लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
অধ্যায় ১১ত ঋষিসকলে সূতক শৈৱকথাৰ পৱিত্ৰকাৰী শক্তিৰ বাবে প্ৰশংসা কৰে আৰু বিশেষকৈ লিঙ্গোৎপত্তিৰ আশ্চৰ্য, মঙ্গলময় বৃত্তান্ত স্মৰণ কৰে—যাৰ শ্রৱণে দুঃখ নাশ হয়। ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰ ধাৰাবাহিকতাত তেওঁলোকে শিৱ প্ৰসন্ন হ’বলৈ শিৱাৰ্চনা-বিধি কেনেকৈ কৰিব লাগে সেয়া স্পষ্টকৈ ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে; প্ৰশ্নত ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ সকলো বৰ্ণ অন্তৰ্ভুক্ত। সূতে ইয়াক ‘ৰহস্য’ বুলি কৈ, যিদৰে শুনিছে আৰু বুজিছে তেনেদৰেই ক’ব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে আৰু পৰম্পৰা স্থাপন কৰে—ব্যাসে সনৎকুমাৰক সুধিছিল, উপমন্যুৱে শুনিছিল, কৃষ্ণে জানিছিল, আৰু ব্ৰহ্মাই আগতে নাৰদক শিকাইছিল। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মবাণী আৰম্ভ হৈ কয় যে লিঙ্গপূজন ইমান বিস্তৃত যে শতবছৰতো সম্পূৰ্ণ ক’ব নোৱাৰি; সেয়ে সংক্ষিপ্ত ৰূপে উপদেশ দিব। এইদৰে অধ্যায়টোৱে শ্রৱণৰ তাৰকতা, পৰম্পৰাৰ প্ৰামাণ্যতা আৰু লিঙ্গাৰ্চনাৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু অধিকাৰপূর্ণ ৰূপৰেখা আগবঢ়ায়।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी
ঋষিসকলে ক’লে—হে সূতপুত্ৰ মহাভাগ, ব্যাসশিষ্য! তোমাক নমস্কাৰ। আজি তুমি আমাক অদ্ভুত আৰু পৰম পাৱন শৈৱ-কথা শ্ৰৱণ কৰালাঁ।
Verse 2
तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह
তাত লিঙ্গোৎপত্তিৰ শুভ, অদ্ভুত আৰু মহাদিব্য কাহিনী শ্ৰৱণ হয়। সেয়া শুনি আৰু তাৰ প্ৰভাৱ বুজিলে, এই জীৱনতেই দুখ নাশ হয়।
Verse 3
ब्रह्मनारदसंवादमनुसृत्य दयानिधे । शिवार्चनविधिं ब्रूहि येन तुष्टो भवेच्छिवः
হে দয়ানিধি! ব্ৰহ্মা-নাৰদ সংবাদ অনুসৰি শিৱাৰ্চনৰ বিধি কওক, যাৰ দ্বাৰা শিৱ সন্তুষ্ট হয়।
Verse 4
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैर्वा पूज्यते शिवः । कथं कार्यं च तद् ब्रूहि यथा व्यासमुखाच्छ्रुतम्
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ—সকলেই শিৱৰ পূজা কৰে। সেই পূজা কেনেকৈ কৰিব লাগে, ব্যাসমুখৰ পৰা যেনেকৈ শুনিছা, তেনেকৈ আমাক কোৱা।
Verse 5
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शर्मदं श्रुतिसंमतम् । उवाच सकलं प्रीत्या मुनि प्रश्नानुसारतः
তেওঁলোকৰ বাক্য—শান্তিদায়ক আৰু শ্ৰুতিসন্মত—শুনি মুনি আনন্দিত হ’ল আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰশ্নানুসাৰে সকলো কথা সম্পূৰ্ণকৈ ক’লে।
Verse 6
सूत उवाच । साधु पृष्टं भवद्भिश्च तद्रहस्यं मुनीश्वराः । तदहं कथयाम्यद्य यथाबुद्धि यथाश्रुतम्
সূত ক’লে: হে মুনীশ্বৰসকল, সেই পবিত্ৰ ৰহস্য বিষয়ে তোমালোকে উত্তম প্ৰশ্ন কৰিছা। সেয়ে আজি মই যথাবুদ্ধি আৰু যথাশ্ৰুত তেনেকৈ ক’ম।
Verse 7
भवद्भिः पृच्छयते तद्वत्तथा व्यासेन वै पुरा । पृष्टं सनत्कुमाराय तच्छ्रुतं ह्युपमन्युना
তোমালোকে যি সুধিছা, সেই একেই প্ৰশ্ন পুৰ্বে ব্যাসেও কৰিছিল। তেওঁ সনৎকুমাৰক সুধিছিল, আৰু সেই উপদেশ উপমন্যুৱে নিশ্চয়েই শুনি সংৰক্ষণ কৰিছিল।
Verse 8
ततो व्यासेन वै श्रुत्वा शिवपूजादिकं च यत् । मह्यं च पाठितं तेन लोकानां हितकाम्यया
তাৰ পাছত ব্যাসদেৱৰ পৰা শিৱপূজা আদি সকলো কথা শুনি, লোকহিতৰ কামনাৰে তেওঁ মোকো সেই পাঠ কৰাই দিলে।
Verse 9
तच्छ्रुतं चैव कृष्णेन ह्युपमन्योर्महात्मनः । तदहं कथयिष्यामि यथा ब्रह्मावदत्पुरा
সেই বৃত্তান্ত মহাত্মা উপমনুৰ পৰা কৃষ্ণেও শুনিছিল; ব্ৰহ্মাই পূৰ্বে যিদৰে কৈছিল, মই এতিয়া তেনেদৰেই বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि संक्षेपाल्लिंगपूजनम् । वक्तुं वर्षशतेनापि न शक्यं विस्तरान्मुने
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে নাৰদ, শুনা; মই সংক্ষেপে শিৱলিঙ্গ-পূজন ক’ম। হে মুনি, বিস্তাৰে ক’বলৈ শতবছৰেও সম্ভৱ নহয়।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधिवर्णनो नामैकादशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ প্ৰথম খণ্ড সৃষ্ট্যুপাখ্যানত ‘শিৱপূজা-বিধি-বৰ্ণন’ নামৰ একাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 12
दारिद्र्यं रोगदुःखं च पीडनं शत्रुसंभवम् । पापं चतुर्विधं तावद्यावन्नार्चयते शिवम्
দাৰিদ্ৰ্য, ৰোগজনিত দুখ, পীড়ন আৰু শত্ৰুৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ক্লেশ—এই চাৰিধৰণৰ পাপ শিৱৰ আৰাধনা নকৰালৈকে থাকে।
Verse 13
सम्पूजिते शिवे देवे सर्वदुःखं विलीयते । संपद्यते सुखं सर्वं पश्चान्मुक्तिरवाप्यते
যেতিয়া দেবাধিদেৱ শিৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা হয়, তেতিয়া সকলো দুখ লয় পায়। সকলো সুখ লাভ হয় আৰু শেষত মোক্ষ প্ৰাপ্তি হয়।
Verse 14
ये वै मानुष्यमाश्रित्य मुख्यं संतानतस्सुखम् । तेन पूज्यो महादेवः सर्वकार्यार्थसाधकः
যিসকলে মানৱজীৱন আশ্ৰয় কৰি সন্তানজনিত সুখকেই মুখ্য সুখ বুলি মানে, তেওঁলোকৰ বাবে মহাদেৱ পূজ্য; কিয়নো তেওঁ সকলো কাৰ্যত সকলো উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰে।
Verse 15
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्शूद्राश्च विधिवत्क्रमात् । शंकरार्चां प्रकुर्वंतु सर्वकामार्थसिद्धये
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ—সকলেই নিজ নিজ ক্ৰমে আৰু বিধিপূৰ্বক—শংকৰৰ অর্চনা কৰক, যাতে সকলো কামনা আৰু উদ্দেশ্য সিদ্ধ হয়।
Verse 16
प्रातःकाले समुत्थाय मुहूर्ते ब्रह्मसंज्ञके । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा शंभोश्चैव तथा पुनः
পুৱাতে উঠি ব্ৰহ্মমুহূৰ্তত প্ৰথমে গুৰুক স্মৰণ কৰিব লাগে; তাৰ পিছত সেইদৰে পুনৰ শম্ভু (শিৱ)কো স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 17
तीर्थानां स्मरणं कृत्वा ध्यानं चैव हरेरपि । ममापि निर्जराणां वै मुन्यादीनां तथा मुने
হে মুনি, তীৰ্থসমূহ স্মৰণ কৰি আৰু হৰিৰ ধ্যানো কৰি, মোৰো স্মৰণ কৰা—অমৰ দেৱসকল আৰু মুনি-আদিৰ সৈতে।
Verse 18
ततः स्तोत्रं शुभं नाम गृह्णीयाद्विधिपूर्वकम् । ततोत्थाय मलोत्सर्गं दक्षिणस्यां चरेद्दिशि
তাৰ পাছত বিধিপূৰ্বক ‘শুভ’ নামৰ মঙ্গলস্তোত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব। তাৰ পিছত উঠি দেহমল ত্যাগৰ বাবে দক্ষিণ দিশলৈ যাব।
Verse 19
एकान्ते तु विधिं कुर्यान्मलोत्सर्गस्स यच्छ्रुतम् । तदेव कथयाम्यद्य शृण्वाधाय मनो मुने
একান্ত ঠাইত, শ্ৰুতিত যিদৰে শুনা গৈছে তেনেদৰেই মলত্যাগৰ বিধি পালন কৰিব। সেই নিয়মেই আজি ক’ম—হে মুনী, মন স্থিৰ কৰি শুনা।
Verse 20
शुद्धां मृदं द्विजो लिप्यात्पंचवारं विशुद्धये । क्षत्रियश्च चतुर्वारं वैश्यो वरत्रयं तथा
সম্পূৰ্ণ শুদ্ধিৰ বাবে দ্বিজে শুদ্ধ মাটি পাঁচবাৰ লেপন কৰিব; ক্ষত্ৰিয়ে চাৰিবাৰ, আৰু বৈশ্যই তিনিবাৰ কৰিব।
Verse 21
शूद्रो द्विवारं च मृदं गृह्णीयाद्विधिशुद्धये । गुदे वाथ सकृल्लिंगे वारमेकं प्रयत्नतः
শূদ্ৰে বিধিশুদ্ধিৰ বাবে মাটি দুবাৰ ল’ব; গুদাত এবাৰ আৰু লিঙ্গত এবাৰ—যত্নসহকাৰে কৰিব।
Verse 22
दशवारं वामहस्ते सप्तवारं द्वयोस्तथा । प्रत्येकम्पादयोस्तात त्रिवारं करयोः पुनः
বাওঁ হাতত দহবাৰ, আৰু দুয়োটা হাতত একেলগে সাতবাৰ প্ৰয়োগ কৰা। তাৰ পিছত, হে প্ৰিয়, প্ৰতিটো পায়ত তিনবাৰ, আৰু পুনৰ হাতত তিনবাৰ প্ৰয়োগ কৰা।
Verse 23
स्त्रीभिश्च शूद्रवत्कार्यं मृदाग्रहणमुत्तमम् । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य पूर्ववन्मृदमाहरेत्
স্ত্ৰীসকলেও শূদ্ৰসকলৰ দৰে শৌচৰ বাবে উত্তম মৃৎ-গ্ৰহণ বিধি পালন কৰিব লাগে। হাত-পা ধুই, পূৰ্বোক্ত নিয়মে মাটি গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 24
दंतकाष्ठं ततः कुर्यात्स्ववर्णक्रमतो नरः
তাৰ পিছত পুৰুষে নিজ নিজ বৰ্ণ-ক্রম অনুসাৰে দাঁত শুদ্ধিৰ বাবে দন্তকাষ্ঠ প্ৰস্তুত কৰি ব্যৱহাৰ কৰিব।
Verse 25
विप्रः कुर्याद्दंतकाष्ठं द्वादशांगुलमानतः । एकादशांगुलं राजा वैश्यः कुर्याद्दशांगुलम्
ব্ৰাহ্মণে বাৰ আঙুল মাপৰ দন্তকাষ্ঠ কৰিব; ৰজা (ক্ষত্ৰিয়) এগাৰ আঙুলৰ; আৰু বৈশ্য দহ আঙুল মাপৰ দন্তকাষ্ঠ কৰিব।
Verse 26
शूद्रो नवागुलं कुर्यादिति मानमिदं स्मृतम् । कालदोषं विचार्य्यैव मनुदृष्टं विवर्जयेत्
স্মৃতিত কোৱা হৈছে—শূদ্ৰে ন’ আঙুল মাপৰ দন্তকাষ্ঠ কৰিব। কিন্তু কাল-দেশ-পরিস্থিতিৰ দোষ বিবেচনা কৰি, মনুৰ দৃষ্টিমাত্ৰ যি অনুপযুক্ত হয় তাক ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 27
षष्ट्याद्यामाश्च नवमी व्रतमस्तं रवेर्दिनम् । तथा श्राद्धदिनं तात निषिद्धं रदधावने
হে প্ৰিয়! ষষ্ঠী আদি তিথিত, নবমীত, ব্ৰতদিনত, সূৰ্যাস্ত সময়ত আৰু শ্ৰাদ্ধদিনত—এই সকলো দিনত দন্তধাৱন (দাতনেৰে দাঁত পৰিষ্কাৰ) নিষিদ্ধ।
Verse 28
स्नानं तु विधिवत्कार्यं तीर्थादिषु क्रमेण तु । देशकालविशेषेण स्नानं कार्यं समंत्रकम्
স্নান নিশ্চয় বিধিপূৰ্বক কৰিব লাগে—তীৰ্থ আদি স্থানত ক্ৰমে। দেশ-কালৰ বিশেষ অনুসাৰে মন্ত্ৰসহ যথাবিধি স্নান কৰিব লাগে।
Verse 29
आचम्य प्रथमं तत्र धौतवस्त्रेण चाधरेत् । एकान्ते सुस्थले स्थित्वा संध्याविधिमथाचरेत्
তাত প্ৰথমে আচমন কৰি ধোৱা শুচি বস্ত্ৰে মুখ মচিব। তাৰ পাছত একান্ত আৰু পবিত্ৰ ঠাইত স্থিৰ হৈ বিধিপূৰ্বক সন্ধ্যাবিধি আচৰণ কৰিব॥
Verse 30
यथायोग्यं विधिं कृत्वा पूजाविधिमथारभेत् । मनस्तु सुस्थिरं कृत्वा पूजागारं प्रविश्य च
যথাযথভাবে পূৰ্ববিধি সম্পন্ন কৰি তাৰ পাছত পূজাবিধি আৰম্ভ কৰিব। মনক সুস্থিৰ কৰি পূজাগৃহত প্ৰৱেশ কৰিব॥
Verse 31
पूजाविधिं समादाय स्वासने ह्युपविश्य वै । न्यासादिकं विधायादौ पूजयेत्क्रमशो हरम्
পূজাবিধি গ্ৰহণ কৰি নিজৰ আসনত বহিব। প্ৰথমে ন্যাস আদি সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত ক্ৰমে হৰ (শ্ৰীশিৱ)ৰ পূজা কৰিব॥
Verse 32
प्रथमं च गणाधीशं द्वारपालांस्तथैव च । दिक्पालांश्च सुसंपूज्य पश्चात्पीठं प्रकल्पयेत्
প্ৰথমে গণাধীশ শ্ৰী গণেশক, তাৰপিছত দ্বাৰপাল আৰু দিকপালসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, তাৰ পিছত শিৱপূজাৰ বাবে পৱিত্ৰ পীঠ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 33
अथ वाऽष्टदलं कृत्वा पूजाद्रव्यं समीपतः । उपविश्य ततस्तत्र उपवेश्य शिवम् प्रभुम्
অথবা অষ্টদল পদ্মপীঠ সাজি পূজাদ্ৰব্য ওচৰত ৰাখি, তাতে বহি সেই স্থানতেই পৰমপ্ৰভু শিৱক ভক্তিভাৱে আহ্বান কৰি আসনত স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 34
आचमनत्रयं कृत्वा प्रक्षाल्य च पुनः करौ । प्राणायामत्रयं कृत्वा मध्ये ध्यायेच्च त्र्यम्बकम्
তিনিবাৰ আচমন কৰি পুনৰ হাত ধুই, তিনিবাৰ প্ৰাণায়াম কৰি, অন্তৰৰ মধ্যস্থলে ত্ৰ্যম্বক শিৱক ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 35
पंचवक्त्रं दशभुजं शुद्धस्फटिकसन्निभम् । सर्वाभरणसंयुक्तं व्याघ्रचर्मोत्तरीयकम्
সেই শিৱক দেখিলে—পঞ্চবক্ত্ৰ, দশভুজ, নিৰ্মল স্ফটিকসম দীপ্তিমান; সৰ্ব অলংকাৰৰে ভূষিত আৰু ব্যাঘ্ৰচৰ্ম উত্তৰীয় ধাৰণকাৰী।
Verse 36
तस्य सारूप्यतां स्मृत्वा दहेत्पापं नरस्सदा । शिवं ततः समुत्थाप्य पूजयेत्परमेश्वरम्
তেওঁৰ দিব্য সাৰূপ্য স্মৰণ কৰিলে মানুহে সদায় পাপ দগ্ধ কৰে। তাৰ পিছত শিৱমূৰ্তি/লিঙ্গ উঠাই বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 37
देहशुद्धिं ततः कृत्वा मूल मंत्रं न्यसेत्क्रमात् । सर्वत्र प्रणवेनैव षडंगन्यासमाचरेत्
প্ৰথমে দেহশুদ্ধি কৰি, তাৰ পিছত ক্ৰমে মূলমন্ত্ৰৰ ন্যাস কৰিব। সকলো ঠাইতে কেৱল প্ৰণৱ ‘ওঁ’ দ্বাৰা ষড়ঙ্গ-ন্যাস আচৰিব।
Verse 38
कृत्वा हृदि प्रयोगं च ततः पूजां समारभेत् । पाद्यार्घाचमनार्थं च पात्राणि च प्रकल्पयेत्
হৃদয়ত অন্তঃপ্ৰয়োগ (ধ্যানস্থাপন) সম্পন্ন কৰি তাৰ পিছত পূজা আৰম্ভ কৰিব। পাদ্য, অৰ্ঘ্য আৰু আচমনীয়ৰ বাবে পাত্ৰসমূহো যথাযথ সাজি ল’ব।
Verse 39
स्थापयेद्विविधान्कुंभान्नव धीमान्यथाविधि । दर्भैराच्छाद्य तैरेव संस्थाप्याभ्युक्ष्य वारिणा
বিধি অনুসাৰে ধীমান উপাসকে নৱ প্ৰকাৰ কুম্ভ স্থাপন কৰিব। দৰ্ভাৰে আচ্ছাদিত কৰি, সেই দৰ্ভাৰ সৈতে যথাস্থানে স্থাপন কৰি শুদ্ধিৰ বাবে জলেৰে প্ৰোক্ষণ কৰিব।
Verse 40
तेषु तेषु च सर्वेषु क्षिपेत्तोयं सुशीतलम् । प्रणवेन क्षिपेत्तेषु द्रव्याण्यालोक्य बुद्धिमान्
বুদ্ধিমান সাধকে সেই সকলো দ্ৰব্য পৰীক্ষা কৰি সকলোতে শীতল জল ছটিয়াব। আৰু প্ৰণৱ ‘ওঁ’ উচ্চাৰণ কৰি তাত জলেৰে প্ৰোক্ষণ কৰিব।
Verse 41
उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातीकं कोलकर्पूरवटमूल तमालकम्
শিৱপূজাৰ পাদ্যৰ বাবে উশীৰ আৰু চন্দন মিহলাই সাজিব; লগতে জাতী (জুঁই), কোল, কৰ্পূৰ, বটমূল আৰু তমালও যোগ কৰিব।
Verse 42
चूर्णयित्वा यथान्यायं क्षिपेदाचमनीयके । एतत्सर्वेषु पात्रेषु दापयेच्चन्दनान्वितम्
বিধি অনুসাৰে তাক চূৰ্ণ কৰি আচমনীয় পাত্ৰত থ’ব লাগে। তাৰ পাছত চন্দন মিহলাই এইটো সকলো পূজা-পাত্ৰত অৰ্পণৰ বাবে বিতৰণ কৰিব লাগে।
Verse 43
पार्श्वयोर्देवदेवस्य नंदीशं तु समर्चयेत् । गंधैर्धूपैस्तथा दीपैर्विविधैः पूजयेच्छिवम्
দেৱদেৱ ভগৱান শিৱৰ দুয়োফালে নন্দীশকো বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে; আৰু গন্ধ, ধূপ আৰু নানা দীপেৰে শিৱক আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 44
लिंगशुद्धिं ततः कृत्वा मुदा युक्तो नरस्तदा । यथोचितं तु मंत्रौघैः प्रणवादिर्नमोंतकैः
তাৰ পাছত লিঙ্গশুদ্ধি কৰি, ভক্তিআনন্দে যুক্ত উপাসকে বিধি অনুসাৰে মন্ত্রধাৰাৰে পূজা কৰিব লাগে—প্ৰণৱ ‘ওঁ’ৰে আৰম্ভ কৰি ‘নমঃ’ৰে শেষ কৰি।
Verse 45
कल्पयेदासनं स्वस्तिपद्मादि प्रणवेन तु । तस्मात्पूर्वदिशं साक्षादणिमामयमक्षरम्
প্ৰণৱ ‘ওঁ’ৰে স্বস্তিপদ্মাদি পবিত্ৰ আসন মনতে কল্পনা কৰা উচিত। তাৰপিছত পূৰ্ব দিশত অণিমা-শক্তিৰূপ অবিনাশী অক্ষৰক সাক্ষাৎ প্ৰতিষ্ঠা কৰা উচিত।
Verse 46
लघिमा दक्षिणं चैव महिमा पश्चिमं तथा । प्राप्तिश्चैवोत्तरं पत्रं प्राकाम्यं पावकस्य च
লঘিমা-সিদ্ধি দক্ষিণত, মহিমা পশ্চিমত স্থিত বুলি জানিব। উত্তৰৰ ‘পত্ৰ’ প্ৰাপ্তি, আৰু অগ্নি-কোণত প্ৰাকাম্য—এইদৰে সিদ্ধিসমূহ বিন্যস্ত।
Verse 47
ईशित्वं नैरृतं पत्रं वशित्वं वायुगोचरे । सर्वज्ञत्वं तथैशान्यं कर्णिका सोम उच्यते
নৈঋত্য দিশাৰ পত্র ‘ঈশিত্ব’ (প্ৰভুত্বশক্তি)ৰ সূচক বুলি কোৱা হয়। বায়ু-অঞ্চলত ‘বশিত্ব’ (বশীকৰণশক্তি)। ঈশান কোণত ‘সৰ্বজ্ঞত্ব’। মধ্য কৰ্ণিকাক ‘সোম’ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 48
सोमस्याधस्तथा सूर्यस्तस्याधः पावकस्त्वयम् । धर्मादीनपि तस्याधो भवतः कल्पयेत् क्रमात्
সোমৰ তলত সূৰ্য; সূৰ্যৰ তলত তুমি—পাৱক (অগ্নি)। আৰু তাৰো তলত, তোমাৰ স্থান অনুসৰি, ক্ৰমে ধৰ্ম আদি অধিষ্ঠান তত্ত্বসমূহ স্থাপন কৰিব।
Verse 49
अव्यक्तादि चतुर्दिक्षु सोमस्यांते गुणत्रयम् । सद्योजातं प्रवक्ष्यामीत्यावाह्य परमेश्वरम्
অব্যক্তাদি চাৰিও দিশত আৰু সোমমণ্ডলৰ অন্তত তেওঁ ত্ৰিগুণ স্থাপন কৰিলে। তাৰ পাছত পৰমেশ্বৰক আহ্বান কৰি ক’লে—“এতিয়া সদ্যোজাত তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰিম।”
Verse 50
वामदेवेन मंत्रेण तिष्ठेच्चैवासनोपरि । सान्निध्यं रुद्रगायत्र्या अघोरेण निरोधयेत्
বামদেৱ মন্ত্র জপি আসনৰ ওপৰত দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ থাকিব। ৰুদ্ৰগায়ত্ৰীৰে প্ৰভুৰ সান্নিধ্য আহ্বান কৰি, অঘোৰ মন্ত্রে তাক নিৰোধ কৰি মুদ্ৰিত কৰিব।
Verse 51
ईशानं सर्वविद्यानामिति मंत्रेण पूजयेत् । पाद्यमाचनीयं च विधायार्घ्यं प्रदापयेत्
“ঈশানঃ সৰ্ব্ববিদ্যানাম্” এই মন্ত্রে শিৱক পূজা কৰিব। পাদ্য আৰু আচমনীয় জল অৰ্পণ কৰি, তাৰ পাছত বিধিমতে অৰ্ঘ্য প্ৰদান কৰিব।
Verse 52
स्थापयेद्विधिना रुद्रं गंधचंदनवारिणा । पञ्चागव्यविधानेन गृह्यपात्रेऽभिमंत्र्य च
সুগন্ধ আৰু চন্দনমিশ্ৰিত জলে বিধিপূৰ্বক ৰুদ্ৰক স্থাপন কৰিব লাগে। পঞ্চগব্য সাজি, উপযুক্ত পাত্ৰত ৰাখি মন্ত্ৰেৰে অভিমন্ত্ৰিত কৰিব লাগে।
Verse 53
प्रणवेनैव गव्येन स्नापयेत्पयसा च तम् । दध्ना च मधुना चैव तथा चेक्षुरसेन तु
কেৱল প্ৰণৱ (ওঁ) জপ কৰি গব্যেৰে আৰু দুধেৰে তেওঁক স্নান কৰাব লাগে। তদ্ৰূপ দই আৰু মধুৰে, আৰু ইক্ষুৰস (আখৰ ৰস) দিয়েও স্নান কৰাব লাগে।
Verse 54
घृतेन तु यथा पूज्य सर्वकामहितावहम् । पुण्यैर्द्रव्यैर्महादेवं प्रणवेनाभिषेचयेत्
বিধিপূৰ্বক ঘিউৰে পূজা কৰা উচিত; ই সকলো কাম্য উদ্দেশ্যৰ মঙ্গল সাধন কৰে। পুণ্য আৰু পবিত্ৰ দ্ৰব্যে ‘ওঁ’ প্ৰণৱ জপ কৰি মহাদেৱক অভিষেক কৰিব।
Verse 55
पवित्रजलभाण्डेषु मंत्रैः तोयं क्षिपेत्ततः । शुद्धीकृत्य यथान्यायं सितवस्त्रेण साधकः
তাৰপিছত সাধকে মন্ত্ৰসহ পবিত্ৰ জলৰ পাত্ৰত পানী ঢালিব। বিধি অনুসাৰে তাক শুদ্ধ কৰি পৰিষ্কাৰ বগা কাপোৰে ছেঁকে ল’ব।
Verse 56
तावद्दूरं न कर्तव्यं न यावच्चन्दनं क्षिपेत् । तंदुलैस्सुन्दरैस्तत्र पूजयेच्छंकरम्मुदा
যেতিয়ালৈকে চন্দন অৰ্পণ নকৰে, তেতিয়ালৈকে পূজাৰ পৰা আঁতৰি নাযাব। তাতে সুন্দৰ চাউলৰ দানাৰে আনন্দে শংকৰক পূজা কৰিব।
Verse 57
कुशापामार्गकर्पूर जातिचंपकपाटलैः । करवीरैस्सितैश्चैव मल्लिकाकमलोत्पलैः
কুশ, অপামাৰ্গ, কৰ্পূৰ, জাতি (মল্লিকা), চম্পক আৰু পাটলা ফুলেৰে; লগতে শ্বেত কৰবীৰ ফুলসহ মল্লিকা, পদ্ম আৰু নীলপদ্মেৰে (শিৱপূজা কৰা উচিত)।
Verse 58
अपूर्वपुष्पैर्विविधैश्चन्दनाद्यैस्तथैव च । जलेन जलधाराञ्च कल्पयेत्परमेश्वरे
অপূৰ্ব আৰু বিভিন্ন ফুলেৰে, লগতে চন্দনাদি পবিত্ৰ উপচাৰেৰে; জলেৰে পৰমেশ্বৰলৈ জলধাৰা সাজি নিৰন্তৰ অভিষেকৰূপে পূজা কৰা উচিত।
Verse 59
पात्रैश्च विविधैर्देवं स्नापयेच्च महेश्वरम् । मंत्रपूर्वं प्रकर्तव्या पूजा सर्वफलप्रदा
বিভিন্ন পাত্ৰেৰে দেৱ মহেশ্বৰক স্নান কৰাব লাগে। মন্ত্ৰপূৰ্বকেই পূজা কৰিব লাগে; এনে পূজা সৰ্বফলপ্ৰদ।
Verse 60
मंत्रांश्च तुभ्यं तांस्तात सर्वकामार्थसिद्धये । प्रवक्ष्यामि समासेन सावधानतया शृणु
হে প্ৰিয় পুত্ৰ, সৰ্ব কাম্য আৰু কল্যাণকৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধিৰ বাবে সেই মন্ত্ৰসমূহ মই তোমাক সংক্ষেপে ক’ম; সাৱধান হৈ শুনা।
Verse 61
पाठयमानेन मंत्रेण तथा वाङ्मयकेन च । रुद्रेण नीलरुद्रेण सुशुक्लेन सुभेन च
মন্ত্ৰপাঠ আৰু পবিত্ৰ বাঙ্ময় উচ্চাৰণৰ দ্বাৰা—ৰুদ্ৰ, নীলৰুদ্ৰ, অতি শ্বেত আৰু শুভ স্বৰূপৰ দ্বাৰাও—এই কৰ্ম/পূজা পাৱন হয়।
Verse 62
होतारेण तथा शीर्ष्णा शुभेनाथर्वणेन च । शांत्या वाथ पुनश्शांत्यामारुणेनारुणेन च
তদ্ৰূপ ‘হোতাৰ’, ‘শীৰ্ষ্ণা’, ‘শুভ’ আৰু ‘অথৰ্বণ’ দ্বাৰা; আৰু ‘শান্তি’, পুনৰ ‘পুনঃশান্তি’, লগতে ‘আৰুণ’ আৰু ‘অৰুণ’ দ্বাৰাও (স্তৱ/পূজা কৰিব)।
Verse 63
अर्थाभीष्टेन साम्ना च तथा देवव्रतेन च
অভীষ্ট অৰ্থ সিদ্ধিকাৰী সামগান দ্বাৰাও, আৰু দেৱব্ৰত—দিব্য ব্ৰতাচৰণ দ্বাৰাও (পূজা কৰিব)।
Verse 64
रथांतरेण पुष्पेण सूक्तेन युक्तेन च । मृत्युंजयेन मंत्रेण तथा पंचाक्षरेण च
‘ৰথন্তৰ’ (সাম) দ্বাৰা, পুষ্পাৰ্পণে, আৰু সুসংযত সূক্তে; লগতে ‘মৃত্যুঞ্জয়’ মন্ত্ৰে আৰু ‘পঞ্চাক্ষৰী’ মন্ত্ৰেৰে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰিব।
Verse 65
जलधाराः सहस्रेण शतेनैकोत्तरेण वा । कर्तव्या वेदमार्गेण नामभिर्वाथ वा पुनः
সহস্ৰ ধাৰাৰে, অথবা একশ এক ধাৰাৰে জলধাৰা-অভিষেক কৰা উচিত। ই বৈদিক বিধি অনুসাৰে, অথবা পুনৰ শিৱৰ পবিত্ৰ নাম উচ্চাৰণ কৰিও কৰা যায়।
Verse 66
ततश्चंदनपुष्पादि रोपणीयं शिवोपरि । दापयेत्प्रणवेनैव मुखवासादिकं तथा
তাৰ পিছত শিৱৰ ওপৰত চন্দন, পুষ্প আদি অৰ্পণ কৰা উচিত। আৰু কেৱল প্ৰণৱ ‘ওঁ’ উচ্চাৰণ কৰি মুখবাস আদি নিবেদনো তদ্ৰূপে দিয়া উচিত।
Verse 67
ततः स्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षयम् । कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम्
তাৰ পিছত সি স্ফটিকৰ দৰে দীপ্তিমান, নিষ্কল আৰু অক্ষয় দেৱক দৰ্শন কৰিলে—যিজন সকলো লোকৰ পৰম কাৰণ, আৰু একে সময়তে সকলো লোকময় পৰতত্ত্ব।
Verse 68
ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रविष्ण्वाद्यैरपि देवैरगोचरम् । वेदविद्भिर्हि वेदांते त्वगोचर मिति स्मृतम्
ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ, উপেন্দ্ৰ (বামন), বিষ্ণু আদি দেৱসকলৰ বাবেও তেওঁ অগোচৰ। বেদজ্ঞসকলে বেদান্তত সেই তত্ত্বক ‘অগোচৰ’—ইন্দ্ৰিয়-মনলৈ অবিষয়—বুলি স্মৰণ কৰে।
Verse 69
आदिमध्यान्तरहितं भेषजं सर्वरोगिणाम् । शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवलिंगं व्यवस्थितम्
যি আদ্য, মধ্য আৰু অন্তহীন, সেয়াই সকলো ৰোগাক্ৰান্তৰ পৰম ঔষধ। সেয়াই ‘শিৱতত্ত্ব’ বুলি খ্যাত, প্ৰতিষ্ঠিত শিৱলিঙ্গ।
Verse 70
प्रणवेनैव मंत्रेण पूजयेल्लिंगमूर्द्धनि । धूपैर्दीपैश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैः सुन्दरैस्तथा
কেৱল প্ৰণৱ-মন্ত্ৰ (ॐ) দ্বাৰাই লিঙ্গৰ শিৰোভাগত পূজা কৰিব লাগে; লগতে ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য আৰু সুন্দৰ তাম্বূল (পান) অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 71
नीराजनेन रम्येण यथोक्तविधिना ततः । नमस्कारैः स्तवैश्चान्यैर्मंत्रैर्नानाविधैरपि
তাৰপিছত শাস্ত্ৰোক্ত বিধি অনুসাৰে মনোৰম নীৰাজন (আৰতি) কৰিব লাগে; তাৰপিছত নমস্কাৰ, স্তৱ-স্তোত্ৰ আৰু নানাবিধ অন্য মন্ত্ৰও জপ কৰিব লাগে।
Verse 72
अर्घ्यं दत्त्वा तु पुष्पाणि पादयोस्सुविकीर्य च । प्रणिपत्य च देवेशमात्मनाराधयेच्छिवम्
অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰি, তাৰ পাছত তেওঁৰ চৰণত পুষ্প সুন্দৰকৈ ছটিয়াই, দেৱেশক প্ৰণিপাত কৰিব; আৰু অন্তৰাত্মাৰে শিৱক আৰাধনা কৰিব।
Verse 73
हस्ते गृहीत्वा पुष्पाणि समुत्थाय कृतांजलिः । प्रार्थयेत्पुनरीशानं मंत्रेणानेन शंकरम्
হাতত পুষ্প লৈ, উঠি থিয় হৈ, কৃতাঞ্জলি কৰি, এই মন্ত্রেৰে পুনৰ ঈশান—শংকৰক প্ৰাৰ্থনা কৰিব।
Verse 74
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर
হে শংকৰ! অজ্ঞানত বা জ্ঞানত মই কৰা জপ, পূজা আদি—সেয়া সকলো তোমাৰ কৃপাৰে সফল হওক।
Verse 75
पठित्वैवं च पुष्पाणि शिवोपरि मुदा न्यसेत् । स्वस्त्ययनं ततः कृत्वा ह्याशिषो विविधास्तथा
এইদৰে মন্ত্ৰপাঠ কৰি আনন্দসহ শিৱৰ ওপৰত পুষ্প অৰ্পণ কৰিব। তাৰ পিছত স্বস্ত্যয়ন সম্পন্ন কৰি বিভিন্ন মঙ্গল আশীৰ্বাদ-প্ৰাৰ্থনা নিবেদন কৰিব।
Verse 76
मार्जनं तु ततः कार्यं शिवस्योपरि वै पुनः । नमस्कारं ततः क्षांतिं पुनराचमनाय च
তাৰ পিছত পুনৰ শিৱলিঙ্গৰ ওপৰত মাৰ্জন-শুদ্ধি কৰিব। তাৰ পাছত নমস্কাৰ কৰি ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰি পুনৰ আচমন কৰিব।
Verse 77
अघोच्चारणमुच्चार्य नमस्कारं प्रकल्पयेत् । प्रार्थयेच्च पुनस्तत्र सर्वभावसमन्वितः
অঘোৰ মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি নমস্কাৰ কৰিব। তাৰপিছত সেই পূজাতেই, সৰ্বভাৱসমন্বিত হৈ, পুনৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিব।
Verse 78
शिवे भक्तिश्शिवे भक्तिश्शिवे भक्तिर्भवे भवे । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम
শিৱতেই মোৰ ভক্তি—শিৱতেই মোৰ ভক্তি; ভৱে ভৱে মোৰ ভক্তি শিৱতেই হওক। অন্য কোনো শৰণ নাই; তুমিয়েই মোৰ শৰণ।
Verse 79
इति संप्रार्थ्य देवेशं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । पूजयेत्परया भक्त्या गलनादैर्विशेषतः
এইদৰে সৰ্বসিদ্ধিদাতা দেৱেশ শিৱক আন্তৰিকভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰি, পৰম ভক্তিৰে পূজা কৰিব—বিশেষকৈ সুগন্ধি মালা আদি অৰ্পণ কৰি।
Verse 80
नमस्कारं ततः कृत्वा परिवारगणैस्सह । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा कार्यं कुर्याद्यथासुखम्
তাৰ পিছত পৰিয়াল-গণসহ নমস্কাৰ কৰি, অতুল আনন্দ লাভ কৰি, যি যেন উপযুক্ত তেনেকৈ স্বচ্ছন্দে আৰু সন্তোষে নিজৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 81
एवं यः पूजयेन्नित्यं शिवभक्तिपरायणः । तस्य वै सकला सिद्धिर्जायते तु पदे पदे
এইদৰে যি শিৱভক্তিত পৰায়ণ হৈ নিত্য শিৱৰ পূজা কৰে, তাৰ বাবে সঁচাকৈ পদে পদে সকলো সিদ্ধি জন্মে।
Verse 82
वाग्मी स जायते तस्य मनोभी ष्टफलं ध्रुवम् । रोगं दुःखं च शोकं च ह्युद्वेगं कृत्रिमं तथा
সেই ব্যক্তি বাক্পটু হয় আৰু মনৰ অভীষ্ট ফল নিশ্চয় লাভ কৰে। তথাপি ৰোগ, দুখ, শোক আৰু কৃত্ৰিম ধৰণৰ মানসিক উদ্বেগো ভোগ কৰে।
Verse 83
कौटिल्यं च गरं चैव यद्यदुःखमुपस्थितम् । तद्दुःखं नाश यत्येव शिवः शिवकरः परः
প্ৰতারণা হওক বা বিষ, বা যি কোনো দুখ উপস্থিত হওক—সদা মঙ্গলকাৰী পৰম শিৱ সেই দুখ নিশ্চয় নাশ কৰে।
Verse 84
कल्याणं जायते तस्य शुक्लपक्षे यथा शशी । वर्द्धते सद्गुणस्तत्र ध्रुवं शंकरपूजनात्
তাৰ কল্যাণ শুক্লপক্ষত চন্দ্ৰ যিদৰে বৃদ্ধি পায় তেনেদৰে জন্মে। শংকৰ পূজাৰ ফলত তাৰ ভিতৰত সদ্গুণ নিশ্চয় বৃদ্ধি পায়।
Verse 85
इति पूजाविधिश्शंभोः प्रोक्तस्ते मुनिसत्तम । अतः परं च शुश्रूषुः किं प्रष्टासि च नारद
এইদৰে, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তোমাক শম্ভুৰ পূজা-বিধি কোৱা হ’ল। এতিয়া অধিক শুনিবলৈ আগ্ৰহী হৈ, হে নাৰদ, তুমি আৰু কি সুধিব বিচাৰা?
Frequently Asked Questions
The sages highlight the wondrous liṅgotpatti (origin/manifestation of the liṅga) and its auspicious power, using it as the contextual basis for requesting the worship method.
That the efficacy and correctness of Śiva worship—especially liṅga-pūjanam—rests on authorized transmission and precise vidhi; the ‘secret’ is not secrecy for exclusion but the depth and potency of the rite when taught in lineage.
A multi-tier lineage is invoked: Vyāsa → Sanatkumāra (questioning), Upamanyu (hearing), Kṛṣṇa (receiving), and Brahmā → Nārada (original instruction), culminating in Brahmā’s concise exposition.