही।
Verse 40
ज्ञानं योगं च सांख्यं च नास्ति चित्तव्यपाश्रितम् ॥ लभन्ते पुष्कलां सिद्धिं मम मार्गानुसारिणः ॥
चित्ताच्या आधाराविना ज्ञान, योग आणि सांख्य काहीही नाही. माझ्या मार्गाचे अनुसरण करणारे विपुल सिद्धी प्राप्त करतात।
Verse 41
अथ तत्र चतुर्थे तु दिने प्राप्ते वसुन्धरे ॥ कृत्वा वै सिद्धिकर्माणि न गच्छत्यपराणि च ॥
मग, हे वसुंधरे, तेथे चौथा दिवस आला की सिद्धी देणारी शुद्धिकर्मे करून इतर कामांकडे जाऊ नये।
Verse 42
ततः स्नानेन कुर्वीत शिरसो मलशोधनम् ॥ शुक्लाम्बरधरो भूत्वा चित्तं कृत्वा समाहितम् ॥
त्यानंतर स्नान करून शिरावरील मलिनता शुद्ध करावी। शुभ्र वस्त्रे धारण करून चित्त एकाग्र व समाहित करावे॥
Verse 43
ततो बुद्धिं मनश्चैव समं कृत्वा वसुन्धरे ॥ पश्चात्कुर्वन्ति कर्माणि सदा ते मे हृदि स्थिताः ॥
मग, हे वसुंधरे, बुद्धी व मन समत्वात स्थिर करून ते पुढे कर्म करतात; असे जन सदैव माझ्या हृदयात स्थित असतात॥
Verse 44
यस्तु भागवतो भूत्वा ऋतुकाले व्यवस्थितः ॥ वायुभक्षस्ततस्तिष्ठेद्भूमे त्रीणि दिनानि च ॥
जो भागवत भक्त होऊन योग्य ऋतुकाळी नियमाने स्थित राहतो आणि वायुभक्ष (उपवास) करतो—हे भूमे, तो तीन दिवस तसेच राहावा॥
Verse 45
मम प्रापणकं कृत्वा ततः कुर्वन्ति भोजनम् ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं कर्म सस्मितम् ॥
‘मला प्राप्त करून देणारे’ असे अर्पण/समर्पण करून ते मग भोजन करतात। मस्तक नमवून अंजली बांधून, माझ्या सांगितलेल्या कर्माचे मंद हास्याने आचरण करतात॥
Verse 46
तत एतेन मन्त्रेण शुद्धा भूमे रजस्वलाः ॥ ये तु कुर्वन्ति कर्माणि स्नातास्नातानि भागशः ॥
मग, हे भूमे, या मंत्राने रजस्वला स्त्रिया शुद्ध होतात—ज्या नियत भागांप्रमाणे, स्नान करून किंवा न करता, विहित कर्म करतात॥
Verse 47
एवं दुष्यति नो देवि नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ कुर्वन्ति मम कर्माणि ते यथावन्मम प्रियाः ॥
हे देवी, अशा प्रकारे स्त्री वा पुरुषही दूषित होत नाही, जर ते माझे कर्मकांड यथाविधी करतात; जे तसे करतात ते मला प्रिय आहेत.
Verse 48
सर्वाण्यनुदिनं भद्रे मम चित्तानुसारिणः ॥ प्राप्नुयात्पुरुषः स्त्री वा रजसा दूषिता अपि ॥
हे भद्रे, हे सर्व आचार-व्रत प्रतिदिन माझ्या चित्तानुसार वागणाऱ्यांसाठी आहेत; पुरुष वा स्त्री—रजोगुणाने दूषित असली तरी—फल प्राप्त करू शकतो/शकते.
Verse 49
एकचित्तस्ततो भूत्वा भूमे चेन्द्रियनिग्रहात् ॥ मम योगेष्टसंन्यासं यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥
मग, हे भूमे, एकचित्त होऊन व इंद्रियनिग्रह करून, जर कोणी परमगती इच्छित असेल, तर त्याने माझ्या योगास प्रिय असा संन्यास स्वीकारावा.
Verse 50
एवं कुर्वन्ति ये नित्यं स्त्रियः पुंसो नपुंसकम् ॥ ज्ञाने सत्यप्ययोगानां मम कर्मसु कर्मणाम् ॥
अशा प्रकारे ते नित्य करतात—स्त्रिया, पुरुष आणि नपुंसकही; ज्ञान असले तरी, जे योगात अनुशासित नाहीत, त्यांच्यासाठी माझ्या कर्मांमध्ये कर्माचे यथोचित आचरणच निर्णायक ठरते.
Verse 51
अद्यापि मां न जानन्ति नराः संसारसंश्रिताः ॥ ते वै भूमे विजानन्ति ये तद्भक्त्या व्यवस्थिताः ॥
आजही संसारास आसक्त असलेले लोक मला ओळखत नाहीत; पण हे भूमे, जे त्या भक्तीत दृढ स्थित आहेत तेच मला खरे जाणतात.
Verse 52
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ चक्रवत्परिवर्तन्ते यन्मोहान्मां न जानते ॥
हजारो माता-पिता आणि शेकडो पुत्र व पत्नी—चक्राप्रमाणे पुन्हा पुन्हा फिरत राहतात; मोहामुळे ते मला ओळखत नाहीत।
Verse 53
अज्ञाननेनावृतो लोको मोहेन च वशीकृतः ॥ सङ्गैश्च बहुभिर्बद्धस्तेन चित्तं न संन्यसेत् ॥
हा लोक अज्ञानाने आच्छादित व मोहाने वशीभूत आहे; अनेक आसक्तींनी बांधला गेल्यामुळे तो चित्ताचा संन्यास करू शकत नाही।
Verse 54
गच्छत्यन्यत्र माता वै पिता चान्यत्र गच्छति ॥ पुत्राश्चान्यत्र गच्छन्ति दासश्चान्यत्र गच्छति ॥
माता खरोखरच अन्यत्र जाते, पिता देखील अन्यत्र जातो; पुत्रही अन्यत्र जातात, आणि दासही अन्यत्र जातो।
Verse 55
अल्पकालपरं चैव माससंवत्सरेति च ॥ भविष्यन्ति पुनः कृत्वा न मे मूर्त्या सहासते ॥
ते फक्त अल्पकाळ—‘महिना’, ‘वर्ष’—याचाच विचार करतात; कर्म करून पुन्हा पुन्हा येतात. माझ्या मूर्तीच्या सान्निध्यात ते वास करत नाहीत।
Verse 56
यस्यैतद्विदितं सर्वं न्यासयोगं वसुन्धरे ॥ योगे न्यस्य सदात्मानं मुच्यते न च संशयः ॥
हे वसुंधरे! ज्याला हे सर्व—न्यासयोग—विदित आहे, तो त्या योगात सदैव आत्म्याला न्यास करून मुक्त होतो; यात संशय नाही।
Verse 57
य एतच्छृणुयान्नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ पुष्कलां लभते सिद्धिं मम लोकं च गच्छति ॥
जो मनुष्य दररोज पहाटे उठून हे श्रवण करतो, तो विपुल सिद्धी प्राप्त करतो आणि माझ्या लोकासही जातो.
Verse 58
एतत्ते कथितं भद्रे रहस्यं परमं महत् ॥ त्वया पृष्टं च यद्देवि मम भक्तसुखावहम् ॥
हे भद्रे, हे परम व महान रहस्य तुला सांगितले आहे. हे देवी, तू जे विचारलेस तेही स्पष्ट केले—जे माझ्या भक्तांचे कल्याण करणारे आहे.
Verse 59
( अनादिमध्यान्तमजं पुराणं रजस्वला देववरं नमामि ॥ ) तत एतेन मन्त्रेण भुक्त्वा देवि रजस्वला ॥ करोति यानि कर्माणि न तैर्दुष्येत कर्हिचित् ॥
“जो अनादी, मध्यरहित, अंतहीन, अज व पुरातन देवश्रेष्ठ आहेत, त्यांना मी नमस्कार करतो/करते”—या मंत्राने. मग हे देवी, रजस्वला स्त्री भोजन करून या मंत्राचा आश्रय घेऊन जी कर्मे करते, त्यांमुळे ती कधीही दूषित मानली जात नाही.
Verse 60
यत्किञ्चित्कुर्वतः कर्म पद्मपत्रमिवाम्भसि ॥ संयोगान्न च लिप्येत समत्वादेव नान्यथा ॥
काहीही कर्म करताना, पाण्यातील कमळपानासारखे, संसर्गाने तो लिप्त होत नाही—हे समत्वामुळेच, अन्यथा नाही.
Verse 61
मच्चित्तः सततं यो मां भजेत नियतव्रतः ॥ मत्पार्श्वं प्राप्य परमं मद्भावायोपपद्यते
ज्याचे चित्त माझ्यात स्थिर आहे आणि जो नियतव्रताने सतत माझे भजन करतो, तो माझे परम सान्निध्य प्राप्त करून माझ्या भावात सहभागी होण्यास योग्य ठरतो.
Verse 62
ऋतुकाले तु सर्वासां पित्रर्थं भोग इष्यते ॥ ऋतुकालाभिगामी यो ब्रह्मचार्येव संमतः
ऋतुकाळी सर्व स्त्रियांस पितृकार्य (वंशपरंपरा व संस्कार-निरंतरता) यासाठी दांपत्यभोग मान्य आहे. जो केवळ ऋतुकाळातच संग करतो, तो संयमाने ब्रह्मचारीसमान मानला जातो.
Verse 63
तत्र मन्त्रः – आदिर्भवान्गुप्तमनन्तमध्यो रजस्वला देव वयं नमामः ॥ उपोषितास्त्रीणि दिनानि चैवं मुक्तौ रतं वासुदेवं नमामः
तेथे हा मंत्र आहे—“आपण आद्य आहात, आपण गुप्त आहात, आपण अनंत आहात आणि मध्यही आहात; हे देव, रजस्वला अवस्थेत आम्ही आपल्याला नमस्कार करतो. अशा रीतीने तीन दिवस उपवास करून, मोक्षपरायण वासुदेवाला आम्ही नमस्कार करतो.”
Verse 64
जायन्ते चात्मनः स्थाने स्वस्वकर्मसमुद्भवे ॥ ज्ञानमूढा वरारोहे नराः संसारमोहिताः
ते आपल्या-आपल्या कर्मांपासून उत्पन्न होऊन आपल्या-आपल्या स्थानी (योनी/अवस्था) पुन्हा जन्म घेतात. हे वरारोहे, ज्ञानाने भ्रमित झालेले नर संसारमोहाने मोहित राहतात.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes citta-samatā (equanimity) and intention (bhāva) over purely external markers of purity. It argues that when the mind is consistently placed in Varāha, actions—whether eating, ritual work, or daily duties—do not ‘stain’ the agent, using the lotus-leaf-in-water analogy to express non-attachment in action.
The chapter references the rajasvalā period with a return to bathing after a stated interval (noted as after the fifth day), and introduces ṛtu-kāla as the regulated window for conjugal relations. It also mentions observances such as fasting/regulated living for three days and a fourth-day transition into prescribed duties, framing timing as an ethical and ritual determinant.
By placing Pṛthivī as the questioning interlocutor, the narrative frames terrestrial well-being as linked to human conduct: disciplined habits, regulated sexuality, and mental steadiness reduce social disorder that burdens ‘Earth.’ While not an ecological manual, it presents an early ethics-of-the-Earth model where dharma and self-restraint are depicted as stabilizing forces for the terrestrial order Pṛthivī embodies.
No specific royal dynasties, named sages, or administrative lineages appear in this chapter. The only collective lineage reference is to pitṛs (ancestors), invoked in the discussion of pitṛ-artha and the consequences of violating ṛtu-kāla discipline.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.