Khanda 4

Verse 4.1

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...

সেই ব্ৰহ্ম তাপত্রয়াতীত; ষট্কোশবিনিৰ্মুক্ত; সংসাৰৰ ষডূর্মিবৰ্জিত; পঞ্চকোশাতীত; আৰু ষড্ভাৱ-বিকাৰশূন্য—এইদৰে সৰ্বতো ভিন্ন আৰু বিলক্ষণ। তাপত্রয় ত্ৰিবিধ: আধ্যাত্মিক, আধিভৌতিক, আধিদৈৱিক; আৰু কৰ্তৃ–কৰ্ম–কাৰ্য, জ্ঞাতৃ–জ্ঞান–জ্ঞেয়, ভোক্তৃ–ভোগ–ভোগ্য এই ত্ৰয় ৰূপেও কোৱা হয়। ত্বক, মাংস, শোণিত, অস্থি, স্নায়ু, মজ্জা—এই ষট্কোশ। কাম, ক্ৰোধ, লোভ, মোহ, মদ, মাত্সৰ্য—এই অরিষড্বৰ্গ। অন্নময়, প্ৰাণময়, মনোময়, বিজ্ঞানময়, আনন্দময়—এই পঞ্চকোশ। প্ৰিয়তা, জনন, বৰ্ধন, পৰিণাম, ক্ষয়, নাশ—এই ষড্ভাৱ। অশনায়া, পিপাসা, শোক, মোহ, জৰা, মৰণ—এই ষডূর্মি। কুল, গোত্ৰ, জাতি, বৰ্ণ, আশ্ৰম, ৰূপ—এই ষড্ভ্ৰম। এই যোগে জীৱই পৰমপুৰুষ হয়, অন্য কোনো নহয়। যি এই উপনিষদ নিত্য অধ্যয়ন কৰে সি অগ্নিপূত, বায়ুপূত, আদিত্যপূত হয়; অরোগী হয়; শ্ৰীমান হয়; পুত্ৰ-পৌত্ৰাদিৰে সমৃদ্ধ হয়; আৰু বিদ্বান হয়। সি মহাপাতকৰ পৰা পবিত্ৰ হয়—সুৰাপান, অগম্যাগমন, মাতৃগমন, দুহিতৃ/স্নুষাভিগমন, স্বৰ্ণস্তেয়, বেদিসম্বন্ধী মহাহিংসা, গুৰুসেৱাত অশুশ্ৰূষা, অযাজ্যযাজন, অভক্ষ্যভক্ষণ, উগ্ৰপ্ৰতিগ্ৰহ, পৰদাৰগমন আদি পৰা। কাম-ক্ৰোধ-লোভ-মোহ-ঈৰ্ষ্যাদিৰে অবাধিত হৈ সৰ্ব পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; এই জন্মতেই ‘পুৰুষ’ হয়। সেয়ে পুৰুষসূক্তাৰ্থ অতি গোপন—ৰাজগুহ্য, দেবগুহ্য, গুহ্যাতো গুহ্যতৰ; দীক্ষাহীন, অনূচানহীন, অযজ্ঞশীল, অবৈষ্ণৱ, অযোগী, বহুভাষী, অপ্রিয়বাদী, অসংবৎসৰব্ৰতী, অতুষ্ট আৰু অনধীতবেদক উপদেশ দিব নালাগে। গুৰুও শুচি স্থানে, পুণ্য নক্ষত্ৰত, প্ৰাণসংযম কৰি পুৰুষ ধ্যান কৰি, উপসন্ন শিষ্যৰ দক্ষিণ কাণত পুৰুষসূক্তাৰ্থ উপদেশ দিব; বহুবার নক’ব—ই যাতযাম (নিষ্প্ৰভ) হয়; কাণত পুনঃপুনঃ নক’ব। এইদৰে কৰা অধ্যেতা আৰু অধ্যাপক উভয়ে এই জন্মতেই পুৰুষ হয়—ইতি উপনিষৎ॥