मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
অধ্যায় ১ মঙ্গলশ্লোকেৰে আৰম্ভ হয়; ইয়াত শিৱক সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ একমাত্ৰ কাৰণ, শুদ্ধ চৈতন্যস্বৰূপ, মায়াতীত হৈয়ো মায়াৰ আধাৰ বুলি স্তৱ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত পুৰাণীয় সংলাপৰ পৰিৱেশ স্থাপন হয়—নৈমিষাৰণ্যত শৌনকপ্ৰমুখ মুনিসকলে বিদ্যেশ্বৰসংহিতাৰ (বিশেষকৈ সাধ্যসাধন-খণ্ডৰ) শুভ কাহিনী শুনি ভক্তিভাৱে সূতৰ ওচৰলৈ আহে। তেওঁলোকে সূতক আশীৰ্বাদ দি কয় যে তেওঁৰ বাক্যধাৰাত জ্ঞানামৃতৰ অক্ষয় মাধুৰ্য বয়; সেয়ে অধিক শৈৱধৰ্মোপদেশ বিচাৰে। ব্যাসৰ কৃপাৰে সূতৰ প্ৰামাণ্য প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু তেওঁক ভূত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎজ্ঞ বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। এইদৰে এই অধ্যায়ে শিৱতত্ত্বৰ মহিমা, মুখ্য বক্তা-শ্ৰোতাৰ পৰিচয়, আৰু ভক্তিপূৰ্বক প্ৰশ্ন তথা মনোযোগী শ্ৰৱণক শৈৱসিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ উপযুক্ত ভঙ্গি হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰি আগন্তুক সৃষ্ট্যুপাখ্যানৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने मुनिप्रश्नवर्णनो नाम प्रथमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় বিভাগ ‘ৰুদ্ৰসংহিতা’ৰ প্ৰথম খণ্ড ‘সৃষ্ট্যুপাখ্যান’ত ‘মুনিসকলৰ প্ৰশ্নবৰ্ণনা’ নামৰ প্ৰথম অধ্যায়।
Verse 2
वन्दे शिवन्तम्प्रकृतेरनादिम्प्रशान्तमेकम्पुरुषोत्तमं हि । स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वा नभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः
মই সেই মঙ্গলময় শিৱক বন্দনা কৰোঁ—যি প্ৰকৃতিৰো আগতে অনাদি, পৰম প্ৰশান্ত, একমাত্ৰ পুৰুষোত্তম; যিয়ে নিজৰ মায়াৰে এই সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰি আকাশৰ দৰে সকলোৰে ভিতৰ-বাহিৰে স্থিত।
Verse 3
वन्देतरस्थं निजगूढरूपं शिवंस्वतस्स्रष्टुमिदम्विचष्टे । जगन्ति नित्यम्परितो भ्रमंति यत्सन्निधौ चुम्बकलोहवत्तम्
মই সেই শিৱক বন্দনা কৰোঁ—যি পৰাতীত স্থিত, যাৰ নিজস্ব ৰূপ গূঢ়; যি স্বভাৱতঃ এই প্ৰপঞ্চ প্ৰকাশ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে। যাৰ সান্নিধ্যত সকলো জগত নিত্য পৰিভ্ৰমণ কৰে—যেনে চুম্বকৰ ওচৰত লোহা আকৃষ্ট হয়।
Verse 4
व्यास उवाच । जगतः पितरं शम्भुञ्जगतो मातरं शिवाम् । तत्पुत्रश्च गणाधीशन्नत्वैतद्वर्णयामहे
ব্যাসে ক’লে—জগতৰ পিতা শম্ভুক, জগতৰ মাতা শিৱাক, আৰু তেওঁলোকৰ পুত্ৰ গণাধীশক প্ৰণাম কৰি, এতিয়া আমি এই পবিত্ৰ বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 5
एकदा मुनयस्सर्वे नैमिषारण्य वासिनः । पप्रच्छुर्वरया भक्त्या सूतन्ते शौनकादयः
এবাৰ নৈমিষাৰণ্যত বাস কৰা শৌনক আদি সকলো মুনিয়ে উত্তম ভক্তিৰে, হে সূত, আপোনাক শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 6
ऋषय ऊचुः । विद्येश्वरसंहितायाः श्रुता सा सत्कथा शुभा । साध्यसाधनखंडा ख्या रम्याद्या भक्तवत्सला
ঋষিসকলে ক’লে—আমি বিদ্যেশ্বৰসংহিতাৰ সেই শুভ আৰু পবিত্ৰ সৎকথা শুনিছোঁ, যি ‘সাধ্য-সাধন খণ্ড’ নামে প্ৰসিদ্ধ। ই আদিৰ পৰা ৰম্য আৰু ভক্তবৎসল।
Verse 7
सूत सूत महाभाग चिरञ्जीव सुखी भव । यच्छ्रावयसि नस्तात शांकरीं परमां कथाम्
হে সূত, হে মহাভাগ্যবান! তুমি চিৰঞ্জীৱী আৰু সুখী হোৱা। হে তাত, কিয়নো তুমি আমাক শাঙ্কৰী—পৰম পবিত্ৰ কથા—শ্ৰৱণ কৰাইছা।
Verse 8
पिबन्तस्त्वन्मुखाम्भोजच्युतं ज्ञानामृतम्वयम् । अवितृप्ताः पुनः किंचित्प्रष्टुमिच्छामहेऽनघ
আমি আপোনাৰ মুখ-পদ্মৰ পৰা ঝৰি অহা জ্ঞানামৃত পান কৰি আছোঁ, তথাপি তৃপ্ত নহওঁ। হে নিষ্পাপ, আমি আৰু অলপ সুধিব খুজোঁ।
Verse 9
व्यासप्रसादात्सर्वज्ञो प्राप्तोऽसि कृतकृत्यताम् । नाज्ञातम्विद्यते किंचिद्भूतं भब्यं भवच्च यत्
ব্যাসৰ প্ৰসাদে আপুনি সৰ্বজ্ঞ হৈ কৃতকৃত্য অৱস্থা লাভ কৰিছে। অতীত, ভবিষ্যৎ আৰু বর্তমান—আপোনাৰ বাবে একোৱেই অজানা নহয়।
Verse 10
गुरोर्व्यासस्य सद्भक्त्या समासाद्य कृपां पराम् । सर्वं ज्ञातं विशेषेण सर्वं सार्थं कृतं जनुः
গুরু ব্যাসৰ প্ৰতি সৎভক্তিৰে তেওঁৰ পৰম কৃপা লাভ কৰি আপুনি বিশেষভাৱে সকলো জানিলে, আৰু এই মানবজন্ম সম্পূৰ্ণ সাৰ্থক কৰিলে।
Verse 11
इदानीं कथय प्राज्ञ शिवरूपमनुत्तमम् । दिव्यानि वै चरित्राणि शिवयोरप्यशेषतः
এতিয়া, হে প্ৰাজ্ঞ, ভগৱান শিৱৰ অনুত্তম স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰা; আৰু শিৱ আৰু তেওঁৰ শক্তি—উভয়ৰ দিৱ্য চৰিত্ৰও একো নাছাড়ি সম্পূৰ্ণকৈ কোৱা।
Verse 12
अगुणो गुणतां याति कथं लोके महेश्वरः । शिवतत्त्वं वयं सर्वे न जानीमो विचारतः
যি প্ৰকৃততে গুণাতীত, সেই মহেশ্বৰক এই জগতত গুণযুক্ত বুলি কেনেকৈ কোৱা হয়? আমি সকলোৱে বিচাৰ কৰিও শিৱতত্ত্বক যথাৰ্থভাৱে নাজানোঁ।
Verse 13
सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेणावतिष्ठते । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्त्तते प्रभुः
সৃষ্টিৰ আগতে শম্ভু নিজ স্বৰূপত কেনেকৈ অৱস্থিত থাকে? আৰু সৃষ্টিৰ মাজতেই সেই প্ৰভু দিৱ্য লীলাত ক্ৰীড়া কৰি কেনেকৈ সংহাৰো কৰে?
Verse 14
तदन्ते च कथन्देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथम्प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः
আৰু তাৰ অন্তত সেই দেৱ মহেশ্বৰ কেনেকৈ অৱস্থিত থাকে? আৰু লোকমঙ্গলকাৰী শংকৰ কেনেকৈ প্ৰসন্ন হয়?
Verse 15
स प्रसन्नो महेशानः किं प्रयच्छति सत्फलम् । स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च तत्सर्वं कथयस्व नः
মহেশান প্ৰসন্ন হলে তেওঁ নিজৰ ভক্তসকলক আৰু আনসকলকো কোন সত্য আৰু শুভ ফল দান কৰে? সেই সকলো আমাক কওক।
Verse 16
सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुशश्रुम । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः
আমি শুনিছোঁ যে ভক্তিভাৱে শৰণ ল’লে ভগৱান ভব (শিৱ) তৎক্ষণাৎ প্ৰসন্ন হয়। দয়াপৰ সেই মহান প্ৰভু ভক্তৰ পৰিশ্ৰম আৰু কষ্টকো গণনা নকৰে।
Verse 17
ब्रह्माविष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांगजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवोऽपरः
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ—এই তিনিও দেৱ শিৱৰ অঙ্গজাত। কিন্তু তেওঁলোকৰ মাজত মহেশ পূৰ্ণাংশ; তেওঁ সाक्षাৎ শিৱেই, শিৱৰ পৰা ভিন্ন নহয়।
Verse 18
तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा प्रभो
হে প্ৰভু, তেওঁৰ দিব্য অৱিৰ্ভাৱ আৰু পৱিত্ৰ চৰিত্ৰসমূহ বিশেষভাৱে বিস্তাৰে ক’ব। উমাৰ অৱিৰ্ভাৱ আৰু তেওঁলোকৰ বিবাহকথাও বৰ্ণনা কৰক।
Verse 19
तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तदन्यच्च कथनीयं त्वयाऽनघ
তেওঁৰ গাৰ্হস্থ্যজীৱন বিশেষভাৱে আৰু তেওঁৰ পৰম দিৱ্য লীলাসমূহো বৰ্ণনা কৰক। হে অনঘ, এই সকলো আৰু ইয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আন সকলো কথাও আপুনি ক’ব লাগে।
Verse 20
व्यास उवाच । इति पृष्टस्तदा तैस्तु सूतो हर्षसमन्वितः । स्मृत्वा शंभुपदांभोजम्प्रत्युवाच मुनीश्वरान्
ব্যাসে ক’লে: এইদৰে সিহঁতে সুধিলে সূত আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। শম্ভু (শিৱ)ৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰি তেওঁ সেই মুনীশ্বৰসকলক উত্তৰ দিলে।
Verse 21
सूत उवाच । सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च धन्या यूयं मुनीश्वराः । सदाशिवकथायां वो यज्जाता नैष्ठिकी मतिः
সূতে ক’লে—আপোনালোকৰ প্ৰশ্ন একেবাৰে যথাযথ। হে মুনীশ্বৰসকল, আপোনালোক ধন্য; কিয়নো সদাশিৱ-কথাৰ প্ৰতি আপোনালোকৰ অন্তৰত নিষ্ঠাসহ একাগ্ৰ সংকল্প উদ্ভৱ হৈছে।
Verse 22
सदाशिवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन्पुनाति हि । वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄञ्जाह्नवीसलिलं यथा
সদাশিৱ-কথা সম্পৰ্কে কৰা প্ৰশ্নে নাৰী-পুৰুষ ভেদ নকৰাকৈ তিনিজনক পবিত্ৰ কৰে—বক্তা, প্ৰশ্নকাৰী আৰু শ্ৰোতাসকলক—যেনে জাহ্নৱী (গংগা)ৰ জল পবিত্ৰ কৰে।
Verse 23
शंभोर्गुणानुवादात्को विरज्येत पुमान्द्विजाः । विना पशुघ्नं त्रिविधजनानन्दकरात्सदा
হে দ্বিজসকল! শম্ভুৰ গুণকীৰ্তনৰ পৰা কোনে বিমুখ হ’ব পাৰে? পশুঘ্ন—যি সদায় ত্ৰিবিধ জনক আনন্দ দিয়ে—তেওঁক বাদ দি সৰ্বদা তেনে হৰ্ষ দান কৰিবলৈ আৰু কোন সক্ষম?
Verse 24
गीयमानो वितृष्णैश्च भवरोगौषधोऽपि हि । मनःश्रोत्राभिरामश्च यत्तस्सर्वार्थदस्स वै
বিতৃষ্ণ লোকসকলে গাইলে সেয়া সঁচাকৈয়ে ভব-ৰোগৰ ঔষধ হয়। মন আৰু কৰ্ণক ৰমণীয় কৰে বুলিয়েই সেয়াই নিশ্চিতভাৱে সকলো পুৰুষাৰ্থ দান কৰে।
Verse 25
कथयामि यथाबुद्धि भवत्प्रश्नानुसारतः । शिवलीलां प्रयत्नेन द्विजास्तां शृणुतादरात्
তোমালোকৰ প্ৰশ্নানুসাৰে, মোৰ বুদ্ধিৰ সাধ্য অনুসৰি মই শিৱৰ দিৱ্য লীলা বৰ্ণনা কৰোঁ। হে দ্বিজ মুনিগণ, তাক যত্নসহ আৰু শ্ৰদ্ধাৰে শুনা।
Verse 26
भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तत्तथा नारदेन वै । पृष्टं पित्रे प्रेरितेन हरिणा शिवरूपिणा
তোমালোকে যেনেকৈ এতিয়া সুধিছা, তেনেকৈ নাৰদেও নিশ্চয় সুধিছিল—পিতাৰ প্ৰেৰণা লৈ—শিৱৰূপ ধাৰণ কৰা হৰিৰ ওচৰত।
Verse 27
ब्रह्मा श्रुत्वा सुतवचश्शिवभक्तः प्रसन्नधीः । जगौ शिवयशः प्रीत्या हर्षयन्मुनिसत्तमम्
পুত্ৰৰ বাক্য শুনি, শিৱভক্ত আৰু প্ৰসন্নবুদ্ধি ব্ৰহ্মাই প্ৰীতি-হৰ্ষে ভগৱান শিৱৰ যশ গাই, সেই শ্ৰেষ্ঠ মুনিক আনন্দিত কৰিলে।
Verse 28
व्यास । सूतोक्तमिति तद्वाक्यमाकर्ण्य द्विजसत्तमाः । पप्रच्छुस्तत्सुसंवादं कुतूहलसमन्विताः
ব্যাসে ক’লে—‘এই বাক্য সূতৰ উক্তি’ বুলি শুনি শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ ঋষিসকল কৌতূহলে ভৰি উঠি সেই উত্তম, মঙ্গলময় সংলাপৰ বিস্তাৰ জানিবলৈ পুনৰ প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 29
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग शैवोत्तम महामते । श्रुत्वा तव वचो रम्यं चेतो नस्सकुतूहलम्
ঋষিসকলে ক’লে—হে সূত, হে সূত! মহাভাগ্যবান, শৈৱসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, মহামতি! তোমাৰ ৰম্য বাক্য শুনি আমাৰ চিত্ত অধিক জানিবলৈ কৌতূহলে ভৰি উঠিছে।
Verse 30
कदा बभूव सुखकृद्विधिनारदयोर्महान् । संवादो यत्र गिरिशसु लीला भवमोचिनी
বিধি (ব্ৰহ্মা) আৰু নাৰদৰ মাজত হোৱা সেই মহান, সুখদ সংলাপ কেতিয়া হৈছিল—য’ত গিৰীশ (শিৱ)ৰ ভৱবন্ধন-মোচনকাৰী দিব্য লীলাৰ বৰ্ণনা হৈছিল?
Verse 31
विधिनारदसंवादपूर्वकं शांकरं यशः । ब्रूहि नस्तात तत्प्रीत्या तत्तत्प्रश्नानुसारतः
হে তাত! বিধাতা ব্ৰহ্মা আৰু নাৰদৰ সংবাদ অনুসাৰে যি শংকৰৰ যশ বৰ্ণিত, সেয়া স্নেহেৰে আমাক কোৱা; আমাৰ প্ৰশ্ন অনুসাৰে তত্তত্ উত্তৰ দিয়া।
Verse 32
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । सूतः प्रोवाच सुप्रीतस्तत्संवादानुसारतः
সেই ভাবিতাত্মা মুনিসকলৰ বাক্য এইদৰে শুনি, সূত অতি প্ৰীত হৈ, সেই সংবাদৰ ক্ৰম অনুসাৰে ক’বলৈ ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
It primarily stages the narrative frame: sages in Naimiṣāraṇya (led by Śaunaka) approach Sūta and request further Śaiva teaching after hearing earlier sections; it is a dialogic ‘setup’ rather than a full mythic episode.
They assert Śiva as pure consciousness and the sole causal principle behind cosmic processes, while positioning māyā as dependent on Śiva—supporting a non-reductive Śaiva metaphysics where transcendence and immanence coexist.
Śiva is highlighted as Śambhu (cosmic father) together with Śivā/Gaurī (cosmic mother), and their son Gaṇādhipa (Gaṇeśa), indicating a family-theological framing alongside metaphysical supremacy.