Adhyaya 142: The Greatness of Esoteric Practice: Menstrual Impurity, Mental Equanimity, and Seasonal Conjugal Ethics
Guhyakarma-māhātmya (Rajasvalā-śuddhi, Citta-samatā, Ṛtu-dharma)
Ethical-Discourse / Ritual-Manual (with Yogic-Philosophical Instruction)
अध्याये १४२ पृथिव्या वराहस्य च उपदेशरूपः संवादः। दिव्यश्रवणानन्तरं पृथिवी दुर्बलस्त्रीणां, विशेषतः रजस्वलानां, नियमभारं पृच्छति—भोजनादिदैनन्दिनकर्माणि तथा नित्यकर्माणि कथं दोषरहितानि स्युः इति। वराहः भावशुद्धिं चित्तसमतां च शौचस्य मूलं निरूपयति—यदा मनः मयि निवेशितं तदा कर्म न लिप्यते, जलस्थे पद्मपत्रे इव। रजस्वलाचाराय मन्त्रान् दत्त्वा सः इन्द्रियनिग्रहं, संयमं, त्यागयोगं च विस्तरेण वदति। अपि च ऋतुकाले पितृार्थं प्रजासन्तत्यर्थं मैथुनधर्मं विधत्ते, अकाले सम्बन्धं निषेधति, तथा गृहस्थस्य शुद्धाचारः मोक्षसाधनत्वेन संगच्छते इति प्रतिपादयति।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 142
Verse 1
अथ गुह्यकर्ममाहात्म्यं ॥ सूत उवाच ॥ ततो देववचः श्रुत्वा धर्मकामाऽ वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा प्रसादयति माधवम् ॥
अथ गुह्यकर्ममाहात्म्यं। सूत उवाच—ततो देववचः श्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा कृताञ्जलिपुटा भूत्वा माधवं प्रसादयति॥
Verse 2
धरण्युवाच ॥ दास्यां मे प्रणयं कृत्वा विज्ञाप्यं शृणु माधव ॥ मृदुना च स्वभावेन वक्ष्यामि त्वां जनार्दन ॥
धरण्युवाच—मम दास्यभावं प्रणयं च स्वीकृत्य, हे माधव, मया विज्ञाप्यं शृणु। मृदु-स्वभावेन अहं त्वां, हे जनार्दन, वक्ष्यामि।
Verse 3
अल्पप्राणबलाः नार्यः यत्त्वया परिभाषितम् ॥ अशक्ताः सहितुं ह्येताः क्षुधात्वनशनेऽबलाः ॥
अल्पप्राणबलाः नार्यः, त्वया यत् परिभाषितम्, तत् सहितुं न शक्नुवन्ति। क्षुधया अन्नाभावेन च दुर्बलाः सन्त्यः एतत् न धारयितुं समर्थाः।
Verse 4
भुञ्जमानाः नराः ह्यत्र रजसा यान्ति शं परम् ॥ अन्नं ह्यनुग्रहं देव येन ते कर्म संश्रिताः ॥
अत्र भुञ्जमानाः नराः रजसा अपि युक्ताः सन्तः परं शं यान्ति। हे देव, अन्नं हि अनुग्रहस्वरूपम्; येन ते स्वकर्मसु क्रियासु च संश्रिताः।
Verse 5
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा माधव्याः स तु माधवः ॥ प्रहस्य भावशुद्धात्मा तत एवमभाषत ॥
तस्याः माधव्याः वचनं श्रुत्वा स माधवः भावशुद्धात्मा प्रहस्य तत एवम् अभाषत।
Verse 6
श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि वरारोहे मम कर्मव्यवस्थिते ॥ पृष्टोऽहं परमं गुह्यं मम भक्तसुखावहम् ॥
श्रीवराह उवाच—साधु देवि वरारोहे, मम कर्मव्यवस्थिते। पृष्टोऽहं परमं गुह्यं, मम भक्तसुखावहम्।
Verse 7
स्पृष्टा या रजसा देवि मम कर्मपरायणा ॥ मां संस्पृशन्तु तत्रस्थं यत्र तिष्ठामि सुन्दरि ॥
या रजसा स्पृष्टा देवि मम कर्मपरायणा, सा सुन्दरि यत्राहं तिष्ठामि तत्रस्थं मां संस्पृशतु।
Verse 8
यदि भावस्तदा कश्चिद्भोजने कायसाधने ॥ चित्तं न्यस्य मयि क्षोणि भोक्तव्यं च न संशयः ॥
यदि भोजने कायसाधने कश्चिद्भावो भवति, तदा क्षोणि मयि चित्तं न्यस्य भोक्तव्यं न संशयः।
Verse 9
न सा लिप्यति दोषेण भुञ्जमाना रजस्वला ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं मन्त्र उत्तमम् ॥
रजस्वला भुञ्जमाना दोषेण न लिप्यते; शिरसा अञ्जलिं कृत्वा मयोक्तं मन्त्रं उत्तमं जपित्वा।
Verse 10
स्नात्वा सा तु महाभागे पञ्चमात्तु दिनात्पुनः ॥
सा तु महाभागे पञ्चमाद् दिनात् पुनः स्नात्वा।
Verse 11
यथार्हं कुरुते कर्म मच्चित्ता मत्परायणा ॥ प्राप्नुयात्पुरुषत्वं च न्यस्तसंसारचिन्तनात् ॥
यथार्हं कर्म कुरुते मच्चित्ता मत्परायणा; न्यस्तसंसारचिन्तनात् पुरुषत्वं च प्राप्नुयात्।
Verse 12
धरण्युवाच ॥ पुरुषा वा स्त्रियो वापि न पुमांसो न वा स्त्रियः ॥ कथं दोषेण मुच्यन्ते जन्मसंसारबन्धनात् ॥
धरण्युवाच—पुरुषा वा स्त्रियो वापि न पुमांसो न वा स्त्रियः। कथं दोषसम्बन्धेन जन्मसंसारबन्धनात् मुच्यन्ते?
Verse 13
श्रीवराह उवाच ॥ इन्द्रियाणि निगृह्याथ चित्तमप्यनुवेश्य च ॥ मयि संन्यासयोगेन मम कर्मपरायणः ॥
श्रीवराह उवाच—इन्द्रियाणि निगृह्याथ चित्तमप्यनुवेश्य च। मयि संन्यासयोगेन मम कर्मपरायणः॥
Verse 14
मम योगेषु संन्यासमेकचित्तो दृढव्रतः ॥ एवं कुर्वन्महाभागे स्त्रियो वा पुन्नपुंसकम् ॥
मम योगेषु संन्यासमेकचित्तो दृढव्रतः। एवं कुर्वन् महाभागे स्त्रियो वा पुन्नपुंसकम्॥
Verse 15
ज्ञानसंन्यासयोगं वा यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
ज्ञानसंन्यासयोगं वा यदीच्छेत् परमां गतिम्। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥
Verse 16
मनो बुद्धिश्च चित्तं च ते ह्यनीशाः शरीरणाम् ॥ एकचित्तं मनः कृत्वा ज्ञानेन पृथुलोचने ॥
मनो बुद्धिश्च चित्तं च ते ह्यनीशाः शरीरणाम्। एकचित्तं मनः कृत्वा ज्ञानेन पृथुलोचने॥
Verse 17
समचित्तं प्रपद्यन्ते न ते लिप्यन्ति मानवाः ॥ सर्वभक्ष्याणि भक्षन्तः पेयापेयांस्तथैव च ॥
समचित्ततां प्रपद्यन्ते ते मानवाः न लिप्यन्ते; सर्वभक्ष्याणि भुञ्जानाः पेयापेयांश्च तथैव।
Verse 18
समं चित्तं मयि यदि तदा तस्य न च क्रिया ॥ चित्तं मनश्च बुद्धिश्च मत्संस्थं च समं यदि ॥
मयि यदि चित्तं समं प्रतिष्ठितं तदा तस्य न बन्धकरी क्रिया; चित्तं मनश्च बुद्धिश्च मत्संस्थं समं यदि।
Verse 19
रात्रिन्दिवं मुहूर्तं वा क्षणं वा यदि वा कला ॥ निमेषं वा त्रुटिं वाथ देवि चित्तं समं कुरु ॥
रात्रिन्दिवं मुहूर्तं वा क्षणं वा यदि वा कला; निमेषं वा त्रुटिं वाथ, देवि, चित्तं समं कुरु।
Verse 20
सदा दिवानिशोश्चैव कुर्वन्तः कर्मसङ्करम् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं यदि चित्तं व्यवस्थितम् ॥
सदा दिवानिशोश्चैव कुर्वन्तः कर्मसङ्करम्; तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं यदि चित्तं व्यवस्थितम्।
Verse 21
जाग्रतः स्वपतो वापि शृण्वतः पश्यतोऽपि वा ॥ यो मां चित्ते चिन्तयति मच्चिन्तस्य च किं भयम् ॥
जाग्रतः स्वपतो वापि शृण्वतः पश्यतोऽपि वा; यो मां चित्ते चिन्तयति मच्चिन्तस्य च किं भयम्।
Verse 22
दुर्वृत्तमपि चाण्डालं ब्राह्मणं चापथि स्थितम् ॥ तं तु देवि प्रशंसामि नान्यचित्तं कदाचन ॥
दुर्वृत्तमपि चाण्डालं ब्राह्मणं चापथि स्थितम् । तं तु देवि प्रशंसामि नान्यचित्तं कदाचन ॥
Verse 23
यजन्तः सर्वधर्मज्ञा ज्ञानसंस्कारसंस्कृताः ॥ मयि चित्तं समाधाय मम कर्मपरायणाः ॥
यजन्तः सर्वधर्मज्ञा ज्ञानसंस्कारसंस्कृताः । मयि चित्तं समाधाय मम कर्मपरायणाः ॥
Verse 24
ये मत्कर्माणि कुर्वन्ति मया हृदि समाश्रिताः ॥ सुखं निद्रां समाधाय स्वपन्तः कर्मसंस्थिताः ॥
ये मत्कर्माणि कुर्वन्ति मया हृदि समाश्रिताः । सुखं निद्रां समाधाय स्वपन्तः कर्मसंस्थिताः ॥
Verse 25
येषां प्रशान्तं चित्तं वै तेऽपि देवि मम प्रियाः ॥ सर्वमात्मनि कर्म स्वं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥
येषां प्रशान्तं चित्तं वै तेऽपि देवि मम प्रियाः । सर्वमात्मनि कर्म स्वं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥
Verse 26
प्राप्नुवन्ति च दुःखानि भ्रमच्चित्ता नराधमाः ॥ चित्तं नाशो हि लोकस्य चित्तं मोक्षस्य कारणम् ॥
प्राप्नुवन्ति च दुःखानि भ्रमच्चित्ता नराधमाः । चित्तं नाशो हि लोकस्य चित्तं मोक्षस्य कारणम् ॥
Verse 27
तस्माच्चित्तं समाधाय मां प्रपद्यस्व मेदिनी ॥ न्यस्य ज्ञानं च योगं च एकचित्ता भजस्व माम् ॥
तस्मात् चित्तं समाधाय हे मेदिनी मां प्रपद्यस्व। ज्ञानं योगं च न्यस्य एकचित्तया मां भजस्व॥
Verse 28
मया चैव पुरा सृष्टं प्रजार्थेन वसुन्धरे ॥ मासे मासे तु गन्तव्यमृतुकाले व्यवस्थितम् ॥
मया चैव पुरा सृष्टं प्रजार्थेन वसुन्धरे। मासे मासे तु गन्तव्यं ऋतुकाले व्यवस्थितम्॥
Verse 29
एकचित्तं समाधाय यदीच्छेत् तु मम प्रियम् ॥ न गच्छेद्यदि मासे तु ऋतुकालव्यवस्थितम् ॥
एकचित्तं समाधाय यदीच्छेत् तु मम प्रियम्। न गच्छेत् यदि मासे तु ऋतुकालव्यवस्थितम्॥
Verse 30
पितरस्तस्य हन्यन्ते दश पूर्वा दशापराः ॥ न तत्र कामलोभेन मोहेन च वसुन्धरे ॥
पितरस्तस्य हन्यन्ते दश पूर्वा दशापराः। न तत्र कामलोभेन मोहेन च वसुन्धरे॥
Verse 31
शयने न स्त्रियं पश्येद्यदीच्छेच्छुद्धिमुत्तमाम् ॥ कौतुके कृतकृत्ये तु मम कर्मपरायणः ॥
शयने न स्त्रियं पश्येत् यदीच्छेत् शुद्धिमुत्तमाम्। कौतुके कृतकृत्ये तु मम कर्मपरायणः॥
Verse 32
त्यक्त्वानङ्गं च मोहं च पित्रर्थाय स्त्रियं व्रजेत् ॥ द्वितीयां न स्पृशेन्नारीं लोभमोहात्कथंचन ॥
अनङ्गं मोहं च त्यक्त्वा पित्रर्थं स्त्रियं स्वां गच्छेत्। द्वितीयां नारीं लोभमोहाभ्यां कथञ्चन न स्पृशेत्॥
Verse 33
न संस्पृशेत्तृतीयां तु चतुर्थी न कदाचन ॥ कृते संभोगधर्मे तु कृतकौतुकसंस्थितः ॥
तृतीयां न संस्पृशेत् तु चतुर्थीं न कदाचन। संभोगधर्मे कृते तु कृतकौतुकसंस्थितः॥
Verse 34
जलस्नानं ततः कुर्याद् अन्यवस्त्रपरिग्रहम् ॥ अपूर्णे ऋतुकाले तु योऽभिगच्छेद्रजस्वलाम् ॥
ततः जलस्नानं कुर्याद् अन्यवस्त्राणि च धारयेत्। अपूर्णे ऋतुकाले तु योऽभिगच्छेद् रजस्वलाम्॥
Verse 35
रेतःपाः पितरस्तस्य एवमेतन्न संशयः ॥ एकां तु पुरुषो याति द्वितीयां काममोहितः ॥
रेतःपाः पितरस्तस्य—एवमेतन्न संशयः। एकां तु पुरुषो याति द्वितीयां काममोहितः॥
Verse 36
तृतीयां वा चतुर्थीं वा तदा स पुरुषोऽधमः ॥ सर्वस्यैव तु लोकस्य समयोऽयं हि मत्कृतः ॥
तृतीयां वा चतुर्थीं वा गच्छेत् चेत् स पुरुषोऽधमः। सर्वलोकस्य समयोऽयं हि मया कृतः॥
Verse 37
न गच्छति च यः क्रोधान्मोहाद्वा पुरुषाधमः ॥ ऋतौ ऋतौ भ्रूणहत्यां प्राप्नोति पुरुषश्चरन् ॥
यः पुरुषाधमः क्रोधात् मोहाद्वा यथाकालं न गच्छति, स एवम् आचरन् ऋतौ ऋतौ भ्रूणहत्यापापं प्राप्नोति।
Verse 38
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ ज्ञानं तु चित्तयोगस्य कर्मयोगस्य यत्क्रिया ॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे; चित्तयोगस्य यद् ज्ञानं, कर्मयोगस्य या क्रिया।
Verse 39
कर्मणा यान्ति मत्स्थानं यान्ति मद्गाननिष्ठिताः ॥ यान्ति योगविदः स्थानं नास्ति चान्या परा गतिः ॥
कर्मणा यान्ति मत्स्थानं, मद्गाननिष्ठिताः अपि यान्ति; योगविदः स्वस्थानं यान्ति, नास्ति चान्या परा गतिः।
Verse 40
ज्ञानं योगं च सांख्यं च नास्ति चित्तव्यपाश्रितम् ॥ लभन्ते पुष्कलां सिद्धिं मम मार्गानुसारिणः ॥
ज्ञानं योगं च सांख्यं च न चित्तव्यपाश्रितं विना; मम मार्गानुसारिणः पुष्कलां सिद्धिं लभन्ते।
Verse 41
अथ तत्र चतुर्थे तु दिने प्राप्ते वसुन्धरे ॥ कृत्वा वै सिद्धिकर्माणि न गच्छत्यपराणि च ॥
अथ तत्र चतुर्थे दिने प्राप्ते, वसुन्धरे, सिद्धिकर्माणि कृत्वा अपराणि कर्माणि न गच्छेत्।
Verse 42
ततः स्नानेन कुर्वीत शिरसो मलशोधनम् ॥ शुक्लाम्बरधरो भूत्वा चित्तं कृत्वा समाहितम् ॥
ततः स्नानेन शिरसो मलशोधनं कुर्यात्। शुक्लाम्बरधरो भूत्वा चित्तं समाहितं कृत्वा तिष्ठेत्॥
Verse 43
ततो बुद्धिं मनश्चैव समं कृत्वा वसुन्धरे ॥ पश्चात्कुर्वन्ति कर्माणि सदा ते मे हृदि स्थिताः ॥
ततो वसुन्धरे बुद्धिं मनश्च समं कृत्वा पश्चात् कर्माणि कुर्वन्ति। ते सदा मे हृदि स्थिताः॥
Verse 44
यस्तु भागवतो भूत्वा ऋतुकाले व्यवस्थितः ॥ वायुभक्षस्ततस्तिष्ठेद्भूमे त्रीणि दिनानि च ॥
यस्तु भागवतो भूत्वा ऋतुकाले व्यवस्थितः। वायुभक्षः स भूत्वा भूमे त्रीणि दिनानि तिष्ठेत्॥
Verse 45
मम प्रापणकं कृत्वा ततः कुर्वन्ति भोजनम् ॥ अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं कर्म सस्मितम् ॥
मम प्रापणकं कृत्वा ततः भोजनं कुर्वन्ति। अञ्जलिं शिरसा कृत्वा मयोक्तं कर्म सस्मितं कुर्वन्ति॥
Verse 46
तत एतेन मन्त्रेण शुद्धा भूमे रजस्वलाः ॥ ये तु कुर्वन्ति कर्माणि स्नातास्नातानि भागशः ॥
ततः एतेन मन्त्रेण भूमे रजस्वलाः शुद्धा भवन्ति। ये तु स्नातास्नातानि कर्माणि भागशः कुर्वन्ति॥
Verse 47
एवं दुष्यति नो देवि नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ कुर्वन्ति मम कर्माणि ते यथावन्मम प्रियाः ॥
एवं देवि न दुष्यति नारी वा पुरुषोऽपि वा। मम कर्माणि यथावद् ये कुर्वन्ति ते मम प्रियाः॥
Verse 48
सर्वाण्यनुदिनं भद्रे मम चित्तानुसारिणः ॥ प्राप्नुयात्पुरुषः स्त्री वा रजसा दूषिता अपि ॥
सर्वाण्येतान्यनुदिनं भद्रे मम चित्तानुसारिणः। प्राप्नुयात् पुरुषः स्त्री वा रजसा दूषिता अपि॥
Verse 49
एकचित्तस्ततो भूत्वा भूमे चेन्द्रियनिग्रहात् ॥ मम योगेष्टसंन्यासं यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥
एकचित्तस्ततो भूत्वा भूमे चेन्द्रियनिग्रहात्। मम योगेष्टसंन्यासं यदीच्छेत् परमां गतिम्॥
Verse 50
एवं कुर्वन्ति ये नित्यं स्त्रियः पुंसो नपुंसकम् ॥ ज्ञाने सत्यप्ययोगानां मम कर्मसु कर्मणाम् ॥
एवं कुर्वन्ति ये नित्यं स्त्रियः पुंसो नपुंसकम्। ज्ञाने सत्यप्ययोगानां मम कर्मसु कर्मणाम्॥
Verse 51
अद्यापि मां न जानन्ति नराः संसारसंश्रिताः ॥ ते वै भूमे विजानन्ति ये तद्भक्त्या व्यवस्थिताः ॥
अद्यापि मां न जानन्ति नराः संसारसंश्रिताः। ते वै भूमे विजानन्ति ये तद्भक्त्या व्यवस्थिताः॥
Verse 52
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ चक्रवत्परिवर्तन्ते यन्मोहान्मां न जानते ॥
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । चक्रवत्परिवर्तन्ते यन्मोहान्मां न जानते ॥
Verse 53
अज्ञाननेनावृतो लोको मोहेन च वशीकृतः ॥ सङ्गैश्च बहुभिर्बद्धस्तेन चित्तं न संन्यसेत् ॥
अज्ञाननेनावृतो लोको मोहेन च वशीकृतः । सङ्गैश्च बहुभिर्बद्धस्तेन चित्तं न संन्यसेत् ॥
Verse 54
गच्छत्यन्यत्र माता वै पिता चान्यत्र गच्छति ॥ पुत्राश्चान्यत्र गच्छन्ति दासश्चान्यत्र गच्छति ॥
गच्छत्यन्यत्र माता वै पिता चान्यत्र गच्छति । पुत्राश्चान्यत्र गच्छन्ति दासश्चान्यत्र गच्छति ॥
Verse 55
अल्पकालपरं चैव माससंवत्सरेति च ॥ भविष्यन्ति पुनः कृत्वा न मे मूर्त्या सहासते ॥
अल्पकालपरं चैव माससंवत्सरेति च । भविष्यन्ति पुनः कृत्वा न मे मूर्त्या सहासते ॥
Verse 56
यस्यैतद्विदितं सर्वं न्यासयोगं वसुन्धरे ॥ योगे न्यस्य सदात्मानं मुच्यते न च संशयः ॥
यस्यैतद्विदितं सर्वं न्यासयोगं वसुन्धरे । योगे न्यस्य सदात्मानं मुच्यते न च संशयः ॥
Verse 57
य एतच्छृणुयान्नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ पुष्कलां लभते सिद्धिं मम लोकं च गच्छति ॥
यः एतत् नित्यं प्रातःकाले उत्थाय शृणुयात्, स मानवः पुष्कलां सिद्धिं लभते, मम लोकं च गच्छति।
Verse 58
एतत्ते कथितं भद्रे रहस्यं परमं महत् ॥ त्वया पृष्टं च यद्देवि मम भक्तसुखावहम् ॥
भद्रे, एतत् परमं महद् रहस्यं ते कथितम्; हे देवि, त्वया यत् पृष्टं तत् मया व्याख्यातं, मम भक्तानां सुखावहम्।
Verse 59
( अनादिमध्यान्तमजं पुराणं रजस्वला देववरं नमामि ॥ ) तत एतेन मन्त्रेण भुक्त्वा देवि रजस्वला ॥ करोति यानि कर्माणि न तैर्दुष्येत कर्हिचित् ॥
“अनादिमध्यान्तमजं पुराणं देववरं नमामि” इति मन्त्रेण; ततः देवि, रजस्वला स्त्री भुक्त्वा एतेन मन्त्रेण यानि कर्माणि करोति, तैः सा कर्हिचित् न दुष्येत।
Verse 60
यत्किञ्चित्कुर्वतः कर्म पद्मपत्रमिवाम्भसि ॥ संयोगान्न च लिप्येत समत्वादेव नान्यथा ॥
यत्किञ्चित् कर्म कुर्वतः, अम्भसि पद्मपत्रमिव, संयोगात् न लिप्येत; समत्वादेव, नान्यथा।
Verse 61
मच्चित्तः सततं यो मां भजेत नियतव्रतः ॥ मत्पार्श्वं प्राप्य परमं मद्भावायोपपद्यते
यः मच्चित्तः सततं मां भजेत नियतव्रतः, स मत्पार्श्वं प्राप्य परमं मद्भावाय उपपद्यते।
Verse 62
ऋतुकाले तु सर्वासां पित्रर्थं भोग इष्यते ॥ ऋतुकालाभिगामी यो ब्रह्मचार्येव संमतः
ऋतुकाले तु सर्वासां पित्रर्थं भोगः प्रशस्यते। ऋतुकालाभिगामी यः स ब्रह्मचार्य इव संमतः॥
Verse 63
तत्र मन्त्रः – आदिर्भवान्गुप्तमनन्तमध्यो रजस्वला देव वयं नमामः ॥ उपोषितास्त्रीणि दिनानि चैवं मुक्तौ रतं वासुदेवं नमामः
तत्र मन्त्रः—आदिर्भवान् गुप्तमनन्तमध्यो रजस्वला देव वयं नमामः। उपोषितास्त्रीणि दिनानि चैवं मुक्तौ रतं वासुदेवं नमामः॥
Verse 64
जायन्ते चात्मनः स्थाने स्वस्वकर्मसमुद्भवे ॥ ज्ञानमूढा वरारोहे नराः संसारमोहिताः
जायन्ते चात्मनः स्थाने स्वस्वकर्मसमुद्भवे। ज्ञानमूढा वरारोहे नराः संसारमोहिताः॥
Inside Adhyaya 142
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī (Vasundharā) resumes a didactic dialogue with Varāha, voicing a compassionate, practical concern: women of limited strength, especially during rajas (menstruation), face heavy rule-burdens in daily life (eating, household work, and ritual obligations). She asks how ordinary acts can be performed without accruing doṣa (fault) when strict purity codes seem unavoidable.
- Central event
Varāha reframes purity as primarily internal—bhāva (intent) and citta-samatā (equanimity) anchored in continuous remembrance/placement of mind in the Lord. He teaches that actions performed with steady God-centered awareness do not ‘stain’ the agent, illustrating this with the padma-patra-nyāya (lotus leaf untouched by water). He then supplies rajasvalā-oriented mantric supports and broadens the instruction into a disciplined ethic of indriya-nigraha (sense-restraint) and a renunciatory-yogic orientation compatible with household life.
- Climax resolution
The teaching culminates in a synthesis: regulated conduct (especially around rajas and ṛtu-kāla) is upheld, yet liberation is made accessible through inner steadiness—nyāsa/saṃnyāsa-yoga as ‘placing’ the mind in Varāha while continuing necessary duties. Conjugal ethics are specified as dharmic when timed and intentioned for pitṛ-artha (lineage/ancestral obligation), while mistimed or undisciplined relations are warned against as spiritually and socially destabilizing.
Geographical context
No explicit historical toponyms or ecological regions are named in this adhyāya; the setting is a doctrinal dialogue between Varāha and Pṛthivī (Earth) with a generalized terrestrial scope.
Ritual instructions
- Primary RitualRajasvalā conduct supported by mantra and mind-placement (smaraṇa/nyāsa) to prevent ritual-moral ‘staining’; plus ṛtu-kāla regulated conjugal dharma oriented to pitṛ-artha.
- BenefitNon-defilement (adoṣa) in unavoidable daily acts through God-centered equanimity; stabilization of household dharma via regulated sexuality; and a practical path toward mokṣa grounded in non-attachment and mind-discipline rather than merely external purity.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (Vasundharā/Dharaṇī) · Pedagogical, compassionate, and reformative—addressing lived constraints while elevating the criterion of purity from external rule to inner equanimity and devotion.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil, contemplative)
- Emotional ProgressionConcern and burden (Pṛthivī’s empathy for women and daily-life constraints) → reassurance through a higher doctrine of inner purity → disciplined resolve (sense-restraint and regulated household ethics) → quiet confidence in liberation-through-equanimity.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-specific: this adhyāya is primarily doctrinal and practice-oriented, so ‘pilgrimage’ is best approached as a vrata-like period of disciplined living and study rather than travel to a named site.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes citta-samatā (equanimity) and intention (bhāva) over purely external markers of purity. It argues that when the mind is consistently placed in Varāha, actions—whether eating, ritual work, or daily duties—do not ‘stain’ the agent, using the lotus-leaf-in-water analogy to express non-attachment in action.
The chapter references the rajasvalā period with a return to bathing after a stated interval (noted as after the fifth day), and introduces ṛtu-kāla as the regulated window for conjugal relations. It also mentions observances such as fasting/regulated living for three days and a fourth-day transition into prescribed duties, framing timing as an ethical and ritual determinant.
By placing Pṛthivī as the questioning interlocutor, the narrative frames terrestrial well-being as linked to human conduct: disciplined habits, regulated sexuality, and mental steadiness reduce social disorder that burdens ‘Earth.’ While not an ecological manual, it presents an early ethics-of-the-Earth model where dharma and self-restraint are depicted as stabilizing forces for the terrestrial order Pṛthivī embodies.
No specific royal dynasties, named sages, or administrative lineages appear in this chapter. The only collective lineage reference is to pitṛs (ancestors), invoked in the discussion of pitṛ-artha and the consequences of violating ṛtu-kāla discipline.
Ask anything about Adhyaya 142 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
