विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)
অধ্যায় ৬ত ব্ৰহ্মাই লোকহিতৰ বাবে কৰা পুণ্য প্ৰশ্নৰ উপদেশমূলক উত্তৰ দিয়ে। তেওঁ কয়—এই উপদেশ শ্ৰৱণ কৰিলে সকলো পাপ নাশ হয় আৰু তেওঁ ‘অনাময়’ নিৰ্দোষ শিৱতত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰিব। তাৰ পিছত প্ৰলয় অৱস্থা বৰ্ণিত—চৰাচৰ জগত্ লয় হ’লে সকলো তমোময়; সূৰ্য-চন্দ্ৰ, দিন-ৰাতি, অগ্নি, বায়ু, পৃথিৱী আৰু জলৰো অভাৱ। নিষেধ-মাৰ্গে কোৱা হয়—দৃশ্য গুণ নাই, শব্দ-স্পৰ্শ নাই, গন্ধ-ৰূপ অব্যক্ত, ৰস নাই, দিশাৰ বোধো নাই। ব্ৰহ্মাই স্বীকাৰ কৰে যে শিৱতত্ত্বক ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৱেও যথাৰ্থভাবে সম্পূৰ্ণ জানিব নোৱাৰে। ই মন-বাক্যৰ অতীত, নাম-ৰূপ-বৰ্ণহীন, ন স্থূল ন সূক্ষ্ম; যোগীয়ে অন্তৰাকাশত তাক দৰ্শন কৰে। এই অপ্রকাশ্য শিৱাধাৰৰ পটভূমিত উপসংহাৰ অনুসাৰে বিষ্ণুৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বৰ্ণিত—অব্যক্ত প্ৰলয়ৰ পৰা সৃষ্টিক্ৰমলৈ যোৱা সন্ধিক্ষণত বিষ্ণুৰ প্ৰকাশ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम । लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ, হে বিদ্বানসত্তম! তুমি মোক উত্তম প্ৰশ্ন কৰিলা; কিয়নো তুমি সদায় লোকোপকাৰ আৰু সকলোৰে হিত কামনা কৰা।
Verse 2
अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम्
তেতিয়া ন চন্দ্ৰ আছিল, ন দিন-ৰাতি; ন অগ্নি, ন বায়ু, ন পৃথিৱী, ন জল। প্ৰধানো নাছিল; কেৱল আকাশ-শূন্যৰ দৰে বিস্তাৰ, অন্য তেজবিহীন।
Verse 3
शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः । ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न
শিৱতত্ত্বক যথাৰ্থভাবে ন মই জানিছোঁ, ন বিষ্ণুৱে জানিছে। আৰু সেই পৰম, অদ্ভুত স্বৰূপক আন কোনো সত্তাই সম্পূৰ্ণকৈ উপলব্ধি কৰা নাই।
Verse 4
महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्
মহাপ্ৰলয়ৰ সময়ত স্থাৱৰ-জংগম সকলো নষ্ট হ’লে, সকলো তমোময় হৈ পৰিল—ন সূৰ্য, ন গ্ৰহ, ন তৰা।
Verse 6
अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्
সেয়া দৰ্শনীয়তা আদি পৰা ৰহিত আছিল আৰু শব্দ-স্পৰ্শৰ পৰা মুক্ত আছিল; গন্ধ আৰু ৰূপ অব্যক্ত, ৰস (স্বাদ) নাছিল, দিশ বা মুখো নাছিল—অৰ্থাৎ প্ৰকাশৰ আগৰ অবিভক্ত অব্যক্ত অৱস্থা।
Verse 7
इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते
এইদৰে ঘন তমসৰ মাজত, যেতিয়া অবিৰত আৱৰণ সূচিৰ অগ্ৰভাগত ভেদ হোৱাৰ দৰে ছিদ্ৰিত হয় আৰু ‘সেয়াই সত্—ব্ৰহ্ম’ বুলি বোধ হয়, তেতিয়া সাধক একমাত্ৰ সত্তাত প্রতিষ্ঠিত হয়।
Verse 8
इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् । योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम्
যেতিয়া এনে অৱস্থা এতিয়াও উদ্ভৱ হোৱা নাছিল, তেতিয়া সেই তত্ত্ব সৎ-অসৎ—প্ৰকাশিত আৰু অপ্রকাশিত—উভয়ৰে সাৰ আছিল। সেই তত্ত্বকেই যোগীসকলে অন্তৰ্হিত আকাশত, চৈতন্যৰ সূক্ষ্ম গগনত, নিৰন্তৰ দৰ্শন কৰে।
Verse 9
अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन । अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्
তেওঁ মনৰ অগোচৰ আৰু বাক্যৰ বিষয় কেতিয়াও নহয়। তেওঁ নাম-ৰূপ-বৰ্ণহীন; ন স্থূল, ন কৃশ—এনেদৰে পৰাত্পৰ পতি পৰমেশ্বৰ শিৱক বুজিব লাগে।
Verse 10
अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च
সেই পৰম তত্ত্ব হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘ, লঘু-গুৰু আদি ভেদৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত। তাত কোনো বৃদ্ধি নাই, তেনেদৰে কোনো হ্ৰাসো কেতিয়াও নাই।
Verse 11
अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः
শ্ৰুতি পুনৰ আশ্চৰ্যসহ দৃঢ় নिश्चয়ে ঘোষণা কৰে—‘সেইজন নিশ্চয় আছে।’ সেই পৰম মহঃ সত্য, জ্ঞান আৰু অনন্ত; সেয়াই পৰমানন্দ আৰু পৰাত্পৰ মহাজ্যোতি।
Verse 12
अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम्
সেইজন অপ্রমেয়, নিৰাধাৰ, অবিকাৰ আৰু নিৰাকাৰ। তেওঁ নিৰ্গুণ, যোগীসকলৰ গম্য, সৰ্বব্যাপী আৰু সকলোৰে একমাত্ৰ পৰম কাৰণ।
Verse 13
निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम्
তেওঁ নিৰ্বিকল্প, নিৰাৰম্ভ, নিৰ্মায় আৰু নিৰুপদ্ৰৱ। তেওঁ অদ্বিতীয়, অনাদি-অনন্ত, অবিকাশ আৰু শুদ্ধ চিদাত্মস্বৰূপ।
Verse 14
यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै । कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल
এইদৰে তাত সংজ্ঞা আৰু সংজ্ঞোক্তি (নাম আৰু নামিত)ৰ ব্যৱহাৰে এনে নিৰ্ধাৰণসমূহ উদ্ভৱ হ’ল। তাৰ পিছত কিছু কালৰ পাছত, কোৱা হয়, দ্বিতীয় ইচ্ছা-প্ৰেৰণা প্ৰকাশ পালে।
Verse 15
अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया । सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा
অমূৰ্ত পৰমেশ্বৰৰ নিজ লীলাময় ইচ্ছাৰে সেই দিৱ্য মূৰ্তি প্ৰকাশ পালে। তেওঁ শুভস্বভাবা, সৰ্বৈশ্বৰ্যগুণে সমৃদ্ধ আৰু সৰ্বজ্ঞানময়ী আছিল।
Verse 16
सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी । सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः
তেওঁ সৰ্বব্যাপিনী, সৰ্বৰূপধাৰিণী, সৰ্বদ্ৰষ্ট্ৰী আৰু সৰ্বকাৰিণী। তেওঁ একমাত্ৰ সৰ্ববন্দ্যা; তেওঁ আদিস্ৰোত, সদা বিদ্যমান, আৰু সমগ্ৰ সত্তাৰ পবিত্ৰ সংস্কাৰ-শৃঙ্খলা।
Verse 17
परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् । अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् । अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्
এইদৰে শুদ্ধস্বৰূপিণী ঈশ্বৰী-মূৰ্তিক প্ৰকাশ কৰি ‘পৰা’ নামে পৰব্ৰহ্ম অন্তৰ্হিত হ’ল—অদ্বিতীয়, অনাদি-অনন্ত, সকলো আভাসৰ আধাৰ, চৈতন্যস্বরূপ, সৰ্বব্যাপী আৰু অব্যয়।
Verse 18
अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः । अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः
যি অমূর্ত অৱস্থাত ‘পৰা’ বুলি কোৱা হয়, তাৰেই মূর্তি সদাশিৱ। বাহিৰমুখী হওক বা অন্তৰ্মুখী—বুধজনে তেওঁকেই ঈশ্বৰ বুলি গায়।
Verse 19
शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी
সেই শক্তি এক দেহে প্ৰকাশ পাইও স্বেচ্ছাই বিচৰণ কৰিছিল। নিজৰেই স্বৰূপৰ পৰা স্বয়ং উদ্ভূতা তেওঁ কেতিয়াও নিজৰ স্বভাৱ ত্যাগ নকৰে; শিৱৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্য।
Verse 20
प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्
তেওঁক প্ৰধান, প্ৰকৃতি আৰু গুণসমন্বিত পৰম মায়া বুলি কোৱা হয়। তেওঁ বুদ্ধিতত্ত্বৰ জননী, কিন্তু নিজে বিকাৰবর্জিতা।
Verse 21
सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी । त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत
তেওঁ শক্তি, ‘অম্বিকা’ বুলি ঘোষিত; তেওঁয়েই প্ৰকৃতি, সৰ্বেশ্বৰী। তেওঁ ত্ৰিদেৱৰ নিত্য জননী আৰু সৃষ্টিৰ মূল কাৰণ বুলি কোৱা হয়।
Verse 22
अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा । राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः
তেওঁৰ আঠটা বাহু আছিল, মুখমণ্ডল আছিল বিচিত্ৰ আৰু শুভ। তেওঁৰ মুখত সদায় সহস্ৰ পূৰ্ণিমা চন্দ্ৰৰ দৰে জ্যোতি দীপ্ত হৈ থাকিছিল।
Verse 23
नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता । नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना
দেৱী নানাবিধ অলংকাৰৰে বিভূষিতা, নানাধৰণৰ মনোহৰ গতিৰে সমন্বিতা আছিল; তেওঁ নানাবিধ অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰিছিল, আৰু তেওঁৰ চকু সম্পূৰ্ণ ফুটি উঠা পদ্মৰ দৰে আছিল।
Verse 24
अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता । एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका
অচিন্ত্য তেজে যুক্ত সেই মায়া—সকল যোনিৰ জননী—উদিত হ’ল। স্বভাৱত সি একা আৰু এক; কিন্তু প্ৰভুশক্তিৰ সংযোগে সি বহুৰূপিণী হয়।
Verse 25
परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः । शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः
তেওঁ পৰম পুৰুষ, ঈশ্বৰ—তেওঁ শিৱ, শম্ভু, কাৰো অধীন নোহোৱা স্বতন্ত্ৰ প্ৰভু। তেওঁৰ শিৰত মন্দাকিনী (দিব্য গঙ্গা) ধাৰিত, ভালে চন্দ্ৰ, আৰু তেওঁ ত্ৰিনয়ন।
Verse 26
पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् । कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः
সেই মঙ্গলময় প্ৰভু পঞ্চবক্ত্ৰ, প্ৰসন্নাত্মা, দশবাহু আৰু ত্ৰিশূলধাৰী ৰূপে প্ৰকাশিত হ’ল। কৰ্পূৰৰ দৰে গৌৰ-শুভ্ৰ, তেওঁৰ দিব্য দেহ পবিত্ৰ ভস্মে অলংকৃত আছিল।
Verse 27
युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा
তেতিয়া একেলগে, সেই শক্তিৰ সৈতে আৰু কালস্বৰূপসহ, ব্ৰহ্মাই ‘শিৱলোক’ নামে পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 28
तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् । परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्
সেই উত্তম ক্ষেত্ৰই ‘কাশিকা’ (কাশী) বুলি কোৱা হয়। ই পৰম নিৰ্বাণ—মুক্তিৰ সৰ্বোচ্চ ধাম—যি সকলোতকৈ ওপৰত দীপ্তিময়ভাৱে বিরাজিত।
Verse 29
ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे । परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी
সেই মনোৰম ক্ষেত্ৰত পৰমানন্দ-স্বৰূপ সেই দুয়ো একেলগে লীলা কৰোঁতে আছিল; আৰু পৰমানন্দ-স্বৰূপিণী দেৱী (শক্তি)ও তেওঁৰ সৈতে দিব্য আনন্দত একাত্ম হৈ থাকিল।
Verse 30
मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः
হে মুনি, প্ৰলয়কালতো সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ কেতিয়াও পৰিত্যক্ত নহয়। যাক শিৱ আৰু শিৱা কদাপি ত্যাগ নকৰে, সেয়ে জ্ঞানীসকলে তাক ‘অবিমুক্ত’—‘কেতিয়াও নত্যক্ত’—বুলি জানে।
Verse 31
अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्
এই ক্ষেত্ৰৰ এই বন পুৰ্বে পিনাকী (পিনাকধাৰী শিৱ)য়ে নিৰ্মাণ কৰিছিল, সেয়ে ইয়াৰ নাম ‘আনন্দবন’। আৰু এই ক্ষেত্ৰ আধ্যাত্মিক আনন্দৰ কাৰণ হোৱাৰ বাবে, অনাদি কালৰ পৰা ইয়াক ‘অবিমুক্ত’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 32
अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल
তাৰ পাছত, হে দেৱৰ্ষি, সেই আনন্দবনত শিৱ আৰু শক্তি ৰমণ কৰি থাকোঁতে ‘ইচ্ছা’ নামৰ এক দিৱ্য সংকল্প উদিত হ’ল; সৃষ্টিযোগ্য আন এক সত্তা প্ৰকাশ পালে বুলি কোৱা হয়।
Verse 33
यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ । निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ
সেই অৱস্থাত আমি দুয়ো স্বইচ্ছামতে স্বচ্ছন্দে বিচৰণ কৰি, অস্তিত্বৰ মহাভাৰ বহন কৰিছিলোঁ; তথাপি নিৰ্বাণ-ধাৰণৰ স্থিতি ৰক্ষা কৰি কেৱল কাশীত নিবাসী আছিলোঁ।
Verse 34
स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च । स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा
তেওঁ একাই সকলো সম্পন্ন কৰক, তেওঁ একাই তোমাক ৰক্ষা কৰক; মোৰ অনুগ্রহে তেওঁ একাই সদায় তোমাক চাৰিওফালে আৱৰি সুৰক্ষিত ৰাখক।
Verse 35
चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्
চিন্তাৰ ঢৌৱে দুলনি খোৱা মন-সমুদ্ৰক সংযত কৰি (চোৱা)—তাত সত্ত্বৰ ৰত্ন আছে, তমসৰ গ্ৰাহ আছে, আৰু ৰজসৰ প্ৰবাল চাৰিওফালে ঘেৰিছে।
Verse 36
यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने । परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम्
যাঁৰ প্ৰসাদত জীৱ আনন্দ-কাননত সুখে স্থিত হয়; মনোবৃত্তি ছিন্নভিন্ন হলেও আৰু বাহ্য চিন্তাত ব্যাকুল হলেও, সেই প্ৰভুৰ কৃপাতে সুখ লাভ হয়।
Verse 37
संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः । सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम्
এইদৰে স্থিৰ কৰি সৰ্বব্যাপী পৰমেশ্বৰে সেই শক্তিৰ সৈতে অমৃতসদৃশ সাৰক প্ৰৱৰ্তিত কৰিলে; আৰু সৃষ্টিক্ৰমৰ দশম অঙ্গত তাক নিজৰ বামভাগত ক্ৰিয়াশীল কৰিলে।
Verse 38
ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः । शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः
তেতিয়া ত্ৰিলোকৰ বাবে মনোমোহা এক দিৱ্য পুৰুষ প্ৰকাশ পালে—স্বভাৱে শান্ত, সত্ত্বগুণে পৰিপূৰ্ণ, আৰু অমিত সাগৰৰ দৰে গম্ভীৰ।
Verse 39
तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् । इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः
এইদৰে, হে মুনি, ক্ষমাৰে যুক্ত তেওঁ অতুলনীয় হ’ল—ইন্দ্ৰনীল মণিৰ দৰে দীপ্তিমান, শ্ৰীমন্ত, আৰু উত্তম পদ্মসদৃশ নয়নযুক্ত।
Verse 40
सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः । लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः
তেওঁ স্বৰ্ণালংকাৰৰ শ্ৰেষ্ঠ ধাৰক, উৎকৃষ্ট দুকূল বস্ত্ৰৰ যুগলে আৱৃত; দীপ্তিময় অতি প্ৰচণ্ড দুটা বাহু লৈ তেওঁ অজেয় ৰূপে স্থিত আছিল।
Verse 41
ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् । नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति
তাৰ পিছত সেই পুৰুষে পৰমেশ্বৰ শম্ভুক প্ৰণাম কৰি ক’লে—“স্বামী, মোক নাম দান কৰক, আৰু মোৰ নিয়ত কৰ্মো ক’ব।”
Verse 42
तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः । पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया
সেই বাক্য শুনি প্ৰভু শংকৰ মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে। মহেশানে মেঘগর্জন-গম্ভীৰ কণ্ঠে সেই পুৰুষক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 43
शिव उवाच । विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति । बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह
শিৱে ক’লে—তোমাৰ সৰ্বব্যাপী স্বভাৱৰ বাবে তোমাৰ নাম ‘বিষ্ণু’ বুলি খ্যাত হ’ব। ভক্তসকলক সুখ-শান্তি দিয়া বহু আন নামো তোমাৰ হ’ব।
Verse 44
तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् । इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः
দৃঢ় হৈ তপস্যা কৰা; ইয়ে কাৰ্যসিদ্ধিৰ পৰম উপায়। এইদৰে কৈ তেওঁ শ্বাসমাৰ্গেৰে নিগম (বৈদিক প্ৰকাশ) দান কৰিলে।
Verse 46
दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः । न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम्
দ্বাদশ সহস্ৰ দিব্য বছৰ তপস্যা কৰিলেও অচ্যুত সৰ্বদাতা শম্ভুৰ আকাঙ্ক্ষিত দৰ্শন নাপালে।
Verse 47
तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् । मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन्
বাৰে বাৰে সংশয়ত পৰি তেওঁ হৃদয়ত শ্ৰদ্ধাৰে ভাবিলে—“এতিয়া মই কি কৰোঁ?”—এইদৰে বিষ্ণুৱে শিৱক স্মৰণ কৰি চিন্তা কৰিলে।
Verse 48
एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा । तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये
সেই মুহূৰ্ততে শিৱৰ পৰা এক শুভ বাণী উদ্ভৱ হ’ল— “সন্দেহ দূৰ কৰিবলৈ পুনৰ তপস্যা কৰা।”
Verse 49
ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् । बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि
তাৰ পাছত সেই উপদেশ শুনি তেওঁ বহুদিন ধৰি অতি দাৰুণ তপস্যা কৰিলে, আৰু দিব্য ধ্যানবিধি অনুসাৰে ব্ৰহ্মধ্যানৰ পথত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন হৈ থাকিল।
Verse 50
ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः । सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति
তেতিয়া সেই পুৰুষ—বিষ্ণু—ধ্যানমাৰ্গৰ পৰা প্ৰবুদ্ধ হ’ল। অতি প্ৰসন্ন হৈ বিস্মিত হৈ ক’লে— “এইটো কি? তোমাৰ এই মহত্ত্ব কি?”
Verse 51
परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च । जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया
সেই কাৰ্যত পৰিশ্ৰম কৰা বিষ্ণুৰ নিজৰ অঙ্গসমূহৰ পৰাই জলধাৰা ওলাই আহিল; শিৱমায়াৰ দ্বাৰা সি নানাবিধ ৰূপে উৎপন্ন হ’ল।
Verse 52
अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने । ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम्
হে মহামুনি, যেতিয়া সেই সৰ্বব্যাপী শূন্যে সকলোকে ব্যাপ্ত কৰিলে, তেতিয়া জল ব্ৰহ্মস্বৰূপে উদ্ভৱ হ’ল; তাৰ স্পৰ্শে পাপ নাশ হয়।
Verse 53
तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् । सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः
তেতিয়া সেই পুৰুষ—বিষ্ণু নিজেই—সেই জলে ক্লান্ত হ’ল। এক অদ্ভুত পৰম তৃপ্তিৰে তেওঁ নিদ্ৰালীন হ’ল আৰু বহু কাল মোহাবিষ্ট হৈ ৰ’ল।
Verse 54
नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् । नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना
সেই (পৰম তত্ত্ব)ৰ বাবে ‘নাৰায়ণ’ নামটোও শ্রুতি-সন্মত বুলি গৃহীত হ’ল। কিয়নো তেতিয়া আদ্য প্ৰাকৃত পুৰুষৰ বাহিৰে আন একোও নাছিল।
Verse 55
एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः । तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते
এই অন্তৰৱৰ্তী কালত মহাত্মা পৰমেশ্বৰে তত্ত্বসমূহ প্ৰকাশ কৰিলে। হে প্ৰাজ্ঞ, মই কোৱা মতে সিহঁতৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ প্ৰকাৰ শুনা, হে মহামতে।
Verse 56
प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः । अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः
প্ৰকৃতিৰ পৰা মহান্ (মহৎ) উৎপন্ন হ’ল, আৰু মহৎৰ পৰা তিন গুণ প্ৰকাশ পালে। তাৰ পাছত গুণভেদ অনুসাৰে ত্ৰিবিধ অহংকাৰ জন্মিল।
Verse 58
तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम । जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना
হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠ, মই তোমাক তত্ত্বসমূহৰ সংখ্যা কৈ দিলোঁ। সেয়া সকলো জড়স্বভাৱ; প্ৰকৃতিৰ বাহিৰে তাত পুৰুষ (চেতন তত্ত্ব) নাই।
Verse 59
तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम् । शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके
এইদৰে চৌব্বিশ তত্ত্ব এক কৰি, শিৱেচ্ছাৰে সি সেয়া সকলো নিজৰ ভিতৰত গ্ৰহণ কৰিলে আৰু তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাৰূপ অৱস্থাত নিদ্ৰাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter’s declared topic is Viṣṇu’s manifestation (viṣṇūtpatti-varṇana), presented within a broader teaching on pralaya and the prior, transcendent Śiva-tattva.
Pralaya is used as a pedagogical model for non-differentiation: by removing time, elements, sensory qualities, and direction, the text points to an ultimate reality that cannot be captured by ordinary predicates.
Primarily negative attributes: beyond mind and speech, without name/form/color, neither gross nor subtle, and inaccessible even to Brahmā and Viṣṇu—yet intuited by yogins in the inner contemplative space.