Srstikhanda
मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
অধ্যায় ১ মঙ্গলশ্লোকেৰে আৰম্ভ হয়; ইয়াত শিৱক সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ একমাত্ৰ কাৰণ, শুদ্ধ চৈতন্যস্বৰূপ, মায়াতীত হৈয়ো মায়াৰ আধাৰ বুলি স্তৱ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত পুৰাণীয় সংলাপৰ পৰিৱেশ স্থাপন হয়—নৈমিষাৰণ্যত শৌনকপ্ৰমুখ মুনিসকলে বিদ্যেশ্বৰসংহিতাৰ (বিশেষকৈ সাধ্যসাধন-খণ্ডৰ) শুভ কাহিনী শুনি ভক্তিভাৱে সূতৰ ওচৰলৈ আহে। তেওঁলোকে সূতক আশীৰ্বাদ দি কয় যে তেওঁৰ বাক্যধাৰাত জ্ঞানামৃতৰ অক্ষয় মাধুৰ্য বয়; সেয়ে অধিক শৈৱধৰ্মোপদেশ বিচাৰে। ব্যাসৰ কৃপাৰে সূতৰ প্ৰামাণ্য প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু তেওঁক ভূত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎজ্ঞ বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। এইদৰে এই অধ্যায়ে শিৱতত্ত্বৰ মহিমা, মুখ্য বক্তা-শ্ৰোতাৰ পৰিচয়, আৰু ভক্তিপূৰ্বক প্ৰশ্ন তথা মনোযোগী শ্ৰৱণক শৈৱসিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ উপযুক্ত ভঙ্গি হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰি আগন্তুক সৃষ্ট্যুপাখ্যানৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ হয়।
नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)
এই অধ্যায়ত সূতে নাৰদৰ বৰ্ণনা কৰে—ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ, সংযমী আৰু তপস্যাত নিবিষ্ট। তেওঁ দ্ৰুতস্ৰোতা দিৱ্য নদীৰ ওচৰত হিমালয়ৰ উপযুক্ত গুহা-প্ৰদেশ বিচাৰি, দীপ্তিময় অলংকৃত আশ্ৰমত উপস্থিত হৈ দীঘলীয়া তপস্যা কৰে—দৃঢ় আসন, মৌন, প্ৰাণায়াম আৰু বুদ্ধিশুদ্ধি। শেষত “অহং ব্ৰহ্ম” এই অদ্বৈত ভাবত সমাধি লাভ কৰি ব্ৰহ্মসাক্ষাৎকাৰমুখী জ্ঞান প্ৰাপ্ত হয়। নাৰদৰ তপোবলে বিশ্বত ক্ষোভ উঠে; শক্ৰ/ইন্দ্ৰ ভীত হৈ ইয়াক নিজৰ আধিপত্যৰ বাবে ভাবুকি বুলি ধৰি, বিঘ্ন সৃষ্টিৰ বাবে স্মৰ/কামদেৱক আহ্বান কৰি নাৰদৰ ধ্যান ভংগ কৰিবলৈ কামশক্তি প্ৰয়োগ কৰিবলৈ কয়।
नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion
অধ্যায় ৩ সংলাপৰূপে আৰম্ভ হয়। ঋষিসকলে সন্মানেৰে সোধে—বিষ্ণু প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত কি ঘটিল আৰু নাৰদ ক’লৈ গ’ল। ব্যাসৰ মাধ্যমে সূতে কয় যে শিৱৰ ইচ্ছাত মায়াত নিপুণ বিষ্ণুৱে তৎক্ষণাৎ এক আশ্চৰ্য মায়া বিস্তাৰ কৰিলে। মুনিসকলৰ পথত এক বিশাল, মনোহৰ নগৰী দেখা দিয়ে—বৈচিত্ৰ্য আৰু সৌন্দৰ্যত অতুল, নৰ-নাৰীৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু চতুৰ্বৰ্ণ ব্যৱস্থাসহ সম্পূৰ্ণ সমাজৰূপে সুশৃঙ্খল। তাত ধনবান আৰু পৰাক্ৰমী ৰজা শীলনিধিয়ে কন্যাৰ স্বয়ংবৰ উপলক্ষে মহোৎসৱ কৰে। সকলো দিশৰ পৰা সজোৱা ৰাজকুমাৰসকল বধূ লাভৰ আশাৰে আহে। এই বিস্ময় দেখি নাৰদ মোহগ্ৰস্ত হয়; কৌতূহল আৰু কামনা বৃদ্ধি পাই তেওঁ ৰজাৰ দুৱাৰলৈ আগবাঢ়ে—মায়া, আকর্ষণ আৰু অহং-শিক্ষাৰ ধৰ্মতত্ত্বৰ পাঠ ইয়াৰ পৰা উন্মোচিত হ’বলৈ ধৰে।
नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनम् — Nārada and Viṣṇu: Instruction after Delusion
অধ্যায় ৪ত সৃষ্ট্যুপাখ্যান আগবাঢ়ে আৰু বিমোহিত নাৰদৰ বৃত্তান্ত বৰ্ণিত হয়। শিৱৰ গণসকলক যথোচিত শাপ দিয়াৰ পিছতো শিৱেচ্ছাৰ বাবে নাৰদ এতিয়াও জাগ্ৰত নহয়; হৰিকৃত ছল স্মৰণ কৰি অসহ্য ক্ৰোধে তেওঁ বিষ্ণুলোকলৈ যায়। তাত বিষ্ণুক দ্বিচাৰিতা আৰু জগত-মোহন শক্তিৰ অভিযোগ কৰি, মোহিনী-প্ৰসঙ্গ আৰু অসুৰসকলক অমৃতৰ সলনি বাৰুণী বিতৰণৰ কথা উল্লিখি কঠোৰ বাক্য কয়। এই কথোপকথনে মায়াৰ শাসন প্ৰকাশ কৰে—দৈৱীয় কৌশল নৈতিক বিশৃঙ্খলা নহয়, বৰং উচ্চ শৈৱ সংকল্পৰ অধীন নিয়ন্ত্ৰিত লীলা। পৰৱৰ্তী অংশত বিষ্ণুৰ উপদেশে নাৰদৰ প্ৰতিক্ৰিয়াশীল বোধ শান্ত কৰে, ক্ৰোধ শমায় আৰু দেৱতাসকলৰ ভূমিকা তথা বিশ্বকাৰ্যত মোহৰ উদ্দেশ্য স্পষ্ট কৰে।
नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
এই অধ্যায়ত সূতে কয়—হৰি (বিষ্ণু) অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত নাৰদে পৃথিৱী ভ্ৰমণ কৰি বহু শিৱৰূপ আৰু শিৱলিঙ্গৰ দৰ্শন কৰে; সিহঁত ভুক্তি-মুক্তিদাতা বুলি বৰ্ণিত। তাত দুজন শিৱগণে নাৰদক চিনে ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি, চৰণ ধৰি পূৰ্বশাপ-মোচনৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। সিহঁতে কয়—আমি স্বভাৱতে অপৰাধী নহয়; ৰজাৰ কন্যাৰ স্বয়ংবৰৰ সময়ত মায়া-মোহত বিভ্ৰান্ত হৈ দোষ ঘটিছিল। নাৰদৰ শাপো পৰমেশ্বৰ (পৰেশ)ৰ প্ৰেৰণা বুলিয়েই মানি, ফলক নিজৰ কৰ্মফল হিচাপে গ্ৰহণ কৰে আৰু কাকো দোষ নধৰে। সিহঁতৰ ভক্তিপূৰ্ণ বাক্য শুনি নাৰদ স্নেহসহ পশ্যাত্তাপ কৰে আৰু অনুগ্ৰহৰ পথ মুকলি হয়; ইয়াত কৰ্মদায়িত্ব, ঈশ্বৰীয় ব্যৱস্থা, বিনয়ে মিলন আৰু লিঙ্গদৰ্শনৰ পবিত্ৰতা একেলগে প্ৰতিপাদিত।
विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)
অধ্যায় ৬ত ব্ৰহ্মাই লোকহিতৰ বাবে কৰা পুণ্য প্ৰশ্নৰ উপদেশমূলক উত্তৰ দিয়ে। তেওঁ কয়—এই উপদেশ শ্ৰৱণ কৰিলে সকলো পাপ নাশ হয় আৰু তেওঁ ‘অনাময়’ নিৰ্দোষ শিৱতত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰিব। তাৰ পিছত প্ৰলয় অৱস্থা বৰ্ণিত—চৰাচৰ জগত্ লয় হ’লে সকলো তমোময়; সূৰ্য-চন্দ্ৰ, দিন-ৰাতি, অগ্নি, বায়ু, পৃথিৱী আৰু জলৰো অভাৱ। নিষেধ-মাৰ্গে কোৱা হয়—দৃশ্য গুণ নাই, শব্দ-স্পৰ্শ নাই, গন্ধ-ৰূপ অব্যক্ত, ৰস নাই, দিশাৰ বোধো নাই। ব্ৰহ্মাই স্বীকাৰ কৰে যে শিৱতত্ত্বক ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৱেও যথাৰ্থভাবে সম্পূৰ্ণ জানিব নোৱাৰে। ই মন-বাক্যৰ অতীত, নাম-ৰূপ-বৰ্ণহীন, ন স্থূল ন সূক্ষ্ম; যোগীয়ে অন্তৰাকাশত তাক দৰ্শন কৰে। এই অপ্রকাশ্য শিৱাধাৰৰ পটভূমিত উপসংহাৰ অনুসাৰে বিষ্ণুৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বৰ্ণিত—অব্যক্ত প্ৰলয়ৰ পৰা সৃষ্টিক্ৰমলৈ যোৱা সন্ধিক্ষণত বিষ্ণুৰ প্ৰকাশ।
विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)
অধ্যায় ৭ত নিদ্ৰিত নাৰায়ণৰ নাভিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পদ্মৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ আবিৰ্ভাৱ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সেই পদ্ম অপৰিমেয় আৰু দীপ্তিময়, সৃষ্টিৰ মহাবিস্তাৰৰ প্ৰতীক। চতুৰ্মুখ হিৰণ্যগৰ্ভ ব্ৰহ্মাই নিজৰ পৰিচয় মানিলেও, মায়াৰ প্ৰভাৱত পদ্মৰ ওপৰে নিজৰ জনকক চিনিব নোৱাৰে; তেওঁ নিজৰ স্বৰূপ, উদ্দেশ্য আৰু উৎপত্তি বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। এই বিভ্ৰান্তি মহেশ্বৰৰ লীলা-ৰূপ মায়ামোহনৰ ফল বুলি কোৱা হৈছে। অধ্যায়টোৰ বাণী—কাৰণত্ব আৰু শ্ৰেষ্ঠতাৰ বিষয়ে উচ্চ দেৱতাও সংশয়গ্ৰস্ত হ’ব পাৰে; মোহ দূৰ হৈ প্ৰকাশৰ অন্তৰালৰ পৰম তত্ত্ব চিনিলেহে সম্যক জ্ঞান হয়। আগলৈ হোৱা বিবাদৰ মূল অজ্ঞানে, চূড়ান্ত সত্যত নহয়—এই কথাই স্থাপন কৰা হৈছে।
शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
এই অধ্যায়ত শব্দ/নাদক ব্ৰহ্ম-শিৱৰ প্ৰকাশক ৰূপ হিচাপে তাত্ত্বিকভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মাই কয়—দীনজনৰ প্ৰতি কৰুণাশীল আৰু অহংকাৰনাশক শম্ভু, দেৱসকলৰ দৰ্শন-আকাংক্ষাৰ প্ৰসঙ্গত সঁহাৰি দিয়ে। তেতিয়া স্পষ্ট আৰু দীঘল (প্লুত) ‘ওঁ’ নাদ উদ্ভৱ হয়। বিষ্ণুৱে ধ্যানমগ্ন হৈ সেই মহাধ্বনিৰ উৎস অনুসন্ধান কৰে আৰু লিঙ্গৰ সৈতে সম্পৰ্কিতভাৱে ওঁকাৰৰ অকাৰ, উকাৰ, মকাৰ আৰু অন্ত্য নাদ দৰ্শন কৰে। সূৰ্যমণ্ডল, অগ্নিতেজ, চন্দ্ৰশীতল জ্যোতি আৰু স্ফটিকশুদ্ধিৰ দীপ্ত উপমাৰে বৰ্ণ-দিশা আৰু তত্ত্বস্তৰ দেখুওৱা হৈছে। শেষত তুৰীয়াতীত, নিৰ্মল, নিষ্কল, নিৰ্ঘাত পৰতত্ত্ব—অদ্বৈত, শূন্যসদৃশ, বাহ্য-অন্তৰ ভেদাতীত, তথাপি উভয়ৰ আধাৰ—বুলি প্ৰতিপাদিত।
शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
অধ্যায় ৯ত ভক্তি আৰু স্তুতিৰ প্ৰতি উত্তৰত শিৱৰ কৃপাময় স্ব-প্ৰকাশ আৰু তাৰ পিছত প্ৰমাণ জ্ঞানদান বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই কয়—মহাদেৱ পৰম প্ৰসন্ন হৈ কৰুণানিধি ৰূপে প্ৰকাশিত হয়; পঞ্চবক্ত্ৰ, ত্ৰিনয়ন, জটাধাৰী, ভস্মলিপ্ত দেহ, অলংকাৰভূষিত আৰু বহুবাহু—এই ৰূপ কেৱল সাজসজ্জা নহয়, দিৱ্য প্ৰকাশৰ চিহ্ন। বিষ্ণু ব্ৰহ্মাৰ সৈতে স্তোত্ৰ পাঠ কৰি শ্ৰদ্ধাৰে শিৱৰ সন্নিধানলৈ যায়। তেতিয়া শিৱে নিজৰ ‘শ্বাস-ৰূপে’ নিগম দান কৰে আৰু বিষ্ণুক জ্ঞান উপদেশ দিয়ে; পিছত ব্ৰহ্মাকো সেই পৰমাত্মাই জ্ঞান অনুগ্ৰহ কৰে—অৰ্থাৎ প্ৰকাশ অনুগ্ৰহ-আধীন। তাৰ পাছত বিষ্ণুৱে সোধে—শিৱক কেনেকৈ প্ৰসন্ন কৰিব, বিধিমতে পূজা-ধ্যান কেনেকৈ, কেনেকৈ অনুকূল/বশ্য কৰিব, আৰু শিৱাজ্ঞা অনুসাৰে কোন কোন কৰ্ম কৰিব লাগিব—ইয়াৰ দ্বাৰা শিৱতত্ত্বভিত্তিক শৈৱ আচাৰৰ বিধান স্থাপিত হয়।
रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)
এই অধ্যায়ত পৰমেশ্বৰ ৰুদ্ৰ-শিৱে বিষ্ণুক জগত-প্ৰশাসন আৰু ভক্তিধৰ্ম সম্পৰ্কে বিধান দিয়ে। তেওঁ আদেশ কৰে যে বিষ্ণু সকলো লোকত সন্মানিত আৰু পূজ্য হৈ থাকিব, আৰু ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্ট জগতত দুখ বৃদ্ধি পালে দৃঢ়ভাৱে কাৰ্য কৰি সমষ্টিগত ক্লেশ নিবারণ কৰিব। দুষ্কৰ কৰ্ম আৰু প্ৰবল শত্রু দমনত শিৱে সহায়ৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে; ধৰ্মকীৰ্তি বিস্তাৰ আৰু জীৱতৰণৰ বাবে বিষ্ণুক বিভিন্ন অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। মুখ্য তত্ত্ব—ৰুদ্ৰ আৰু হৰি পৰস্পৰ ধ্যানযোগ্য, আৰু তেওঁলোকৰ মাজত প্ৰকৃত ভেদ নাই; তত্ত্বত, বৰদানত আৰু লীলাতো একত্বই সত্য। বিষ্ণুক নিন্দা কৰা ৰুদ্ৰভক্তে পুণ্য হেৰুৱাই শিৱাজ্ঞাৰে নৰকপাতে পতিত হয়; বিষ্ণু ভোগ-মোক্ষদাতা, ভক্তসকলে পূজা কৰিবলগীয়া, আৰু ধৰ্মৰক্ষাত নিগ্ৰহ-অনুগ্ৰহ দুয়ো কৰে।
लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
অধ্যায় ১১ত ঋষিসকলে সূতক শৈৱকথাৰ পৱিত্ৰকাৰী শক্তিৰ বাবে প্ৰশংসা কৰে আৰু বিশেষকৈ লিঙ্গোৎপত্তিৰ আশ্চৰ্য, মঙ্গলময় বৃত্তান্ত স্মৰণ কৰে—যাৰ শ্রৱণে দুঃখ নাশ হয়। ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰ ধাৰাবাহিকতাত তেওঁলোকে শিৱ প্ৰসন্ন হ’বলৈ শিৱাৰ্চনা-বিধি কেনেকৈ কৰিব লাগে সেয়া স্পষ্টকৈ ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে; প্ৰশ্নত ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ সকলো বৰ্ণ অন্তৰ্ভুক্ত। সূতে ইয়াক ‘ৰহস্য’ বুলি কৈ, যিদৰে শুনিছে আৰু বুজিছে তেনেদৰেই ক’ব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে আৰু পৰম্পৰা স্থাপন কৰে—ব্যাসে সনৎকুমাৰক সুধিছিল, উপমন্যুৱে শুনিছিল, কৃষ্ণে জানিছিল, আৰু ব্ৰহ্মাই আগতে নাৰদক শিকাইছিল। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মবাণী আৰম্ভ হৈ কয় যে লিঙ্গপূজন ইমান বিস্তৃত যে শতবছৰতো সম্পূৰ্ণ ক’ব নোৱাৰি; সেয়ে সংক্ষিপ্ত ৰূপে উপদেশ দিব। এইদৰে অধ্যায়টোৱে শ্রৱণৰ তাৰকতা, পৰম্পৰাৰ প্ৰামাণ্যতা আৰু লিঙ্গাৰ্চনাৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু অধিকাৰপূর্ণ ৰূপৰেখা আগবঢ়ায়।
सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
এই অধ্যায়ত নাৰদে শিৱনিষ্ঠ প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাক স্তৱ কৰি অধিক বিস্তৃত ব্যাখ্যা বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই পূৰ্ববৃত্তান্ত কয়—ঋষি আৰু দেৱতাসকলক একত্ৰ কৰি তেওঁ ক্ষীৰসাগৰৰ তীৰলৈ, ভগৱান বিষ্ণুৰ ধামলৈ যায়। তাত বিষ্ণুৱে শিৱচৰণকমল স্মৰণ কৰি ব্ৰহ্মা আৰু সুৰ-ঋষিসকলক আগমনৰ উদ্দেশ্য সোধে। দেৱতাসকলে কৰযোৰে প্ৰশ্ন কৰে—‘দুঃখনাশৰ বাবে কাৰ নিত্যসেৱা কৰা উচিত?’ ভক্তৱৎসল বিষ্ণুৱে কৰুণাৰে সত্য সেৱা-ভক্তিৰ লক্ষণ, তাৰ ফল আৰু মোক্ষদায়ক তত্ত্ব বুজাই শিৱপৰত্বৰ ইংগিত দিয়ে।
पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)
অধ্যায় ১৩ত ব্ৰহ্মাই এক ‘অতুল’ পূজাবিধি ঘোষণা কৰে, যি সকলো কাম্য ফল আৰু সুখ প্ৰদান কৰে। পুৱা ব্ৰাহ্মমুহূৰ্তত উঠি সাম্বক শিৱৰ স্মৰণ, জগত্কল্যাণৰ বাবে জাগৰণ-প্ৰাৰ্থনা, আৰু নিজৰ নৈতিক অক্ষমতা নিবেদন কৰি মহাদেৱৰ হৃদয়স্থিত নিয়োগকেই আশ্ৰয় মানিবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত শৌচবিধি—গুৰুপাদ স্মৰণ, যথাযথ দিশ মানি মল-মূত্ৰ ত্যাগ, মাটি আৰু জলেৰে দেহশুদ্ধি, হাত-পা ধোৱা, দন্তধাৱন আৰু বাৰে বাৰে আচমন—বিস্তাৰে নিৰ্দেশিত। কিছুমান তিথি আৰু বাৰত দন্তধাৱন বর্জনীয়; লগতে শ্ৰাদ্ধ, সংক্রান্তি, গ্ৰহণ, তীৰ্থ, উপবাস আদি উপলক্ষে দেশ-কাল অনুসৰি নিয়ম মানিবলৈ কোৱা হৈছে। সাৰাংশত, আনুষ্ঠানিক উপচাৰৰ আগতেই স্মৰণ, শুদ্ধি আৰু শুভ সময়ৰ অনুশাসনে পূজাৰ আৰম্ভণি স্থাপন কৰা হৈছে।
पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)
অধ্যায় ১৪ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—শিৱপূজাত কোন কোন ফুল অৰ্পণ কৰিলে কোন ফল নিশ্চিতভাৱে লাভ হয়। সূতে কয় যে এই ‘পুষ্পাৰ্পণ-বিনিৰ্ণয়’ পূৰ্বে নাৰদৰ প্ৰশ্নত ব্ৰহ্মাই নিৰূপণ কৰিছিল; সেয়ে পৰম্পৰা-প্ৰমাণে বিষয় স্থাপিত। তাৰ পিছত কমল, বিল্বপত্ৰ, শতপত্ৰ, শঙ্খপুষ্প আদি পুষ্পদ্ৰব্য আৰু সিহঁতৰ ফল—লক্ষ্মী/সমৃদ্ধি, পাপনাশ, আৰু লক্ষ-আদি বৃহৎ সংখ্যাত অৰ্পণ কৰিলে বিশেষ ফল—ইত্যাদি ক্ৰমে বৰ্ণিত হয়। প্ৰস্থ, পাল, টঙ্ক আদি মানদণ্ডে পুষ্পৰ পৰিমাণ/গণনাৰ সমতুল্যতা দেখুৱাই বিধিক মান্য আৰু মানক কৰা হৈছে। লিঙ্গপূজা, অক্ষত/তণ্ডুল, চন্দনলেপ, জলধাৰা-অভিষেক আদি পূজাংগৰ উল্লেখে পুষ্পাৰ্পণ শিৱপূজা-বিধানৰ এক অংগ বুলি স্পষ্ট হয়। সাৰাংশত, যথাযথ দ্ৰব্য, মান আৰু ভক্তিভাৱসহ অৰ্পণ কৰিলে কাম্য ফলসিদ্ধিৰ পৰা শিৱাভিমুখ নিষ্কামতা পৰ্যন্ত লাভ হয় বুলি এই অধ্যায়ে নির্দেশ কৰে।
हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)
অধ্যায় ১৫ লিঙ্গ-প্ৰসঙ্গৰ পাছৰ কথোপকথন আগবঢ়ায়। নাৰদে ব্ৰহ্মাক আগতে শুনা শৈৱ-পবিত্ৰ কাহিনীৰ প্ৰশংসা কৰি সুধে—তাৰ পাছত কি ঘটিল আৰু সৃষ্টিৰ পদ্ধতি কেনেকৈ চলিল। ব্ৰহ্মাই কয় যে নিত্য শিৱস্বৰূপ ভগৱান শিৱ অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পিছত তেওঁ আৰু বিষ্ণুৱে বিশেষ আনন্দ আৰু স্বস্তি অনুভৱ কৰিলে। তাৰ পাছত লোকসৃষ্টি আৰু পালন-শাসনৰ সংকল্পে ব্ৰহ্মাই হংসৰূপ আৰু বিষ্ণুৱে বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰিলে। নাৰদে সন্দেহ তোলে—অন্য ৰূপ এৰি এই ৰূপ দুটাই কিয়? সূতৰ বৰ্ণনাৰ মাজেৰে ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে শিৱপদ স্মৰণ কৰি উত্তৰ দিয়ে—হংসৰ ঊৰ্ধ্বগামী স্থিৰ গতি আৰু তত্ত্ব-অতত্ত্ব বিবেক (দুধ-জল পৃথক কৰাৰ উপমা) এই ৰূপগ্ৰহণৰ প্ৰতীকী আৰু কাৰ্যগত কাৰণ। অধ্যায়ে দেখুৱায় যে দেৱৰূপসমূহ সৃষ্টিকাৰ্য আৰু আধ্যাত্মিক শিক্ষাৰ সংকেতবাহক, আৰু শিৱৰ প্ৰাধান্য দৃঢ় কৰে।
सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক সৃষ্টিৰ সূক্ষ্ম ক্ৰম আৰু প্ৰতিষ্ঠাগত ব্যৱস্থা বৰ্ণনা কৰে। শব্দাদি সূক্ষ্ম তত্ত্বৰ পৰা পঞ্চীকৰণে আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱী এই স্থূল ভূতৰ উৎপত্তি, তাৰ পাছত পৰ্বত-সমুদ্ৰ-গছ-গছনি আদি সৃষ্টি আৰু কলা তথা যুগচক্ৰেৰে কালবিভাগৰ বিন্যাস তেওঁ ক’বলৈ ধৰে। ইমান কৰিও তৃপ্তি নোহোৱাত তেওঁ সাম্ব শিৱক ধ্যান কৰে; তেতিয়া চকু, হৃদয়, মূৰ, প্ৰাণ আদি উৎসৰ পৰা সাধক আৰু প্ৰধান ঋষিসকলক জন্ম দিয়ে। সংকল্পৰ পৰা ধৰ্ম প্ৰকাশ পায়—ই সকলো সাধনাৰ সাৰ্বজনীন উপায়; ব্ৰহ্মাৰ আজ্ঞাত সি মানৱৰূপ ধৰি সাধকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰসাৰিত হয়। পাছত ব্ৰহ্মাই বিভিন্ন অঙ্গৰ পৰা বহু প্ৰজা সৃষ্টি কৰি দেৱ-অসুৰ আদি ভিন্ন দেহত নিয়োজিত কৰে। শেষত শংকৰৰ অন্তঃপ্ৰেৰণাত তেওঁ নিজৰ দেহ বিভাজন কৰি দ্বিৰূপ হয়, শিৱাধীন ভেদযুক্ত সৃষ্টিপ্ৰবাহলৈ পৰিৱর্তনৰ সংকেত দিয়ে।
कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
অধ্যায় ১৭ সংলাপধর্মী বৰ্ণনা। সূতে কয়—ব্ৰহ্মাৰ পূৰ্বোক্ত কথা শুনি নাৰদে পুনৰ শ্ৰদ্ধাৰে সুধে: শংকৰৰ কৈলাসগমন কেনেকৈ হ’ল, কুবেৰ (ধনদ)ৰ সৈতে তেওঁৰ সখ্য কেনে পৰিস্থিতিত গঢ়িল, আৰু তাত পূৰ্ণ মঙ্গলময় শিৱাকৃতিত ভগৱানে কি কৰিলে। ব্ৰহ্মাই এই কাহিনী ক’বলৈ সন্মত হৈ প্ৰথমে পটভূমি দিয়ে—কাম্পিল্য নগৰত যজ্ঞদত্ত নামৰ এজন বিদ্বান দীক্ষিত আছিল; বৈদিক কৰ্ম আৰু বেদাঙ্গত নিপুণ, দানশীল আৰু প্ৰতিষ্ঠিত। তেওঁৰ পুত্ৰ গুণনিধি উপনয়ন আদি কৰি শিক্ষিত হ’লেও গোপনে জুৱাত আসক্ত হৈ, বাৰে বাৰে মাতৃৰ ধন লৈ জুৱাড়ীৰ সঙ্গত লিপ্ত হ’ল। এইদৰে অধ্যায়ে ধৰ্ম-বিদ্যাৰ বিপৰীতে গোপন পাপ, ধনপতন আৰু পৰৱৰ্তী কুবেৰ-শিৱ সম্পৰ্কক কৰ্ম আৰু ভক্তিৰ ন্যায়ে ব্যাখ্যা কৰাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
অধ্যায় ১৮ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক দীক্ষিতপুত্ৰ (দীক্ষিতাঙ্গজ)ৰ কাহিনী কয়। নিজৰ পূৰ্ববৃত্তান্ত শুনি সি আগৰ আচৰণক নিন্দা কৰি অজানা দিশলৈ যাত্ৰা কৰে। কিছুদূৰ গৈ জীৱিকা আৰু সমাজিক মান-প্ৰতিষ্ঠাৰ চিন্তাত সি হতাশ আৰু নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰে; শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু ধনৰ অভাৱ মনত পেলাই, ধন বহন কৰিলে চোৰৰ ভয় আৰু ধন নাথাকিলে অনিশ্চয়তা—দুয়োটাই বিবেচনা কৰে। যাজক বংশত জন্ম লৈও মহাদুৰ্ভাগ্যত পতিত হোৱা বুলি সি বিলাপ কৰে আৰু ভাবে যে বিধি/ভাগ্য কৰ্মফল অনুসৰি ভৱিষ্যৎক অনুসৰণ কৰে। ভিক্ষাও ঠিকমতে মাগিব নোৱাৰে; ওচৰত পৰিচিত নাই, আশ্ৰয় নাই; ইয়াত মাতৃস্নেহো অনুপস্থিত যেন লাগে। গছতলত সন্ধ্যা পৰ্যন্ত চিন্তা কৰি থাকোঁতে কাহিনিত বিপৰীত দৃশ্য আহে—নগৰৰ পৰা ওলাই, লোকসকলৰ সৈতে, নৈবেদ্য লৈ, শিৱৰাত্ৰিৰ উপবাসে ঈশানৰ পূজালৈ যোৱা এজন মাহেশ্বৰ ভক্ত। এইদৰে মানৱ অসহায়তা আৰু কৰ্মবন্ধনৰ মুখামুখি শৈৱ ব্ৰত-পূজাক আশ্ৰয়, পুণ্য আৰু শিৱমুখী পৰিবর্তনৰ উপায় হিচাপে দেখুওৱা হৈছে।
अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon
অধ্যায় ১৯ত ব্ৰহ্মাই পূৰ্বকল্পৰ প্ৰসংগ বৰ্ণনা কৰি আলকাপতি (বৈশ্ৰৱণ/কুবেৰ)ৰ ভক্তি-তপস্যাৰ আদৰ্শ দাঙি ধৰে। পদ্মকল্পত পুলস্ত্যৰ পৰা বিশ্ৰৱা আৰু তেওঁৰ পৰা বৈশ্ৰৱণ জন্মে; বিশ্বকৰ্মা-নিৰ্মিত আলকা নগৰী তেওঁৰ ভোগ্য আৰু শাস্য ৰাজধানী বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত আলকাপতিয়ে ত্ৰ্যম্বক শিৱক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ অতি ঘোৰ তপ কৰে আৰু ভক্তিৰ প্ৰভাৱ দেখুৱাই কাশী (চিত্প্ৰকাশিকা)লৈ যাত্ৰা কৰে। সাধনাত অন্তৰত শিৱবোধ, অনন্য ভক্তি, স্থিৰ ধ্যান, কাম-ক্রোধ ত্যাগ আৰু তপোঅগ্নিত শুদ্ধ হৈ শিৱৈক্য-ভাব লাভ কৰাৰ কথা আছে। তেওঁ শাম্ভৱ লিঙ্গ স্থাপন কৰি সদ্ভাৱ-পুষ্পে পূজা কৰে। দীঘলীয়া তপস্যাৰ ফলত বিশ্বেশ্বৰ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰকট হয় আৰু বৰদাতা ৰূপে বৰ বিচাৰিবলৈ আহ্বান জনায়; লিঙ্গপ্ৰতিষ্ঠা, ধ্যান আৰু বৈৰাগ্যৰ দ্বাৰাই দর্শন-বৰপ্ৰাপ্তিৰ কাৰণ-ধাৰা প্ৰতিপাদিত।
शिवागमन-नाद-समागमः (Śiva’s Advent, the Drum-Sound, and the Cosmic Assembly)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক কুবেৰ-প্ৰসঙ্গৰ সৈতে জড়িত কৈলাসত শিৱাগমনৰ আদৰ্শ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। বিশ্বেশ্বৰ শিৱে কুবেৰক নিধিপতিত্বৰ বৰ দি নিজৰ প্ৰকাশ-ৰীতি চিন্তা কৰে—ৰুদ্ৰ ব্ৰহ্মাৰ হৃদয়জাত পূৰ্ণাংশ, নিৰ্মল আৰু পৰমতত্ত্বৰ সৈতে অভিন্ন; হৰি আৰু ব্ৰহ্মাই যাঁক সেৱা কৰে, তথাপি তেওঁ দুয়োৰো ওপৰত। ৰুদ্ৰ সেই ৰূপতেই কৈলাসলৈ গৈ কুবেৰক্ষেত্ৰ-সম্পৰ্কে মহাতপস্যা কৰিবলৈ আৰু মিত্ৰভাৱে বাস কৰিবলৈ স্থিৰ কৰে। তাৰপিছত তেওঁ ঢক্কাৰ ঘন, বিস্ময়কৰ নাদ কৰে—সেই নাদ আহ্বান আৰু প্ৰেৰণা হৈ উঠে। নাদ শুনি বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, দেৱগণ, মুনি, সিদ্ধ, আগম-নিগমৰ মূৰ্ত প্ৰতীক, লগতে সুৰ-অসুৰ আৰু বিভিন্ন স্থানৰ প্ৰমথ-গণ উৎসৱৰ দৰে আগ্ৰহেৰে সমবেত হয়। শেষত গণসমূহৰ সংখ্যা আৰু মহত্ত্ব গণনা কৰি শিৱগণৰ বিশ্বব্যাপী মহিমা প্ৰকাশ কৰা হয়।