Adhyaya 142: The Greatness of Esoteric Practice: Menstrual Impurity, Mental Equanimity, and Seasonal Conjugal Ethics

Verse 1

अथ गुह्यकर्ममाहात्म्यं ॥ सूत उवाच ॥ ततो देववचः श्रुत्वा धर्मकामाऽ वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा प्रसादयति माधवम् ॥

अथ गुह्यकर्ममाहात्म्यं। सूत उवाच—ततो देववचः श्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा कृताञ्जलिपुटा भूत्वा माधवं प्रसादयति॥

Verse 2

धरण्युवाच ॥ दास्यां मे प्रणयं कृत्वा विज्ञाप्यं शृणु माधव ॥ मृदुना च स्वभावेन वक्ष्यामि त्वां जनार्दन ॥

धरण्युवाच—मम दास्यभावं प्रणयं च स्वीकृत्य, हे माधव, मया विज्ञाप्यं शृणु। मृदु-स्वभावेन अहं त्वां, हे जनार्दन, वक्ष्यामि।

Verse 3

अल्पप्राणबलाः नार्यः यत्त्वया परिभाषितम् ॥ अशक्ताः सहितुं ह्येताः क्षुधात्वनशनेऽबलाः ॥

अल्पप्राणबलाः नार्यः, त्वया यत् परिभाषितम्, तत् सहितुं न शक्नुवन्ति। क्षुधया अन्नाभावेन च दुर्बलाः सन्त्यः एतत् न धारयितुं समर्थाः।

Verse 4

भुञ्जमानाः नराः ह्यत्र रजसा यान्ति शं परम् ॥ अन्नं ह्यनुग्रहं देव येन ते कर्म संश्रिताः ॥

अत्र भुञ्जमानाः नराः रजसा अपि युक्ताः सन्तः परं शं यान्ति। हे देव, अन्नं हि अनुग्रहस्वरूपम्; येन ते स्वकर्मसु क्रियासु च संश्रिताः।

Verse 5

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा माधव्याः स तु माधवः ॥ प्रहस्य भावशुद्धात्मा तत एवमभाषत ॥

तस्याः माधव्याः वचनं श्रुत्वा स माधवः भावशुद्धात्मा प्रहस्य तत एवम् अभाषत।

Verse 6

श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि वरारोहे मम कर्मव्यवस्थिते ॥ पृष्टोऽहं परमं गुह्यं मम भक्तसुखावहम् ॥

श्रीवराह उवाच—साधु देवि वरारोहे, मम कर्मव्यवस्थिते। पृष्टोऽहं परमं गुह्यं, मम भक्तसुखावहम्।

Verse 7

स्पृष्टा या रजसा देवि मम कर्मपरायणा ॥ मां संस्पृशन्तु तत्रस्थं यत्र तिष्ठामि सुन्दरि ॥

या रजसा स्पृष्टा देवि मम कर्मपरायणा, सा सुन्दरि यत्राहं तिष्ठामि तत्रस्थं मां संस्पृशतु।

Verse 8

यदि भावस्तदा कश्चिद्भोजने कायसाधने ॥ चित्तं न्यस्य मयि क्षोणि भोक्तव्यं च न संशयः ॥

यदि भोजने कायसाधने कश्चिद्भावो भवति, तदा क्षोणि मयि चित्तं न्यस्य भोक्तव्यं न संशयः।

Verse 9

न सा लिप्यति दोषेण भुञ्जमाना रजस्वला ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं मन्त्र उत्तमम् ॥

रजस्वला भुञ्जमाना दोषेण न लिप्यते; शिरसा अञ्जलिं कृत्वा मयोक्तं मन्त्रं उत्तमं जपित्वा।

Verse 10

स्नात्वा सा तु महाभागे पञ्चमात्तु दिनात्पुनः ॥

सा तु महाभागे पञ्चमाद् दिनात् पुनः स्नात्वा।

Verse 11

यथार्हं कुरुते कर्म मच्चित्ता मत्परायणा ॥ प्राप्नुयात्पुरुषत्वं च न्यस्तसंसारचिन्तनात् ॥

यथार्हं कर्म कुरुते मच्चित्ता मत्परायणा; न्यस्तसंसारचिन्तनात् पुरुषत्वं च प्राप्नुयात्।

Verse 12

धरण्युवाच ॥ पुरुषा वा स्त्रियो वापि न पुमांसो न वा स्त्रियः ॥ कथं दोषेण मुच्यन्ते जन्मसंसारबन्धनात् ॥

धरण्युवाच—पुरुषा वा स्त्रियो वापि न पुमांसो न वा स्त्रियः। कथं दोषसम्बन्धेन जन्मसंसारबन्धनात् मुच्यन्ते?

Verse 13

श्रीवराह उवाच ॥ इन्द्रियाणि निगृह्याथ चित्तमप्यनुवेश्य च ॥ मयि संन्यासयोगेन मम कर्मपरायणः ॥

श्रीवराह उवाच—इन्द्रियाणि निगृह्याथ चित्तमप्यनुवेश्य च। मयि संन्यासयोगेन मम कर्मपरायणः॥

Verse 14

मम योगेषु संन्यासमेकचित्तो दृढव्रतः ॥ एवं कुर्वन्महाभागे स्त्रियो वा पुन्नपुंसकम् ॥

मम योगेषु संन्यासमेकचित्तो दृढव्रतः। एवं कुर्वन् महाभागे स्त्रियो वा पुन्नपुंसकम्॥

Verse 15

ज्ञानसंन्यासयोगं वा यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

ज्ञानसंन्यासयोगं वा यदीच्छेत् परमां गतिम्। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥

Verse 16

मनो बुद्धिश्च चित्तं च ते ह्यनीशाः शरीरणाम् ॥ एकचित्तं मनः कृत्वा ज्ञानेन पृथुलोचने ॥

मनो बुद्धिश्च चित्तं च ते ह्यनीशाः शरीरणाम्। एकचित्तं मनः कृत्वा ज्ञानेन पृथुलोचने॥

Verse 17

समचित्तं प्रपद्यन्ते न ते लिप्यन्ति मानवाः ॥ सर्वभक्ष्याणि भक्षन्तः पेयापेयांस्तथैव च ॥

समचित्ततां प्रपद्यन्ते ते मानवाः न लिप्यन्ते; सर्वभक्ष्याणि भुञ्जानाः पेयापेयांश्च तथैव।

Verse 18

समं चित्तं मयि यदि तदा तस्य न च क्रिया ॥ चित्तं मनश्च बुद्धिश्च मत्संस्थं च समं यदि ॥

मयि यदि चित्तं समं प्रतिष्ठितं तदा तस्य न बन्धकरी क्रिया; चित्तं मनश्च बुद्धिश्च मत्संस्थं समं यदि।

Verse 19

रात्रिन्दिवं मुहूर्तं वा क्षणं वा यदि वा कला ॥ निमेषं वा त्रुटिं वाथ देवि चित्तं समं कुरु ॥

रात्रिन्दिवं मुहूर्तं वा क्षणं वा यदि वा कला; निमेषं वा त्रुटिं वाथ, देवि, चित्तं समं कुरु।

Verse 20

सदा दिवानिशोश्चैव कुर्वन्तः कर्मसङ्करम् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं यदि चित्तं व्यवस्थितम् ॥

सदा दिवानिशोश्चैव कुर्वन्तः कर्मसङ्करम्; तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं यदि चित्तं व्यवस्थितम्।

Verse 21

जाग्रतः स्वपतो वापि शृण्वतः पश्यतोऽपि वा ॥ यो मां चित्ते चिन्तयति मच्चिन्तस्य च किं भयम् ॥

जाग्रतः स्वपतो वापि शृण्वतः पश्यतोऽपि वा; यो मां चित्ते चिन्तयति मच्चिन्तस्य च किं भयम्।

Verse 22

दुर्वृत्तमपि चाण्डालं ब्राह्मणं चापथि स्थितम् ॥ तं तु देवि प्रशंसामि नान्यचित्तं कदाचन ॥

दुर्वृत्तमपि चाण्डालं ब्राह्मणं चापथि स्थितम् । तं तु देवि प्रशंसामि नान्यचित्तं कदाचन ॥

Verse 23

यजन्तः सर्वधर्मज्ञा ज्ञानसंस्कारसंस्कृताः ॥ मयि चित्तं समाधाय मम कर्मपरायणाः ॥

यजन्तः सर्वधर्मज्ञा ज्ञानसंस्कारसंस्कृताः । मयि चित्तं समाधाय मम कर्मपरायणाः ॥

Verse 24

ये मत्कर्माणि कुर्वन्ति मया हृदि समाश्रिताः ॥ सुखं निद्रां समाधाय स्वपन्तः कर्मसंस्थिताः ॥

ये मत्कर्माणि कुर्वन्ति मया हृदि समाश्रिताः । सुखं निद्रां समाधाय स्वपन्तः कर्मसंस्थिताः ॥

Verse 25

येषां प्रशान्तं चित्तं वै तेऽपि देवि मम प्रियाः ॥ सर्वमात्मनि कर्म स्वं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥

येषां प्रशान्तं चित्तं वै तेऽपि देवि मम प्रियाः । सर्वमात्मनि कर्म स्वं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥

Verse 26

प्राप्नुवन्ति च दुःखानि भ्रमच्चित्ता नराधमाः ॥ चित्तं नाशो हि लोकस्य चित्तं मोक्षस्य कारणम् ॥

प्राप्नुवन्ति च दुःखानि भ्रमच्चित्ता नराधमाः । चित्तं नाशो हि लोकस्य चित्तं मोक्षस्य कारणम् ॥

Verse 27

तस्माच्चित्तं समाधाय मां प्रपद्यस्व मेदिनी ॥ न्यस्य ज्ञानं च योगं च एकचित्ता भजस्व माम् ॥

तस्मात् चित्तं समाधाय हे मेदिनी मां प्रपद्यस्व। ज्ञानं योगं च न्यस्य एकचित्तया मां भजस्व॥

Verse 28

मया चैव पुरा सृष्टं प्रजार्थेन वसुन्धरे ॥ मासे मासे तु गन्तव्यमृतुकाले व्यवस्थितम् ॥

मया चैव पुरा सृष्टं प्रजार्थेन वसुन्धरे। मासे मासे तु गन्तव्यं ऋतुकाले व्यवस्थितम्॥

Verse 29

एकचित्तं समाधाय यदीच्छेत् तु मम प्रियम् ॥ न गच्छेद्यदि मासे तु ऋतुकालव्यवस्थितम् ॥

एकचित्तं समाधाय यदीच्छेत् तु मम प्रियम्। न गच्छेत् यदि मासे तु ऋतुकालव्यवस्थितम्॥

Verse 30

पितरस्तस्य हन्यन्ते दश पूर्वा दशापराः ॥ न तत्र कामलोभेन मोहेन च वसुन्धरे ॥

पितरस्तस्य हन्यन्ते दश पूर्वा दशापराः। न तत्र कामलोभेन मोहेन च वसुन्धरे॥

Verse 31

शयने न स्त्रियं पश्येद्यदीच्छेच्छुद्धिमुत्तमाम् ॥ कौतुके कृतकृत्ये तु मम कर्मपरायणः ॥

शयने न स्त्रियं पश्येत् यदीच्छेत् शुद्धिमुत्तमाम्। कौतुके कृतकृत्ये तु मम कर्मपरायणः॥

Verse 32

त्यक्त्वानङ्गं च मोहं च पित्रर्थाय स्त्रियं व्रजेत् ॥ द्वितीयां न स्पृशेन्नारीं लोभमोहात्कथंचन ॥

अनङ्गं मोहं च त्यक्त्वा पित्रर्थं स्त्रियं स्वां गच्छेत्। द्वितीयां नारीं लोभमोहाभ्यां कथञ्चन न स्पृशेत्॥

Verse 33

न संस्पृशेत्तृतीयां तु चतुर्थी न कदाचन ॥ कृते संभोगधर्मे तु कृतकौतुकसंस्थितः ॥

तृतीयां न संस्पृशेत् तु चतुर्थीं न कदाचन। संभोगधर्मे कृते तु कृतकौतुकसंस्थितः॥

Verse 34

जलस्नानं ततः कुर्याद् अन्यवस्त्रपरिग्रहम् ॥ अपूर्णे ऋतुकाले तु योऽभिगच्छेद्रजस्वलाम् ॥

ततः जलस्नानं कुर्याद् अन्यवस्त्राणि च धारयेत्। अपूर्णे ऋतुकाले तु योऽभिगच्छेद् रजस्वलाम्॥

Verse 35

रेतःपाः पितरस्तस्य एवमेतन्न संशयः ॥ एकां तु पुरुषो याति द्वितीयां काममोहितः ॥

रेतःपाः पितरस्तस्य—एवमेतन्न संशयः। एकां तु पुरुषो याति द्वितीयां काममोहितः॥

Verse 36

तृतीयां वा चतुर्थीं वा तदा स पुरुषोऽधमः ॥ सर्वस्यैव तु लोकस्य समयोऽयं हि मत्कृतः ॥

तृतीयां वा चतुर्थीं वा गच्छेत् चेत् स पुरुषोऽधमः। सर्वलोकस्य समयोऽयं हि मया कृतः॥

Verse 37

न गच्छति च यः क्रोधान्मोहाद्वा पुरुषाधमः ॥ ऋतौ ऋतौ भ्रूणहत्यां प्राप्नोति पुरुषश्चरन् ॥

यः पुरुषाधमः क्रोधात् मोहाद्वा यथाकालं न गच्छति, स एवम् आचरन् ऋतौ ऋतौ भ्रूणहत्यापापं प्राप्नोति।

Verse 38

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ ज्ञानं तु चित्तयोगस्य कर्मयोगस्य यत्क्रिया ॥

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे; चित्तयोगस्य यद् ज्ञानं, कर्मयोगस्य या क्रिया।

Verse 39

कर्मणा यान्ति मत्स्थानं यान्ति मद्गाननिष्ठिताः ॥ यान्ति योगविदः स्थानं नास्ति चान्या परा गतिः ॥

कर्मणा यान्ति मत्स्थानं, मद्गाननिष्ठिताः अपि यान्ति; योगविदः स्वस्थानं यान्ति, नास्ति चान्या परा गतिः।

Verse 40

ज्ञानं योगं च सांख्यं च नास्ति चित्तव्यपाश्रितम् ॥ लभन्ते पुष्कलां सिद्धिं मम मार्गानुसारिणः ॥

ज्ञानं योगं च सांख्यं च न चित्तव्यपाश्रितं विना; मम मार्गानुसारिणः पुष्कलां सिद्धिं लभन्ते।

Verse 41

अथ तत्र चतुर्थे तु दिने प्राप्ते वसुन्धरे ॥ कृत्वा वै सिद्धिकर्माणि न गच्छत्यपराणि च ॥

अथ तत्र चतुर्थे दिने प्राप्ते, वसुन्धरे, सिद्धिकर्माणि कृत्वा अपराणि कर्माणि न गच्छेत्।

Verse 42

ततः स्नानेन कुर्वीत शिरसो मलशोधनम् ॥ शुक्लाम्बरधरो भूत्वा चित्तं कृत्वा समाहितम् ॥

ततः स्नानेन शिरसो मलशोधनं कुर्यात्। शुक्लाम्बरधरो भूत्वा चित्तं समाहितं कृत्वा तिष्ठेत्॥

Verse 43

ततो बुद्धिं मनश्चैव समं कृत्वा वसुन्धरे ॥ पश्चात्कुर्वन्ति कर्माणि सदा ते मे हृदि स्थिताः ॥

ततो वसुन्धरे बुद्धिं मनश्च समं कृत्वा पश्चात् कर्माणि कुर्वन्ति। ते सदा मे हृदि स्थिताः॥

Verse 44

यस्तु भागवतो भूत्वा ऋतुकाले व्यवस्थितः ॥ वायुभक्षस्ततस्तिष्ठेद्भूमे त्रीणि दिनानि च ॥

यस्तु भागवतो भूत्वा ऋतुकाले व्यवस्थितः। वायुभक्षः स भूत्वा भूमे त्रीणि दिनानि तिष्ठेत्॥

Verse 45

मम प्रापणकं कृत्वा ततः कुर्वन्ति भोजनम् ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं कर्म सस्मितम् ॥

मम प्रापणकं कृत्वा ततः भोजनं कुर्वन्ति। अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं कर्म सस्मितं कुर्वन्ति॥

Verse 46

तत एतेन मन्त्रेण शुद्धा भूमे रजस्वलाः ॥ ये तु कुर्वन्ति कर्माणि स्नातास्नातानि भागशः ॥

ततः एतेन मन्त्रेण भूमे रजस्वलाः शुद्धा भवन्ति। ये तु स्नातास्नातानि कर्माणि भागशः कुर्वन्ति॥

Verse 47

एवं दुष्यति नो देवि नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ कुर्वन्ति मम कर्माणि ते यथावन्मम प्रियाः ॥

एवं देवि न दुष्यति नारी वा पुरुषोऽपि वा। मम कर्माणि यथावद् ये कुर्वन्ति ते मम प्रियाः॥

Verse 48

सर्वाण्यनुदिनं भद्रे मम चित्तानुसारिणः ॥ प्राप्नुयात्पुरुषः स्त्री वा रजसा दूषिता अपि ॥

सर्वाण्येतान्यनुदिनं भद्रे मम चित्तानुसारिणः। प्राप्नुयात् पुरुषः स्त्री वा रजसा दूषिता अपि॥

Verse 49

एकचित्तस्ततो भूत्वा भूमे चेन्द्रियनिग्रहात् ॥ मम योगेष्टसंन्यासं यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥

एकचित्तस्ततो भूत्वा भूमे चेन्द्रियनिग्रहात्। मम योगेष्टसंन्यासं यदीच्छेत् परमां गतिम्॥

Verse 50

एवं कुर्वन्ति ये नित्यं स्त्रियः पुंसो नपुंसकम् ॥ ज्ञाने सत्यप्ययोगानां मम कर्मसु कर्मणाम् ॥

एवं कुर्वन्ति ये नित्यं स्त्रियः पुंसो नपुंसकम्। ज्ञाने सत्यप्ययोगानां मम कर्मसु कर्मणाम्॥

Verse 51

अद्यापि मां न जानन्ति नराः संसारसंश्रिताः ॥ ते वै भूमे विजानन्ति ये तद्भक्त्या व्यवस्थिताः ॥

अद्यापि मां न जानन्ति नराः संसारसंश्रिताः। ते वै भूमे विजानन्ति ये तद्भक्त्या व्यवस्थिताः॥

Verse 52

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ चक्रवत्परिवर्तन्ते यन्मोहान्मां न जानते ॥

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । चक्रवत्परिवर्तन्ते यन्मोहान्मां न जानते ॥

Verse 53

अज्ञाननेनावृतो लोको मोहेन च वशीकृतः ॥ सङ्गैश्च बहुभिर्बद्धस्तेन चित्तं न संन्यसेत् ॥

अज्ञाननेनावृतो लोको मोहेन च वशीकृतः । सङ्गैश्च बहुभिर्बद्धस्तेन चित्तं न संन्यसेत् ॥

Verse 54

गच्छत्यन्यत्र माता वै पिता चान्यत्र गच्छति ॥ पुत्राश्चान्यत्र गच्छन्ति दासश्चान्यत्र गच्छति ॥

गच्छत्यन्यत्र माता वै पिता चान्यत्र गच्छति । पुत्राश्चान्यत्र गच्छन्ति दासश्चान्यत्र गच्छति ॥

Verse 55

अल्पकालपरं चैव माससंवत्सरेति च ॥ भविष्यन्ति पुनः कृत्वा न मे मूर्त्या सहासते ॥

अल्पकालपरं चैव माससंवत्सरेति च । भविष्यन्ति पुनः कृत्वा न मे मूर्त्या सहासते ॥

Verse 56

यस्यैतद्विदितं सर्वं न्यासयोगं वसुन्धरे ॥ योगे न्यस्य सदात्मानं मुच्यते न च संशयः ॥

यस्यैतद्विदितं सर्वं न्यासयोगं वसुन्धरे । योगे न्यस्य सदात्मानं मुच्यते न च संशयः ॥

Verse 57

य एतच्छृणुयान्नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ पुष्कलां लभते सिद्धिं मम लोकं च गच्छति ॥

यः एतत् नित्यं प्रातःकाले उत्थाय शृणुयात्, स मानवः पुष्कलां सिद्धिं लभते, मम लोकं च गच्छति।

Verse 58

एतत्ते कथितं भद्रे रहस्यं परमं महत् ॥ त्वया पृष्टं च यद्देवि मम भक्तसुखावहम् ॥

भद्रे, एतत् परमं महद् रहस्यं ते कथितम्; हे देवि, त्वया यत् पृष्टं तत् मया व्याख्यातं, मम भक्तानां सुखावहम्।

Verse 59

( अनादिमध्यान्तमजं पुराणं रजस्वला देववरं नमामि ॥ ) तत एतेन मन्त्रेण भुक्त्वा देवि रजस्वला ॥ करोति यानि कर्माणि न तैर्दुष्येत कर्हिचित् ॥

“अनादिमध्यान्तमजं पुराणं देववरं नमामि” इति मन्त्रेण; ततः देवि, रजस्वला स्त्री भुक्त्वा एतेन मन्त्रेण यानि कर्माणि करोति, तैः सा कर्हिचित् न दुष्येत।

Verse 60

यत्किञ्चित्कुर्वतः कर्म पद्मपत्रमिवाम्भसि ॥ संयोगान्न च लिप्येत समत्वादेव नान्यथा ॥

यत्किञ्चित् कर्म कुर्वतः, अम्भसि पद्मपत्रमिव, संयोगात् न लिप्येत; समत्वादेव, नान्यथा।

Verse 61

मच्चित्तः सततं यो मां भजेत नियतव्रतः ॥ मत्पार्श्वं प्राप्य परमं मद्भावायोपपद्यते

यः मच्चित्तः सततं मां भजेत नियतव्रतः, स मत्पार्श्वं प्राप्य परमं मद्भावाय उपपद्यते।

Verse 62

ऋतुकाले तु सर्वासां पित्रर्थं भोग इष्यते ॥ ऋतुकालाभिगामी यो ब्रह्मचार्येव संमतः

ऋतुकाले तु सर्वासां पित्रर्थं भोगः प्रशस्यते। ऋतुकालाभिगामी यः स ब्रह्मचार्य इव संमतः॥

Verse 63

तत्र मन्त्रः – आदिर्भवान्गुप्तमनन्तमध्यो रजस्वला देव वयं नमामः ॥ उपोषितास्त्रीणि दिनानि चैवं मुक्तौ रतं वासुदेवं नमामः

तत्र मन्त्रः—आदिर्भवान् गुप्तमनन्तमध्यो रजस्वला देव वयं नमामः। उपोषितास्त्रीणि दिनानि चैवं मुक्तौ रतं वासुदेवं नमामः॥

Verse 64

जायन्ते चात्मनः स्थाने स्वस्वकर्मसमुद्भवे ॥ ज्ञानमूढा वरारोहे नराः संसारमोहिताः

जायन्ते चात्मनः स्थाने स्वस्वकर्मसमुद्भवे। ज्ञानमूढा वरारोहे नराः संसारमोहिताः॥